Quanh nhà có nhiều côn trùng đang làm việc có ích cho bạn: bọ rùa và ấu trùng của chúng ăn rệp mềm trên cây, chuồn chuồn săn muỗi trên không và ấu trùng chuồn chuồn ăn lăng quăng dưới nước, ong và ruồi hoa thụ phấn cho rau quả, bọ ngựa và ong ký sinh giữ sâu ăn lá ở mức thấp. Những loài này không vào nhà phá phách và gần như không gây hại cho người nếu không bị quấy động.
Vấn đề là chúng dễ bị giết nhầm: ấu trùng bọ rùa trông như con sâu gai đáng sợ, ruồi hoa trông giống ong, bọ ngựa có tư thế "doạ người". Một lần xịt thuốc vào chậu cây ban công có thể xoá sạch những người giúp việc miễn phí này. Bài này giúp bạn nhận mặt các loài có ích hay gặp nhất ở nhà phố, chung cư, nhà vườn, và cách giữ chúng ở lại.
Những loài săn mồi giúp giữ cân bằng
Bọ rùa. Phần lớn loài bọ rùa ăn rệp mềm (rệp vừng), rệp sáp và các côn trùng nhỏ chích hút. Ấu trùng bọ rùa, dài, màu xám đen có đốm cam và gai mềm, thường ăn còn nhiều hơn con trưởng thành. Một số loài bọ rùa ăn lá hoặc ăn nấm, nhưng loài hay gặp trên chậu ớt, chậu hoa ở ban công thường là loài săn rệp.
Chuồn chuồn và chuồn chuồn kim. Chuồn chuồn trưởng thành bắt muỗi, ruồi nhỏ, bướm nhỏ ngay trên không. Ấu trùng chuồn chuồn sống dưới nước nhiều tháng và là thợ săn lăng quăng, nòng nọc. Thấy chuồn chuồn nhiều quanh nhà là dấu hiệu có ao, mương nước tương đối sạch gần đó.
Bọ ngựa. Thợ săn phục kích, ăn hầu như mọi côn trùng vừa cỡ, kể cả châu chấu, sâu, bướm. Bọ ngựa không có nọc, không chích người; nếu bị cầm nắm thô bạo có thể kẹp nhẹ bằng chân trước. Không nên giữ chúng trong nhà vì chúng cần con mồi sống.
Ong ký sinh. Những con ong nhỏ xíu, nhiều loài nhỏ hơn hạt gạo, đẻ trứng vào trứng, sâu non hoặc rệp của các loài khác. Rệp mềm bị ong ký sinh phồng lên thành "xác ướp" màu nâu vàng, có lỗ tròn nơi ong con chui ra. Thấy những xác như vậy trên lá là dấu hiệu tốt.
Ấu trùng chuồn chuồn cỏ. Con trưởng thành mảnh mai, cánh trong suốt có gân xanh, hay bay vào đèn buổi tối. Ấu trùng của chúng được nhà làm vườn gọi là "sư tử rệp" vì ăn rệp rất khoẻ.
Những loài thụ phấn: không chỉ có ong mật
Ong mật là loài thụ phấn nổi tiếng nhất, nhưng không đơn độc. Ong dú (ong không ngòi đốt), ong bầu (ong thợ mộc to đen, bay vo ve quanh giàn mướp), các loài ong đơn độc nhỏ làm tổ trong lỗ đất, khe tre, cùng ruồi hoa, bướm, bướm đêm và một số bọ cánh cứng đều góp phần chuyển phấn cho hoa. Với giàn bầu, bí, mướp, khổ qua trên sân thượng, những vị khách này quyết định có đậu trái hay không.
Ruồi hoa là loài hay bị giết nhầm nhất. Chúng có sọc vàng đen như ong, bay lơ lửng đứng yên một chỗ trên hoa, nhưng là ruồi: chỉ có một đôi cánh, mắt to chiếm gần hết đầu, râu rất ngắn, và không có ngòi đốt. Ấu trùng của nhiều loài ruồi hoa còn ăn rệp mềm. Một con "ong" bay lơ lửng không đốt bạn có khi chính là ruồi hoa.
Ong bầu to và kêu lớn khiến nhiều người sợ, nhưng con đực không có ngòi, con cái hiếm khi đốt trừ khi bị bắt hoặc bị đè. Chúng khoét tổ trong gỗ khô, tre, đôi khi trong xà gỗ hiên nhà. Nếu tổ ở chỗ không ảnh hưởng, có thể để yên; nếu ở kết cấu quan trọng, nên hỏi người có kinh nghiệm thay vì tự đốt.
Nhận mặt nhanh: loài có ích và loài dễ nhầm
Khó nhất khi giữ côn trùng có ích là không giết nhầm. Bảng dưới đặt các cặp dễ nhầm cạnh nhau:
| Loài có ích | Trông giống | Cách phân biệt |
|---|---|---|
| Ấu trùng bọ rùa | Sâu gai, sâu róm nhỏ | Ấu trùng bọ rùa có sáu chân rõ ở phần trước, bò nhanh, không có lông độc; sâu róm có lông tua tủa, bò chậm |
| Bọ rùa săn rệp | Bọ rùa ăn lá (bọ rùa 28 chấm) | Bọ rùa ăn lá có màu cam xỉn, nhiều chấm, lưng phủ lông mịn, để lại lá bị gặm thành lưới |
| Ruồi hoa | Ong, ong vò vẽ | Ruồi hoa một đôi cánh, mắt rất to, râu ngắn, bay đứng yên trên hoa, không đốt |
| Chuồn chuồn kim | Muỗi to, con chuồn chuồn bình thường | Thân mảnh như cây kim, khi đậu gập cánh dọc thân; vô hại |
| Ong ký sinh | Muỗi nhỏ, kiến cánh | Eo thắt rõ, râu dài, hay đi trên lá tìm rệp; không đốt người |
| Bọ xít săn mồi | Bọ xít hại cây | Bọ xít săn mồi có vòi cong khoẻ dưới đầu, đi săn sâu; có thể chích đau nếu cầm, nên dùng que để di chuyển |
Khi không chắc, hãy quan sát vài phút xem con vật đang ăn gì. Con đang gặm lá là kẻ ăn cây; con đang đuổi theo con khác hoặc đứng giữa đám rệp là thợ săn.
Không phải côn trùng nhưng cũng là đồng minh: nhện và thạch sùng
Nhện nhảy trên tường, nhện chân dài ở góc trần, nhện giăng lưới ngoài cửa sổ không phải côn trùng, nhưng là một trong những lực lượng ăn muỗi, ruồi và bướm đêm hiệu quả nhất trong nhà. Ở Đông Phi, các nhà khoa học còn mô tả một loài nhện nhảy chuyên săn muỗi vừa hút máu. Nhện nhà Việt Nam không chuyên như vậy, nhưng mỗi tấm lưới ở góc cửa sổ là một cái bẫy muỗi không tốn điện.
Thạch sùng là bò sát, săn côn trùng quanh đèn vào ban đêm. Nhiều gia đình coi thạch sùng là một phần quen thuộc của ngôi nhà. Điểm cần lưu ý là phân thạch sùng và bò sát nói chung có thể mang vi khuẩn như Salmonella, nên cần lau sạch mặt bàn, che đồ ăn và rửa tay. Câu hỏi có nên giữ nhện và thạch sùng trong nhà được bàn riêng trong mục hỏi đáp của trang.
Điều đáng nhớ là các đồng minh này cũng bị ảnh hưởng bởi thuốc xịt. Xịt muỗi tràn lan góc nhà có thể làm chết nhện trước khi làm chết muỗi, vì nhện tiếp xúc trực tiếp với bề mặt phun và ăn con mồi đã nhiễm thuốc.
Giữ côn trùng có ích ở lại ban công và vườn nhà
Không cần làm vườn chuyên nghiệp. Vài thói quen nhỏ đủ để ban công, sân thượng hay vườn nhỏ trở thành nơi các loài có ích muốn ở:
- Trồng xen một vài chậu cây có hoa nhỏ nhiều mật như thì là, ngò, húng quế, cúc, sao nhái. Hoa nhỏ phù hợp với miệng của ong ký sinh, ruồi hoa và chuồn chuồn cỏ.
- Để cây ra hoa một phần thay vì cắt hết. Một chậu húng cho ra hoa cũng là một trạm tiếp mồi cho ong.
- Đặt một khay nước nông có viên sỏi nhô lên để ong và bướm uống mà không chết đuối; thay nước hai ba ngày một lần để không thành chỗ muỗi đẻ.
- Chấp nhận một ít rệp mềm trên cây. Không có con mồi thì không có thợ săn; rệp xuất hiện vài ngày rồi bọ rùa mới đến.
- Dùng nước mạnh xịt rửa rệp hoặc ngắt ngọn bị nặng thay vì phun thuốc. Nếu buộc phải dùng chế phẩm, chọn loại có phạm vi hẹp và làm đúng hướng dẫn trên nhãn.
- Bớt đèn chiếu sáng ngoài trời ban đêm, hoặc đổi sang ánh sáng vàng ấm, chiếu xuống thấp.
- Để lại một góc nhỏ có lá khô, cành khô, ống tre cắt ngắn bó lại: chỗ trú cho ong đơn độc và côn trùng nhỏ.
Những việc trên thuộc góc vườn nhà và ban công. Chuyện thiên địch trên ruộng, vườn cây ăn trái quy mô lớn thuộc lĩnh vực bảo vệ thực vật, nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc tài liệu chuyên ngành.
Khi côn trùng có ích lạc vào nhà
Bọ ngựa bay vào phòng khách, ong lạc vào cửa kính, chuồn chuồn kim đậu trên rèm là chuyện thường gặp ở nhà gần cây xanh. Chúng không muốn ở trong nhà, chỉ bị đèn hoặc gió đưa vào và không tìm được đường ra. Đập hay xịt là phản xạ, nhưng không cần thiết.
Cách làm nhẹ nhàng nhất là tắt đèn trong phòng, mở cửa sổ phía có ánh sáng tự nhiên; nhiều con sẽ tự bay ra. Với con đậu yên, úp một chiếc ly trong lên, luồn tấm bìa cứng hoặc tờ giấy dày bên dưới, mang ra ngoài và thả ở bụi cây. Với ong đang đập vào kính, có thể làm tương tự, động tác chậm và không bóp.
Trẻ nhỏ thường thích thú với những vị khách này. Đây là dịp tốt để dạy trẻ quan sát mà không làm hại: nhìn qua thành ly, đếm chân, xem màu cánh, rồi cùng mang ra thả. Người dị ứng nọc ong nên tránh tự tay bắt ong; nhờ người khác hoặc mở cửa chờ ong tự bay ra. Với chó mèo, nên giữ chúng tránh xa khi có ong lạc vào nhà, vì thú cưng hay vồ và dễ bị đốt vào miệng; nếu mặt thú cưng sưng nhanh hoặc khó thở, hãy đưa đến bác sĩ thú y.
Những hiểu lầm về côn trùng có ích
Một phần lý do côn trùng có ích bị giết nhầm là những lời đồn đi theo chúng từ lâu. Đặt cạnh nhau điều hay nghe và điều được biết rõ hơn:
| Điều hay nghe | Điều được biết rõ hơn |
|---|---|
| Con gì có sọc vàng đen bay quanh hoa cũng là ong và sẽ đốt | Nhiều con là ruồi hoa không có ngòi; ong mật và ong đơn độc khi đang kiếm ăn hầu như không đốt nếu không bị bắt, đè hoặc phá tổ |
| Bọ ngựa có nọc độc | Bọ ngựa không có nọc; chân trước có gai để giữ mồi, có thể kẹp đau nhẹ nếu cầm thô bạo |
| Cho chuồn chuồn cắn rốn thì trẻ biết bơi | Là trò chơi và câu nói dân gian; chuồn chuồn có hàm khoẻ, cắn có thể đau và trầy da trẻ, không liên quan gì đến khả năng bơi |
| Ấu trùng bọ rùa là sâu hại cây | Ấu trùng bọ rùa săn rệp còn khoẻ hơn con trưởng thành; giết chúng là mất đi lực lượng giữ cây sạch rệp |
| Nhện trong nhà nào cũng độc | Phần lớn nhện nhà vô hại với người; vết cắn của nhện là chuyện hiếm và thường nhẹ, trừ một số loài không phổ biến trong nhà |
| Côn trùng có ích chỉ có ở rừng, ở quê | Ban công chung cư có vài chậu hoa vẫn đón được ong, bướm, bọ rùa; quan sát kỹ vào buổi sáng sẽ thấy |
Dạy trẻ những điều này từ sớm giúp các em lớn lên với phản xạ quan sát thay vì phản xạ đập. Đó cũng là cách đơn giản nhất để khu vườn nhỏ của gia đình giữ được sự cân bằng.
Câu hỏi thường gặp
Bọ rùa có cắn người không?
Bọ rùa đôi khi cắn nhẹ khi bò trên da, gây cảm giác như kim châm nhỏ, hiếm khi để lại vết. Chúng cũng có thể tiết ra một giọt dịch vàng có mùi khi bị đe doạ; dịch này có thể làm ố vải. Bọ rùa không độc với người.
Chuồn chuồn có thực sự giúp giảm muỗi quanh nhà không?
Chuồn chuồn trưởng thành ăn muỗi, và ấu trùng ăn lăng quăng, nhưng chúng không thay được việc dọn nơi muỗi đẻ. Muỗi vằn đẻ trong dụng cụ chứa nước nhỏ trong nhà, nơi chuồn chuồn không tới. Hãy xem chuồn chuồn là lớp hỗ trợ, không phải biện pháp chính.
Ong bầu khoét gỗ hiên nhà thì có nên phá tổ không?
Ong bầu ít khi đốt, nhưng lỗ khoét có thể làm yếu gỗ nếu kéo dài nhiều năm. Có thể đợi mùa ong rời tổ, sau đó bịt lỗ và sơn phủ gỗ để chúng không quay lại. Không tự đốt tổ, vì dễ gây cháy và bị đốt.
Có nên mua bọ rùa thả vào vườn không?
Ở quy mô ban công, thường không cần. Bọ rùa thả ra hay bay đi nếu không đủ rệp để ăn. Tạo môi trường có hoa, không phun thuốc thường đủ để bọ rùa tự tìm đến khi có rệp. Mua thả côn trùng cũng cần tìm hiểu kỹ về nguồn gốc loài.
Côn trùng có ích có vào nhà gây hại gì không?
Hầu như không. Bọ rùa đôi khi vào nhà trú khi trời lạnh, chuồn chuồn cỏ bay vào đèn, bọ ngựa lạc vào phòng. Chúng không ăn đồ ăn của người, không phá đồ đạc. Chỉ cần đưa chúng ra ngoài.
Nhà có trẻ nhỏ có nên khuyến khích côn trùng ở ban công không?
Phần lớn côn trùng có ích là an toàn khi trẻ chỉ quan sát. Nên tránh trồng cây hút nhiều ong ngay cạnh chỗ trẻ chơi nếu trong nhà có người dị ứng nọc ong, và dạy trẻ không bắt ong, không chạm sâu có lông.