Mạt bụi nhà là những sinh vật nhỏ tới mức mắt thường không thấy, thuộc nhóm ve bét (họ hàng với nhện), không phải côn trùng. Chúng sống trong nệm, gối, chăn, sofa, thảm, thú bông, ăn vảy da người và thú rụng ra, và phát triển mạnh khi không khí ẩm. Mạt không cắn, không đốt, không truyền bệnh theo kiểu muỗi.
Vấn đề của mạt là dị nguyên: các protein trong phân và xác mạt bay lên khi giũ chăn, trở mình, quét nhà, rồi được hít vào. Với người có cơ địa dị ứng, đây là một trong những nguyên nhân thường gặp nhất của viêm mũi dị ứng quanh năm, chàm và hen. Người không dị ứng thì sống chung với mạt mà không sao.
Không thể và không cần “diệt sạch” mạt. Mục tiêu là giảm số mạt và lượng dị nguyên trong phòng ngủ — nơi mỗi người ở tới một phần ba thời gian trong ngày — bằng giặt nóng, giảm ẩm, bọc nệm gối và bớt đồ vải hút bụi. Chẩn đoán dị ứng và điều trị luôn là việc của bác sĩ.
Mạt bụi sống thế nào trong một chiếc giường
Mỗi ngày cơ thể người rụng một lượng vảy da nhỏ; phần lớn rơi vào nơi ta nằm lâu nhất là giường. Cộng với hơi ẩm từ hơi thở và mồ hôi suốt đêm, nệm và gối trở thành môi trường lý tưởng cho mạt bụi: có thức ăn, ấm, ẩm và tối.
Mạt bụi không uống nước như côn trùng mà hấp thu hơi ẩm từ không khí qua bề mặt cơ thể. Vì vậy độ ẩm quyết định số mạt nhiều hơn mức sạch sẽ: các nghiên cứu cho thấy mạt phát triển mạnh khi độ ẩm tương đối cao, và giảm rõ khi độ ẩm trong nhà được giữ ở mức thấp hơn trong thời gian dài. Khí hậu nóng ẩm của Việt Nam, nhất là mùa nồm miền Bắc và mùa mưa miền Nam, rất thuận lợi cho mạt.
Một con mạt sống vài tháng, thải ra nhiều hạt phân nhỏ trong đời. Chính những hạt phân này, chứ không phải con mạt sống, là nguồn dị nguyên chính. Hạt phân tương đối nặng, bay lên khi bị xáo động rồi lắng xuống trong ít phút — lý do người dị ứng hay hắt hơi khi trải giường, giũ chăn, quét phòng.
Hiểu như vậy để thấy: giặt nóng giết mạt và rửa trôi dị nguyên; giảm ẩm làm mạt khó sống; bọc nệm gối ngăn dị nguyên bay ra từ nơi mạt sống nhiều nhất; bớt thảm, rèm dày, thú bông là bớt nơi trú.
Dị ứng mạt bụi biểu hiện thế nào và khi nào cần đi khám
Các biểu hiện dưới đây chỉ để nhận biết khi nào nên tìm tới bác sĩ, không dùng để tự chẩn đoán. Chỉ bác sĩ, có thể kèm xét nghiệm dị ứng, mới xác định được nguyên nhân.
| Biểu hiện hay gặp | Đặc điểm gợi ý liên quan mạt | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Hắt hơi, sổ mũi, nghẹt mũi | Nặng hơn buổi sáng khi thức dậy, khi trải giường, quét dọn; kéo dài quanh năm | Khám tai mũi họng hoặc dị ứng nếu kéo dài |
| Ngứa mắt, chảy nước mắt | Đi kèm triệu chứng mũi, nặng trong phòng ngủ | Không tự nhỏ thuốc kê đơn; đi khám |
| Ho, khò khè về đêm hoặc sáng sớm | Ở người hen hoặc nghi hen, nặng hơn khi ở phòng nhiều bụi | Khám sớm; khó thở thì cấp cứu |
| Chàm da trẻ em bùng phát | Nặng lên khi ngủ trên nệm, gối cũ | Khám da liễu nhi |
| Khó thở, thở rít, tím tái | Bất kể nguyên nhân | Gọi cấp cứu 115 ngay |
Các biện pháp giảm mạt trong nhà là để hỗ trợ, không thay thế điều trị. Người đang điều trị hen, viêm mũi dị ứng cần tiếp tục theo hướng dẫn của bác sĩ và không tự ngưng thuốc vì đã “dọn nhà kỹ”.
Giảm mạt trong phòng ngủ: các việc theo thứ tự ưu tiên
Các tổng quan nghiên cứu cho thấy dùng riêng lẻ một biện pháp thường không đủ tạo khác biệt rõ cho người hen; hiệu quả đến từ việc kết hợp nhiều biện pháp và duy trì lâu dài. Thứ tự gợi ý:
- Bọc nệm, gối, chăn bông bằng áo bọc chống mạt có khoá kéo kín, vải dệt dày. Lau áo bọc định kỳ.
- Giặt ga, vỏ gối, vỏ chăn mỗi tuần bằng nước nóng ở mức vải cho phép; nếu chỉ giặt nước thường, sấy nóng sau khi giặt.
- Giữ phòng ngủ khô: mở cửa sổ khi trời khô ráo, dùng máy hút ẩm hoặc chế độ khô của điều hoà vào mùa nồm, mùa mưa; không phơi đồ ướt trong phòng ngủ.
- Bớt đồ vải trong phòng ngủ: thay thảm bằng sàn cứng lau được, rèm dày bằng rèm mỏng giặt được hoặc rèm cuốn; cất bớt gối trang trí, thú bông.
- Hút bụi bằng máy có bộ lọc tốt vài lần mỗi tuần; người dị ứng nên tránh ở trong phòng khi đang hút và một lúc sau đó, hoặc đeo khẩu trang.
- Lau bụi bằng khăn ẩm thay vì phủi khô; lau cả nóc tủ, đầu giường, quạt.
- Thay gối, chăn bông cũ khi đã quá nhiều năm, xẹp, ố; chọn loại giặt được ở nhiệt độ cao.
Không cần mua mọi thứ cùng lúc. Bọc nệm gối và giặt nóng hằng tuần là hai việc nhiều chuyên gia dị ứng hay khuyên bắt đầu trước.
Giường của trẻ: những điều riêng cần biết
Thú bông là “nhà” của mạt. Trẻ ôm thú bông khi ngủ, áp sát mặt. Chọn thú bông giặt máy được, giặt nóng hoặc sấy nóng định kỳ; món không giặt được có thể cho vào túi kín đặt trong ngăn đá nhiều giờ để giảm mạt, rồi giũ ngoài trời và giặt.
Nệm, gối cũ truyền lại. Nệm cũi, gối nhỏ dùng qua nhiều đứa trẻ tích tụ mạt và dị nguyên nhiều năm. Với trẻ có cơ địa dị ứng, nên dùng áo bọc mới hoặc thay.
Giường tầng. Trẻ dị ứng nên nằm tầng trên, vì bụi và dị nguyên từ nệm tầng trên rơi xuống tầng dưới khi trẻ trở mình.
Không dùng hoá chất “diệt mạt” xịt lên nệm của trẻ. Hiệu quả của các sản phẩm xịt diệt mạt trong nhà không được chứng minh rõ, trong khi trẻ nằm áp mặt vào đúng chỗ đó. Giặt nóng, giảm ẩm, bọc nệm an toàn hơn.
Độ ẩm: con số đáng theo dõi nhất
Nếu chỉ được chọn một chỉ số để theo dõi trong phòng ngủ người dị ứng mạt, đó là độ ẩm. Một ẩm kế điện tử rẻ tiền đặt trên kệ cho bạn biết căn phòng thường ở mức nào. Nhiều tài liệu dị ứng khuyên giữ độ ẩm trong nhà ở mức vừa phải, tránh để phòng ngủ ẩm cao kéo dài — nhưng cũng không nên làm khô quá vì gây khô niêm mạc mũi họng.
Ở Việt Nam, điều này đòi hỏi tuỳ mùa. Mùa nồm miền Bắc, độ ẩm có thể rất cao nhiều ngày liền; đóng cửa sổ khi trời nồm và chạy máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà giúp hơn là mở toang cửa. Mùa khô miền Nam, mở cửa thông gió buổi sáng là đủ. Phòng ngủ có nhà tắm liền kề cần bật quạt hút sau khi tắm và đóng cửa nhà tắm.
Những thói quen làm phòng ngủ ẩm hơn mà ít ai để ý: phơi quần áo, khăn ướt trong phòng; đặt nhiều chậu cây; dùng máy tạo ẩm liên tục; ngủ đóng kín cửa, không có thông gió. Giảm các thói quen này vừa bớt mạt, vừa bớt nấm mốc — một nguồn dị nguyên khác trong nhà.
Những biện pháp ít hoặc chưa có bằng chứng rõ
Thị trường có nhiều sản phẩm quảng cáo “diệt mạt”. Một số có cơ sở hạn chế, một số chưa được chứng minh. Nên cân nhắc trước khi chi tiền:
- Máy hút bụi “diệt khuẩn bằng tia cực tím” cho nệm: hút bụi bề mặt có ích như máy hút thường; tác dụng thêm của đèn với mạt sống sâu trong nệm chưa được chứng minh rõ.
- Bình xịt, bột rắc diệt mạt: dữ liệu về hiệu quả lâu dài trong nhà ở còn hạn chế; để lại hoá chất trên nệm, thảm. Không dùng cho giường trẻ nhỏ.
- Tinh dầu nhỏ lên gối: một số tinh dầu có tác dụng với mạt trong phòng thí nghiệm, nhưng có thể kích ứng đường thở người hen, trẻ nhỏ và độc với mèo.
- Máy lọc không khí: lọc được bụi mịn, nhưng hạt dị nguyên mạt nặng, lắng nhanh, nên máy lọc không thay được việc giặt và bọc nệm.
- Phơi nệm ngoài nắng: giúp nệm khô, giảm ẩm — có ích — nhưng không làm sạch dị nguyên đã tích tụ bên trong.
Nếu đã đầu tư, hãy coi các thiết bị này là phần phụ. Phần chính vẫn là giặt nóng, bọc nệm gối và kiểm soát độ ẩm.
Lịch giảm mạt theo mùa ở Việt Nam
Mạt bụi tăng giảm theo độ ẩm, nên việc giữ phòng ngủ cũng nên đổi nhịp theo mùa thay vì làm đều một kiểu quanh năm:
- Mùa nồm miền Bắc (thường cuối đông, đầu xuân): đóng cửa khi trời nồm, chạy máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô; không phơi đồ trong phòng ngủ; sấy khô ga gối thay vì phơi trong nhà.
- Mùa mưa miền Nam và miền Trung: tăng giặt ga gối, kiểm tra góc tường thấm sau giường, lau khô sàn nhà tắm liền phòng ngủ.
- Mùa khô: tận dụng ngày nắng ráo để phơi nệm, gối, chăn bông dày cho khô hẳn; mở cửa sổ buổi sáng cho phòng thông thoáng.
- Trước mùa lạnh: chăn bông, chăn len cất cả năm cần giặt hoặc sấy nóng, phơi kỹ trước khi dùng lại, vì đã tích bụi và mạt trong tủ.
- Sau mỗi đợt ốm, sốt ra nhiều mồ hôi: thay và giặt nóng toàn bộ ga gối, lau áo bọc nệm.
Gắn các việc này với những dịp dọn nhà sẵn có trong năm giúp duy trì lâu dài mà không thấy nặng nề.
Thú cưng, người già và những lưu ý khác
Chó mèo cũng rụng vảy da, và lông thú là thêm nguồn dị nguyên khác. Với nhà có người dị ứng, không cho thú lên giường ngủ là một biện pháp đơn giản giúp giảm cả dị nguyên thú lẫn thức ăn cho mạt. Ổ nằm của thú nên giặt nóng hằng tuần như ga giường người. Chó mèo cũng có thể bị viêm da dị ứng do mạt; thú gãi nhiều, đỏ da, rụng lông cần bác sĩ thú y.
Người già nằm giường nhiều, có khi dùng nệm, gối cũ nhiều năm, ít khi giặt chăn bông dày. Con cháu có thể giúp thay áo bọc, giặt sấy chăn định kỳ, giữ phòng thông thoáng. Người nằm lâu cần được thay ga, lau giường thường xuyên hơn.
Khi dọn phòng, giặt chăn, hút bụi: người dị ứng và người hen nên để người khác làm nếu được, hoặc đeo khẩu trang, mở cửa thông gió. Ai có dấu hiệu khó thở, thở rít, nói không thành câu cần được cấp cứu ngay.
Câu hỏi thường gặp
Mạt bụi có cắn người không?
Không. Mạt bụi nhà không cắn, không hút máu. Nếu có vết cắn ngứa sau khi ngủ dậy, cần nghĩ tới rệp giường, muỗi, bọ chét hoặc nguyên nhân da liễu khác và đi khám nếu kéo dài.
Có nhìn thấy mạt bụi bằng mắt thường không?
Gần như không, vì mạt chỉ dài khoảng một phần ba milimét và màu trắng trong. Cần kính hiển vi để thấy rõ. Những con bò thấy được trên giường thường là loài khác.
Giặt nước nóng bao nhiêu độ mới giết mạt?
Các tài liệu dị ứng thường khuyên giặt ga gối ở nhiệt độ cao, khoảng từ 60 độ C trở lên nếu vải cho phép. Nếu chỉ giặt được nước thường, sấy nóng sau khi giặt hoặc tìm dịch vụ giặt sấy nóng.
Nệm cao su, nệm foam có ít mạt hơn nệm bông không?
Mạt có thể sống trên bề mặt và lớp bọc của mọi loại nệm, vì thức ăn của chúng là vảy da. Loại nệm quan trọng ít hơn việc bọc nệm kín và giữ phòng khô.
Điều hoà có làm tăng mạt bụi không?
Chế độ làm lạnh và làm khô của điều hoà thường giúp giảm ẩm, có lợi. Nhưng lưới lọc điều hoà bẩn tích bụi và nấm mốc, nên vệ sinh định kỳ theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Trẻ dị ứng mạt có nên ngủ chung với bố mẹ?
Đó là lựa chọn của mỗi gia đình. Nếu ngủ chung, giường của bố mẹ cũng cần được bọc nệm gối và giặt nóng định kỳ như giường của trẻ. Hỏi bác sĩ dị ứng của trẻ để có lời khuyên phù hợp.