Côn trùng vào nhà vì nhà ở cung cấp những thứ chúng cần để sống: thức ăn (đồ ăn của người, rác, vụn bánh, cả máu người với muỗi), nước và độ ẩm, chỗ trú ấm và tối, nơi đẻ trứng, và với nhiều loài bay đêm, ánh sáng đèn. Một số khác không chủ động vào mà đi nhờ theo thùng hàng, túi chợ, đồ cũ.
Không phải loài nào cũng tìm cùng một thứ. Kiến tìm đường và tìm thức ăn ngọt hoặc béo; gián tìm khe ấm gần nguồn nước; muỗi tìm hơi thở và mùi da; bướm đêm và mối cánh lao theo đèn; mọt tìm hạt khô. Bài này giải thích từng lực hút và cách côn trùng cảm nhận chúng, để bạn tự đọc được ngôi nhà mình đang "mời" ai vào.
Năm lực hút chính
Thức ăn. Đây là lực hút mạnh nhất với kiến, gián, ruồi, mọt. Không cần một đĩa thức ăn để quên: một vệt nước đường trên mặt bàn, vụn bánh dưới ghế sofa, dầu mỡ bám sau bếp ga, thức ăn khô của chó mèo để qua đêm, thùng rác hở nắp đều đủ nuôi một quần thể nhỏ. Với muỗi cái, thức ăn là máu, nên chính người ngủ trong nhà là lực hút.
Nước và độ ẩm. Gián có thể nhịn ăn khá lâu nhưng không chịu nổi khô lâu ngày. Kiến kéo vào nhà nhiều hơn khi trời khô hạn để tìm nước. Mối, mọt ẩm, cá bạc, bọ đuôi bật sống nhờ chỗ ẩm. Ống nước rò, khay hứng nước điều hoà, chậu cây tưới đẫm, góc nhà tắm không khô đều là điểm hút.
Chỗ trú. Côn trùng nhỏ cần khe hẹp, tối, ổn định nhiệt độ. Phía sau tủ lạnh và lò vi sóng ấm áp quanh năm; khe giữa tủ bếp và tường, hộp kỹ thuật chung cư, chồng thùng giấy trong kho, đống quần áo cũ đều là nơi lý tưởng. Gián Đức đặc biệt thích chỗ ấm gần thiết bị điện.
Nơi sinh sản. Muỗi cần nước đọng để đẻ, ruồi cần chất hữu cơ đang phân huỷ, mọt cần hạt khô, rệp giường cần chỗ gần người ngủ. Nhà có nơi sinh sản thì không chỉ có khách vãng lai mà có cả cư dân thường trú.
Ánh sáng. Bướm đêm, mối cánh, nhiều loài bọ cánh cứng nhỏ bị đèn kéo về vào buổi tối. Chúng không vào nhà để ăn hay ở, mà bị rối định hướng quanh nguồn sáng, rồi lọt qua cửa mở. Đèn càng sáng, càng thiên về ánh sáng xanh trắng, càng gần cửa thì càng thu hút nhiều.
Côn trùng "thấy" ngôi nhà bằng giác quan nào
Con người nhìn một căn bếp và thấy gọn gàng. Côn trùng thì "ngửi" nó. Râu của kiến, gián, ruồi đầy thụ thể hoá học, phát hiện được những phân tử mùi ở nồng độ rất thấp. Một chiếc thớt rửa vội, một túi rác có vỏ trái cây chín, một vết dầu chiên trên tường bếp phát ra tín hiệu mà mắt người không thấy. Đó là lý do "nhà trông sạch" chưa chắc đã sạch theo nghĩa của côn trùng.
Muỗi cái săn người bằng một chuỗi tín hiệu: từ xa, nó bắt luồng khí cácbônic từ hơi thở; đến gần hơn, nó nhận mùi da (các axit béo và hợp chất do vi khuẩn trên da tạo ra); sát người, nó cảm nhận hơi ấm và hơi ẩm. Đó là lý do quạt chạy làm muỗi khó bay và khó dò vị trí người ngủ, và là lý do muỗi thường tập trung quanh đầu và chân.
Kiến thì sống trong một thế giới vệt mùi. Con trinh sát tìm được thức ăn sẽ để lại một vệt pheromone trên đường về; những con khác theo vệt đó, và mỗi con lại tô đậm thêm. Một hàng kiến nối từ khe tường đến hũ đường là một con đường có thật, chỉ không nhìn thấy được. Lau đường kiến bằng nước xà phòng hoặc nước lau sàn làm đứt tín hiệu, khiến hàng kiến rối loạn.
Loài nào đến vì điều gì: bảng tra nhanh
Bảng dưới gom các loài hay gặp nhất trong nhà Việt Nam với lực hút chính và nơi thường gặp. Biết lực hút chính là biết nên bắt đầu chặn từ đâu:
| Loài | Lực hút chính | Nơi hay gặp | Gợi ý cho chủ nhà |
|---|---|---|---|
| Muỗi | Người (hơi thở, mùi da), nước đọng để đẻ | Phòng ngủ, góc tối, sau rèm, gầm giường | Tìm và dọn chỗ nước đọng trong và quanh nhà |
| Gián | Đồ ăn, dầu mỡ, nước, khe ấm | Bếp, gầm bồn rửa, sau tủ lạnh, ống thoát sàn | Kiểm tra nguồn nước rò và chỗ ấm sau thiết bị |
| Kiến | Đồ ngọt, đồ béo, nước khi trời khô | Bàn bếp, bát thức ăn thú cưng, chậu cây | Lần theo hàng kiến để tìm lối vào |
| Ruồi | Rác hữu cơ, thức ăn, phân thú | Bếp, thùng rác, sân, khu nuôi gà | Rác có nắp, đổ hằng ngày |
| Ruồi giấm | Trái cây chín, giấm, bia, rượu | Rổ trái cây, thùng rác hữu cơ | Cất trái chín vào tủ lạnh, rửa vỏ chai |
| Bướm đêm, mối cánh | Ánh sáng | Quanh đèn hiên, đèn phòng khách | Bớt đèn ngoài cửa, kéo rèm buổi tối |
| Mọt gạo, mọt bột | Hạt khô, bột, đồ khô | Thùng gạo, tủ đồ khô | Hộp kín, mua lượng vừa đủ |
| Cá bạc | Giấy, hồ dán, vải, độ ẩm | Tủ sách, tủ áo, góc ẩm | Giảm ẩm, thông gió tủ |
Một loài có thể có nhiều lực hút, nhưng thường có một lực hút trội. Chặn đúng lực hút đó mang lại hiệu quả lớn nhất với công sức ít nhất.
Những con đến không vì nhà bạn: đi nhờ và lạc đường
Một phần côn trùng trong nhà không hề chủ động tìm đến. Gián Đức là ví dụ điển hình của loài "đi nhờ": trứng và gián non nằm trong nếp gấp của thùng giấy đựng hàng, trong khe của đồ điện cũ, trong túi chợ. Rệp giường đi theo vali, ba lô, quần áo và đồ nội thất cũ. Mọt gạo có thể đã nằm sẵn trong bao gạo từ trước khi mua về.
Một phần khác bị thời tiết đẩy vào. Sau trận mưa lớn đầu mùa, đất ngập nước khiến kiến dời tổ, cuốn chiếu và rết bò lên cao, mối cánh bay ra khỏi tổ. Trời nồm ẩm làm nhà thành nơi khô ráo và ấm hơn bên ngoài. Trời lạnh đột ngột khiến một số loài tìm chỗ ấm. Những đợt "côn trùng vào nhà" theo mùa này thường tự hết khi thời tiết đổi, nếu trong nhà không có sẵn thức ăn và nước giữ chúng lại.
Phân biệt "khách vãng lai" và "cư dân" là kỹ năng quan trọng. Một con bướm đêm bay vào lúc tối không nói lên điều gì về độ sạch của nhà bạn. Nhưng nếu thấy gián non, vỏ lột, phân gián như hạt tiêu ở góc tủ, thì đó là một quần thể đang sinh sống tại chỗ, và cần tìm nguồn nuôi chúng.
Đọc ngôi nhà bằng mắt côn trùng: một vòng kiểm tra buổi tối
Cách nhanh nhất để biết nhà mình đang hút loài nào là đi một vòng vào buổi tối, khi phần lớn côn trùng hoạt động, với một chiếc đèn pin:
- Tắt đèn bếp khoảng nửa giờ, rồi bật đèn pin rọi nhanh vào gầm bồn rửa, khe sau bếp, chân tủ lạnh. Gián chạy ở đâu thì chỗ đó là đường đi của chúng.
- Nhìn mặt bàn bếp, sàn bếp dưới ánh đèn chiếu xiên: vụn thức ăn, vệt dầu, vệt nước đường hiện rõ hơn.
- Mở tủ đồ khô, nhìn đáy hộp gạo, bột, đậu: có bột mịn lạ, con nhỏ màu nâu hay không.
- Kiểm tra mọi chỗ có nước: khay điều hoà, đĩa lót chậu cây, xô chậu ở nhà tắm, lọ hoa, bình nước cho thú cưng.
- Nhìn đèn ngoài hiên và đèn gần cửa sổ: côn trùng tụ nhiều không, cửa có đóng khi đèn bật không.
- Soi khe giường, đường chỉ nệm nếu có người bị đốt về đêm không rõ lý do.
- Ghi lại mọi điểm tìm được vào một tờ giấy theo từng phòng, rồi xử lý từ điểm có nhiều dấu hiệu nhất.
Phần cách chặn chi tiết, như lắp lưới, bịt khe, rác có nắp, đèn hiên, được trình bày riêng ở mục phòng ngừa của trang. Ở đây mục tiêu chỉ là chẩn đoán đúng: biết côn trùng đến vì đâu thì mọi biện pháp sau mới trúng đích.
Vì sao nhà cạnh nhau mà nhà này nhiều côn trùng hơn nhà kia
Hai căn hộ cùng tầng, cùng hướng, một nhà khổ sở với gián còn nhà bên ít gặp. Khác biệt thường nằm ở vài chi tiết nhỏ: ống thoát sàn có nắp hay không, thùng rác bếp có nắp hay không, đồ ăn của thú cưng có để qua đêm không, chậu cây có đĩa lót đọng nước không, có thói quen giữ thùng giấy trong nhà không. Côn trùng không chọn nhà theo cảm tính, chúng ở lại nơi tìm được đủ nhu cầu.
Nhà ống và nhà vườn có thêm yếu tố môi trường xung quanh: cống rãnh trước nhà, bãi đất trống, gốc cây mục, chuồng gà. Ở chung cư, hệ thống đường ống, hộp kỹ thuật và ống rác chung nối các căn với nhau, nên một căn có quần thể lớn có thể lan sang các căn khác. Đây là lý do việc phòng ngừa ở chung cư hiệu quả hơn khi các hộ cùng làm.
Cuối cùng là thời gian. Một quần thể gián hay kiến không hình thành trong một đêm; nó lớn dần qua vài tháng nhờ nguồn thức ăn và chỗ trú ổn định. Ngược lại, khi bạn cắt nguồn, nó cũng không biến mất ngay mà thưa dần qua vài tuần. Kiên nhẫn với các biện pháp phòng ngừa thường hiệu quả hơn mọi cách làm nhanh. Trong lúc kiên nhẫn, hãy nghĩ trước đến người yếu nhất trong nhà: trẻ nhỏ bò dưới sàn chạm vào mọi khe kẽ, người hen và người dị ứng nhạy với dị nguyên từ gián, mạt bụi, còn chó mèo thì liếm, ngửi mọi góc. Cách làm nhẹ nhàng, ít hoá chất vì vậy không chỉ là lựa chọn đạo đức mà còn là lựa chọn an toàn cho chính gia đình.
Hiểu lầm hay gặp về điều hút côn trùng vào nhà
Nhiều lời khuyên truyền miệng đặt sai chỗ nguyên nhân. Đặt cạnh nhau những điều hay nghe và điều đã được hiểu rõ hơn:
| Điều hay nghe | Thực tế |
|---|---|
| Nhà lau sạch bóng thì không có gián | Gián cần rất ít thức ăn và sống được nhờ dầu mỡ bám sau bếp, vụn trong khe tủ, keo dán bìa giấy; nguồn nước rò quan trọng không kém thức ăn |
| Đèn vàng đuổi được côn trùng | Đèn vàng ấm chỉ hút ít hơn đèn trắng lạnh, không đuổi; côn trùng vẫn bay tới, chỉ là thưa hơn |
| Muỗi bị hút bởi ánh sáng nên tắt đèn là hết muỗi | Muỗi cái tìm người chủ yếu nhờ hơi thở, mùi da và hơi ấm; tắt đèn không làm muỗi bớt tìm ra người ngủ |
| Kiến vào nhà vì nhà có "kiến chúa" bên trong | Phần lớn hàng kiến đi từ tổ ngoài nhà vào kiếm ăn; chỉ một số loài làm tổ trong khe tường, chậu cây |
| Côn trùng chỉ vào nhà cũ, nhà xuống cấp | Nhà mới cũng có khe kỹ thuật, ống thoát, cửa lùa hở; côn trùng đi theo khe chứ không theo tuổi nhà |
| Mùi nước hoa, nước xả vải hút ong và muỗi | Một số hương hoa có thể làm ong chú ý ở ngoài trời; với muỗi, mùi cơ thể và hơi thở quan trọng hơn nhiều so với hương mỹ phẩm |
Sửa đúng nguyên nhân thì công sức bỏ ra mới có kết quả. Phần lớn gia đình mất thời gian vào chuyện đổi màu đèn hay rắc mùi lạ, trong khi khay nước đọng dưới chậu cây hay ống thoát sàn không nắp mới là chỗ cần làm trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở tầng cao chung cư có ít côn trùng hơn không?
Muỗi và ruồi thường ít hơn ở tầng rất cao vì xa nơi đẻ, nhưng không phải tuyệt đối, vì muỗi có thể theo thang máy, cầu thang và gió. Gián và kiến thì không phụ thuộc tầng nhiều, vì chúng đi theo đường ống, hộp kỹ thuật và ống rác chung.
Đèn LED có thu hút côn trùng ít hơn đèn sợi đốt không?
Phụ thuộc màu ánh sáng hơn là loại đèn. Ánh sáng thiên về xanh, trắng lạnh và có thành phần cực tím thường thu hút côn trùng hơn ánh sáng vàng ấm. Nhiều đèn LED trắng lạnh vẫn thu hút côn trùng đáng kể; chọn LED ánh sáng ấm cho đèn ngoài cửa thường giúp bớt.
Vì sao sau mưa lớn côn trùng kéo vào nhà nhiều?
Mưa làm ngập tổ kiến, đẩy cuốn chiếu, rết lên chỗ cao, và kích thích mối cánh bay ra khỏi tổ để giao phối. Nhà khô ráo và có đèn trở thành điểm đến. Phần lớn đợt này tự giảm sau vài ngày nếu trong nhà không có thức ăn và nước giữ chúng lại.
Có phải nhà có côn trùng là nhà bẩn?
Không hẳn. Khách vãng lai như bướm đêm, mối cánh, kiến tìm nước có thể vào nhà rất sạch. Côn trùng đi nhờ theo hàng hoá cũng không liên quan độ sạch. Nhưng một quần thể gián, ruồi, kiến ổn định thì gần như luôn có nguồn thức ăn hoặc nước nuôi nó ở đâu đó trong nhà.
Mùi người có làm muỗi chọn một số người hơn người khác không?
Có, mức hấp dẫn với muỗi khác nhau giữa từng người do mùi da, lượng khí thở ra và thân nhiệt. Điều này không thay đổi được nhiều bằng ăn uống. Cách thực tế hơn là ngủ màn, dùng quạt, mặc áo dài tay và dọn nơi muỗi đẻ quanh nhà.
Côn trùng có nhớ đường vào nhà không?
Một số loài có, theo cách riêng. Kiến dùng vệt mùi và mốc thị giác để quay lại nguồn thức ăn; ong nhớ vị trí hoa. Gián học được chỗ có thức ăn. Vì vậy xoá vệt mùi và cắt nguồn thức ăn trong một thời gian đủ dài giúp chúng thôi quay lại.