Thiêu thân lao vào đèn không phải vì "thích ánh sáng" theo nghĩa đơn giản. Lời giải được ủng hộ mạnh nhất hiện nay, từ một nghiên cứu công bố năm 2024 trên tạp chí Nature Communications, là côn trùng bay theo phản xạ giữ phần lưng hướng về phía sáng nhất, vốn là bầu trời trong tự nhiên. Gặp một bóng đèn ở gần, phản xạ này khiến chúng nghiêng mình quanh đèn, bay vòng, lật ngửa và kẹt lại.
Trong tiếng Việt, "thiêu thân" thường dùng chỉ mối cánh bay rợp quanh đèn sau mưa, đôi khi chỉ chung các loài bướm đêm, côn trùng bay quanh đèn. Hiện tượng này trông như tự sát, nhưng đằng sau là một cơ chế định hướng hàng trăm triệu năm bị ánh sáng nhân tạo đánh lừa. Hiểu cơ chế giúp bạn chọn đèn và cách chiếu sáng để bớt côn trùng mà không cần bẫy hay thuốc.
"Thiêu thân" là con gì
Trong đời sống, chữ thiêu thân gắn với hình ảnh hàng đàn côn trùng có cánh vây quanh bóng đèn những tối oi sau mưa, rồi rụng cánh, bò lổm ngổm trên sàn. Ở phần lớn trường hợp, đó là mối cánh: những con mối đực và cái có khả năng sinh sản bay ra khỏi tổ cùng lúc để giao phối. Chúng bay kém, dễ rụng cánh, nên càng dễ bị kẹt quanh đèn.
Ngoài mối cánh, quanh đèn còn có bướm đêm, kiến cánh, nhiều loài bọ cánh cứng nhỏ, chuồn chuồn cỏ, rầy, muỗi lắc (con muỗi không đốt người, hay đứng thành đám), và ở nhà gần ruộng là kiến ba khoang. Mỗi loài có lý do riêng để bay đêm, nhưng phần lớn chung một cách định hướng bằng ánh sáng.
Thành ngữ "như thiêu thân lao vào lửa" có từ thời chưa có điện, khi côn trùng bay vào đèn dầu, nến và bị thiêu thật. Ngày nay bóng LED không nóng đến mức đốt cháy, nhưng côn trùng vẫn kẹt quanh đèn đến kiệt sức hoặc bị thạch sùng, nhện, chim ăn.
Những giả thuyết cũ và vì sao chúng chưa đủ
Côn trùng dùng Mặt Trăng làm la bàn. Giả thuyết phổ biến nhất trong nhiều thập kỷ: côn trùng giữ một góc cố định với nguồn sáng ở rất xa như Mặt Trăng để bay thẳng. Với bóng đèn ở gần, giữ góc cố định sẽ khiến đường bay xoắn ốc vào tâm. Nghe hợp lý, nhưng có điểm yếu: nhiều loài bị đèn kéo về không hề định hướng bằng Mặt Trăng, và quan sát đường bay thực tế không giống đường xoắn ốc mà giả thuyết dự đoán.
Côn trùng bay về phía sáng để thoát ra ngoài. Ý tưởng là khi bị mắc kẹt trong chỗ tối, bay về phía sáng thường đưa côn trùng ra khoảng trống. Điều này có thể đúng với một số tình huống, nhưng không giải thích được vì sao chúng bay vòng mãi quanh đèn thay vì bay thẳng qua.
Côn trùng bị hơi ấm của đèn hút. Đèn sợi đốt nóng, nhưng đèn LED lạnh hơn nhiều mà côn trùng vẫn bị kéo về. Hơi ấm vì vậy không phải lời giải chung.
Ảo giác vùng tối quanh đèn. Có ý kiến cho rằng mắt côn trùng thấy một vùng tối hơn ngay sát rìa nguồn sáng và bay vào đó để trốn. Giả thuyết này khó kiểm chứng và không được nhiều bằng chứng ủng hộ.
Lời giải mới: phản xạ giữ lưng hướng về phía sáng
Năm 2024, một nhóm nghiên cứu do Samuel Fabian và Yash Sondhi đứng đầu công bố trên Nature Communications kết quả quay video tốc độ cao và theo dõi chuyển động ba chiều của nhiều loài côn trùng bay quanh đèn, cả trong phòng thí nghiệm lẫn ngoài thực địa ở Costa Rica. Điều họ thấy là côn trùng không bay thẳng vào đèn. Thay vào đó, chúng nghiêng mình sao cho phần lưng luôn quay về phía đèn.
Lý do là phản xạ định hướng có từ lâu: trong tự nhiên, phía sáng nhất gần như luôn là bầu trời ở phía trên. Giữ lưng hướng về phía sáng giúp côn trùng biết đâu là "trên", giữ cân bằng khi bay, nhất là trong điều kiện thiếu tầm nhìn. Khi nguồn sáng mạnh nhất lại nằm ngang hoặc bên dưới, phản xạ này khiến côn trùng nghiêng hẳn, bay vòng quanh đèn như một vệ tinh, đôi khi lật ngửa và lao xuống đất.
Lời giải này giải thích được những quan sát mà giả thuyết Mặt Trăng không giải thích được: côn trùng bay quanh đèn theo những quỹ đạo tròn, dao động; đèn chiếu từ dưới lên khiến chúng lật ngửa và rơi; đèn chiếu từ trên xuống ít bẫy côn trùng hơn. Giới khoa học vẫn tiếp tục kiểm tra trên nhiều loài hơn, nhưng đây là lời giải có bằng chứng trực tiếp tốt nhất hiện nay.
Ánh sáng nào thu hút côn trùng nhiều, ánh sáng nào ít
Mắt nhiều loài côn trùng nhạy với ánh sáng cực tím và xanh lam hơn mắt người. Nghiên cứu về chiếu sáng ngoài trời cho thấy xu hướng chung sau, dù mức độ khác nhau giữa các loài:
| Loại ánh sáng | Mức thu hút côn trùng | Gợi ý |
|---|---|---|
| Có thành phần cực tím (đèn bắt côn trùng, một số đèn cũ) | Cao | Không dùng cho chiếu sáng ngoài cửa nhà ở |
| Trắng lạnh, ánh xanh | Tương đối cao | Tránh dùng ngay sát cửa ra vào, cửa sổ phòng ngủ |
| Trắng ấm | Trung bình | Phù hợp chiếu sáng chung trong nhà |
| Vàng ấm, hổ phách | Thấp hơn | Phù hợp đèn hiên, đèn sân; không đuổi côn trùng, chỉ hút ít hơn |
| Chiếu xuống dưới, có chụp che | Thấp hơn chiếu toả hoặc chiếu lên | Giảm vùng sáng tràn lên trời, giảm bẫy côn trùng |
Không có loại đèn nào "đuổi" côn trùng. Đèn vàng chỉ khiến ít con bị kéo về hơn. Muỗi cái tìm người chủ yếu nhờ hơi thở và mùi, nên đổi màu đèn không làm giảm muỗi đốt đáng kể.
Ánh sáng ban đêm và sự suy giảm côn trùng
Mỗi bóng đèn ngoài trời là một cái bẫy nhỏ. Côn trùng kẹt quanh đèn không kiếm ăn, không giao phối, không thụ phấn cho hoa nở đêm, và dễ bị săn. Nhân lên hàng triệu bóng đèn đô thị, ánh sáng nhân tạo ban đêm được nhiều nhà khoa học xem là một trong những yếu tố góp phần làm suy giảm côn trùng, bên cạnh mất nơi sống và hoá chất. Đom đóm là ví dụ dễ thấy: chúng giao tiếp bằng ánh sáng, và đèn đường làm lời nhắn của chúng chìm đi.
Ánh sáng còn ảnh hưởng gián tiếp đến gia đình bạn. Đèn hiên sáng trắng cả đêm kéo côn trùng tụ lại ngay cửa ra vào; mỗi lần mở cửa, chúng tràn vào nhà. Thạch sùng tụ về săn mồi, để lại phân trên tường. Nhện giăng lưới quanh đèn. Một chiếc đèn bật thừa vừa tốn điện vừa tạo ra chuỗi phiền toái nhỏ.
Tin tốt là đây là vấn đề dễ cải thiện nhất trong mọi chuyện về côn trùng. Nó cũng là cách an toàn nhất: đổi đèn, kéo rèm không đưa hoá chất nào vào nhà, phù hợp với gia đình có trẻ nhỏ, người hen, người dị ứng và thú cưng như chim cảnh, vốn rất nhạy với khói và hơi xịt. Tắt đèn khi không cần, chọn đèn ánh sáng ấm, chiếu xuống, dùng cảm biến chuyển động cho đèn sân là những việc làm một lần, có tác dụng lâu dài cho cả nhà bạn lẫn côn trùng xung quanh.
Cách chiếu sáng để bớt thiêu thân quanh nhà
Những bước dưới đây không cần bẫy hay thuốc, chỉ dựa vào hiểu biết về cách côn trùng bị ánh sáng đánh lừa:
- Đổi đèn ngoài hiên, ngoài cổng sang ánh sáng vàng ấm.
- Gắn chụp đèn để ánh sáng chiếu xuống, không toả ngang hay hắt lên trời.
- Đặt đèn hiên cách cửa ra vào một khoảng, chiếu về phía lối đi chứ không treo ngay trên khung cửa.
- Dùng cảm biến chuyển động hoặc hẹn giờ tắt cho đèn sân, đèn cổng.
- Trong những tối oi sau mưa đầu mùa, kéo rèm, tắt đèn phòng gần cửa sổ, bật đèn ở phòng phía trong.
- Lắp lưới chống côn trùng cho cửa sổ để có thể mở cửa đón gió mà không đón thiêu thân.
- Sáng hôm sau quét dọn cánh rụng, để ý xem có mối cánh bò vào khe gỗ, chân tường không.
Đèn bắt côn trùng bằng tia cực tím và lưới điện thường giết nhiều côn trùng vô hại hơn là muỗi, vì muỗi không bị ánh sáng kéo về mạnh như bướm đêm. Nếu mục tiêu là giảm muỗi, đây không phải công cụ phù hợp.
Côn trùng nhìn ánh sáng như thế nào
Phần lớn côn trùng có hai mắt kép, mỗi mắt gồm từ vài chục tới hàng nghìn ống thị giác nhỏ xếp sát nhau, cộng thêm vài mắt đơn trên đỉnh đầu chuyên cảm nhận cường độ sáng. Mắt kép không cho hình ảnh sắc nét như mắt người, nhưng rất nhạy với chuyển động và với sự thay đổi ánh sáng. Đó là lý do đập ruồi khó đến thế: với ruồi, bàn tay bạn di chuyển như một cảnh quay chậm.
Về màu sắc, nhiều loài côn trùng nhìn thấy ánh sáng cực tím mà mắt người không thấy, và kém nhạy hơn với ánh sáng đỏ. Ong nhìn hoa với những hoa văn cực tím dẫn đường vào nhuỵ, những hoa văn mà ta chỉ thấy được qua máy ảnh đặc biệt. Với côn trùng bay đêm, phần trời có ánh sáng cực tím và xanh lam là tín hiệu quan trọng để biết đâu là phía trên.
Điều này giải thích vì sao bóng đèn phát nhiều cực tím và xanh lam như đèn bắt côn trùng hay một số đèn trắng lạnh lại thu hút côn trùng mạnh: với mắt chúng, những bóng đèn này giống bầu trời nhất. Đèn vàng, đỏ ít thành phần đó, nên côn trùng ít bị đánh lừa hơn, dù không phải hoàn toàn.
Những côn trùng không bị đèn kéo về
Không phải côn trùng nào cũng thành thiêu thân. Biết loài nào không bị đèn hút giúp tránh kỳ vọng sai vào các loại đèn bẫy:
- Muỗi cái đang tìm máu: chủ yếu theo khí thở, mùi da và hơi ấm. Đèn bắt muỗi thường bổ sung mồi khí hoặc mùi mới có tác dụng phần nào, và hiệu quả trong nhà vẫn còn nhiều tranh luận.
- Gián: sợ sáng, chạy trốn khi bật đèn. Đó là lý do gián xuất hiện khi tắt đèn bếp và biến mất khi bật lên.
- Rệp giường, cá bạc: sống trong khe tối, hoạt động khi tắt đèn, không bay.
- Kiến thợ: không có cánh, đi theo vệt mùi; chỉ kiến cánh trong mùa bay mới bị đèn hút.
- Côn trùng bay ngày: ong, bướm ngày, chuồn chuồn hoạt động dưới nắng, đêm thì nghỉ; thỉnh thoảng một vài con lạc vào đèn khi bị động chỗ ngủ.
Vì vậy, một chiếc đèn bẫy treo trong nhà thường bắt được nhiều bướm đêm, mối cánh, côn trùng nhỏ vô hại hơn là những loài bạn thật sự muốn giảm. Với muỗi và gián, cách hiệu quả vẫn là dọn nơi sinh sản và cắt nguồn sống.
Câu hỏi thường gặp
Thiêu thân có cắn người không?
Mối cánh và phần lớn bướm đêm bay vào đèn không cắn người. Cần lưu ý kiến ba khoang, cũng hay bay vào đèn ở nhà gần ruộng: chúng không cắn nhưng dịch cơ thể gây viêm da khi bị đập trên da. Gạt nhẹ ra, không đập, rửa da bằng xà phòng.
Vì sao sáng ra thấy cánh rụng đầy mà không thấy con?
Mối cánh tự rụng cánh sau khi bay để chui vào khe đất, khe gỗ tìm chỗ lập tổ. Phần lớn chúng chết vì bị ăn hoặc kiệt sức, một số bị kiến tha đi. Nên quét dọn và để ý những chỗ gỗ ẩm trong nhà sau đó.
Tắt hết đèn có làm thiêu thân bay đi không?
Phần lớn sẽ tản ra khi không còn nguồn sáng giữ chúng lại. Bật một bóng đèn ở xa cửa, ngoài sân, có thể kéo chúng ra khỏi khu vực gần nhà. Sau một hai buổi tối, đợt bay thường kết thúc.
Ánh trăng tròn có làm côn trùng ít bị đèn hút hơn không?
Một số quan sát cho thấy số côn trùng tụ quanh đèn ít hơn vào đêm trăng sáng, có thể vì ánh trăng làm bầu trời sáng hơn, giảm chênh lệch với đèn. Đây là xu hướng quan sát được, không phải quy luật chắc chắn cho mọi loài.
Vì sao côn trùng bay quanh đèn lại hay rơi ngửa xuống đất?
Theo nghiên cứu năm 2024, khi đèn ở dưới hoặc ngang tầm, phản xạ giữ lưng hướng về phía sáng khiến côn trùng xoay lật người, mất lực nâng và rơi xuống. Đây là bằng chứng ủng hộ giả thuyết phản xạ lưng hơn là giả thuyết la bàn Mặt Trăng.
Đom đóm có bị đèn ảnh hưởng không?
Có. Đom đóm dùng chớp sáng để tìm bạn tình; ánh sáng nhân tạo làm tín hiệu của chúng khó nhận ra, ảnh hưởng đến giao phối. Ánh sáng ban đêm được xem là một nguyên nhân khiến đom đóm thưa đi ở nhiều nơi gần đô thị.