Vòng đời côn trùng: biến thái hoàn toàn, không hoàn toàn và ý nghĩa khi phòng ngừa

Vòng đời côn trùng có hai kiểu chính. Kiểu biến thái hoàn toàn đi qua bốn giai đoạn khác hẳn nhau: trứng, ấu trùng, nhộng, trưởng thành; muỗi, ruồi, bọ chét, mọt, kiến, ong, bướm thuộc kiểu này. Kiểu biến thái không hoàn toàn chỉ có ba giai đoạn: trứng, con non (thiếu trùng) giống bố mẹ thu nhỏ, rồi trưởng thành; gián, mối, rệp giường, chuồn chuồn, châu chấu thuộc kiểu này.

Biết một loài thuộc kiểu nào giúp trả lời những câu rất thực tế: vì sao diệt hết con trưởng thành mà hai tuần sau lại thấy, vì sao dọn nước đọng mỗi tuần lại hiệu quả với muỗi, vì sao rệp giường cần xử lý nhiều đợt, và giai đoạn nào dễ chặn nhất mà không cần hoá chất.

Vì sao côn trùng phải lột xác

Côn trùng mặc một bộ xương ngoài cứng bằng kitin. Bộ giáp này bảo vệ tốt và giữ nước, nhưng không giãn ra được. Để lớn, con non phải tiết một lớp vỏ mới mềm bên dưới, tách lớp vỏ cũ, chui ra, hút không khí hoặc nước để căng lớp vỏ mới, rồi chờ nó cứng lại. Mỗi lần như vậy gọi là một lần lột xác, và khoảng giữa hai lần lột gọi là một tuổi.

Quá trình này được điều khiển bởi hormone. Một hormone kích hoạt việc lột xác; một hormone khác, gọi là hormone non, quyết định lần lột tiếp theo vẫn là con non hay chuyển sang giai đoạn kế. Khi lượng hormone non giảm xuống, con non bước vào giai đoạn nhộng hoặc trưởng thành. Một số chế phẩm kiểm soát côn trùng hiện đại được thiết kế dựa trên cơ chế này, làm rối quá trình lột xác thay vì tác động lên thần kinh.

Thời điểm vừa lột xác là lúc côn trùng yếu nhất: vỏ mềm, dễ mất nước, khó di chuyển. Vỏ lột bỏ lại thì nhẹ, giữ nguyên hình dạng con vật và thường nằm trong khe trú. Với gián và rệp giường, vỏ lột là một trong những dấu hiệu sớm nhất cho biết có một quần thể đang sinh sôi.

Biến thái hoàn toàn: bốn giai đoạn, bốn cuộc sống khác nhau

Trứng. Thường được đẻ ngay cạnh nguồn thức ăn của ấu trùng. Muỗi vằn đẻ trứng bám trên thành dụng cụ chứa nước, sát mặt nước; ruồi đẻ trong rác hữu cơ, phân; mọt gạo khoét lỗ đẻ vào hạt.

Ấu trùng. Giai đoạn ăn và lớn. Ấu trùng gần như không giống con trưởng thành: lăng quăng sống dưới nước, thở bằng ống thở ở đuôi; giòi không chân sống trong chất hữu cơ; ấu trùng mọt nằm trong hạt. Phần lớn thời gian sống của nhiều loài là ở giai đoạn này.

Nhộng. Giai đoạn "tái cấu trúc": bên trong vỏ nhộng, cơ thể ấu trùng được tháo dỡ và dựng lại thành con trưởng thành có cánh. Nhộng muỗi (cung quăng) vẫn bơi được nhưng không ăn. Nhộng ruồi nằm trong vỏ nâu cứng như hạt thóc, thường chui xuống đất hoặc khe khô gần chỗ ấu trùng sống.

Trưởng thành. Giai đoạn sinh sản và phát tán. Muỗi trưởng thành bay đi tìm bạn tình và máu; ruồi đi tìm chỗ đẻ mới. Con trưởng thành thường là giai đoạn ta thấy và chú ý, nhưng chỉ là phần nổi của tảng băng.

Vì sao kiểu này phổ biến. Các nhóm biến thái hoàn toàn như bọ cánh cứng, ruồi muỗi, bướm, ong kiến chiếm phần lớn số loài côn trùng đã biết. Một cách giải thích được nhiều nhà sinh học ủng hộ là ấu trùng và con trưởng thành sống ở hai "thế giới" khác nhau, ăn thức ăn khác nhau, nên không tranh giành với nhau: lăng quăng ăn vi sinh vật dưới nước, muỗi trưởng thành hút mật hoa và máu. Với chủ nhà, điều đó có nghĩa là muốn hiểu một loài phải hỏi cả hai câu: con non sống ở đâu, con lớn sống ở đâu.

Biến thái không hoàn toàn: con non giống bố mẹ thu nhỏ

Gián. Con cái đẻ trứng trong một nang cứng. Gián Đức mang nang ở đuôi tới gần lúc nở, nên trứng được bảo vệ kỹ; gián Mỹ thả nang ở khe kín. Gián non giống gián trưởng thành nhưng không cánh, lột xác nhiều lần trước khi trưởng thành, cùng ăn, cùng trú ở một chỗ với bố mẹ.

Mối. Mối non nở ra từ trứng của mối chúa, rồi phát triển thành các đẳng cấp khác nhau trong tổ: mối thợ, mối lính, và theo mùa là mối cánh sẽ bay ra lập tổ mới. Cấu trúc xã hội làm vòng đời của mối khác hẳn những loài sống đơn lẻ.

Rệp giường. Rệp non phải hút máu ít nhất một lần trước mỗi lần lột xác, qua năm tuổi non mới trưởng thành. Mọi giai đoạn đều sống ở khe giường, nệm, và đều đốt người.

Chuồn chuồn. Ấu trùng sống dưới nước, săn mồi, lột xác nhiều lần rồi bò lên cây, lột lần cuối thành con trưởng thành có cánh. Đây là kiểu biến thái không hoàn toàn nhưng con non sống ở môi trường khác hẳn bố mẹ.

Vòng đời một số loài trong nhà và giai đoạn dễ chặn nhất

Thời gian trong bảng là khoảng tham khảo trong điều kiện ấm như mùa hè Việt Nam; trời mát thì kéo dài hơn. Cột cuối là giai đoạn mà chủ nhà tác động được nhiều nhất mà không cần hoá chất:

Các con số trên chỉ để hình dung thứ tự lớn nhỏ, không phải số đo chính xác; mỗi tài liệu có thể ghi khác nhau tuỳ điều kiện nuôi. Điểm chung đáng nhớ là vòng đời ngắn của muỗi và ruồi trong mùa nóng: đó là lý do lịch dọn dẹp phải tính bằng tuần chứ không phải bằng tháng.

Vì sao diệt con trưởng thành thường không đủ

Ở bất kỳ thời điểm nào, quần thể côn trùng trong và quanh nhà gồm đủ mọi giai đoạn cùng lúc. Với muỗi, số con bay trong phòng chỉ là một phần nhỏ; phía sau là trứng bám ở thành lu, lăng quăng trong đĩa lót chậu, cung quăng sắp nở. Đập hết muỗi tối nay, ba bốn ngày sau một lứa mới vẫn nở ra nếu nguồn nước còn nguyên.

Với gián, nang trứng có lớp vỏ bảo vệ, nhiều hoá chất xịt không thấm vào được, và gián non trốn sâu trong khe hơn con trưởng thành. Với rệp giường, trứng bám chặt vào vải và gỗ, nở sau vài ngày đến vài tuần, nên một lần xử lý gần như không bao giờ đủ. Hiểu điều này giúp bạn kiên nhẫn với các biện pháp gốc và cảnh giác với lời hứa "một lần là sạch".

Ngược lại, chặn ở giai đoạn non thường dễ và an toàn hơn. Lăng quăng không bay được, chỉ cần đổ nước ra đất khô. Giòi không sống được nếu rác được đậy kín và đổ đi trước khi trứng nở. Mọt trong một túi đậu có thể xử lý bằng cách bỏ túi đó và vệ sinh tủ. Đây là logic của mọi lịch phòng ngừa: đánh vào chỗ chúng yếu và cố định, không đuổi theo chỗ chúng bay nhảy. Cách làm này cũng an toàn hơn cho cả nhà: đổ nước đọng, đậy rác, bỏ túi đồ khô bị mọt không để lại hoá chất nào trên sàn nơi trẻ nhỏ bò chơi, không ảnh hưởng chó mèo, chim cảnh, bể cá, và không làm khó chịu người hen, người dị ứng như mỗi lần xịt thuốc.

Nhiệt độ quyết định tốc độ

Côn trùng là động vật biến nhiệt: thân nhiệt và tốc độ trao đổi chất phụ thuộc môi trường. Trong một khoảng nhiệt độ phù hợp, trời càng ấm thì côn trùng lớn càng nhanh, đẻ càng nhiều lứa. Các nhà côn trùng học dùng khái niệm "tích ôn", tổng số độ nhiệt tích luỹ trên một ngưỡng, để dự đoán khi nào một lứa sâu hay lăng quăng sẽ nở; cách tính này được dùng trong dự báo sâu bệnh nông nghiệp và trong nghiên cứu muỗi truyền bệnh.

Hệ quả cho gia đình là mùa nóng ẩm, từ đầu hè tới hết mùa mưa, là lúc vòng đời rút ngắn nhất và quần thể bùng nhanh nhất. Một khay nước quên đổ trong tháng Bảy có thể cho ra một lứa muỗi trong khoảng một tuần, còn trong những ngày rét đậm ở miền Bắc thì chậm hơn nhiều. Ngược lại, bên trong nhà có điều hoà, sau tủ lạnh, gần bếp ấm quanh năm, nên gián Đức sinh sản đều đặn bất kể mùa.

Biết điều này, bạn có thể dồn công sức vào đúng lúc: tăng tần suất kiểm tra nước đọng khi vào mùa mưa, kiểm tra tủ đồ khô kỹ hơn khi trời nồm, và không lơ là với gián chỉ vì trời đã lạnh.

Côn trùng sống thành xã hội: vòng đời của cả một tổ

Với kiến, mối và ong, vòng đời của từng cá thể chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại là vòng đời của cả tổ. Một tổ mối hay tổ kiến bắt đầu từ một con chúa (với mối là một cặp vua chúa) sau chuyến bay giao phối. Con chúa đẻ lứa đầu, tự nuôi những con thợ đầu tiên, rồi từ đó giao toàn bộ việc kiếm ăn, xây tổ, chăm con cho đàn thợ và chỉ còn làm một việc là đẻ trứng. Tổ lớn dần qua nhiều năm, và chỉ khi đủ lớn mới sinh ra lứa có cánh bay đi lập tổ mới.

Con chúa của nhiều loài kiến và mối sống lâu hơn hẳn con thợ, có loài được ghi nhận sống nhiều năm trong điều kiện nuôi. Con thợ thì thay thế liên tục. Điều này giải thích một hiện tượng quen thuộc: bạn có thể giết hàng trăm con kiến thợ đang đi trên bàn bếp mà tổ gần như không suy suyển, vì những con bạn thấy chỉ là phần nhỏ ra ngoài kiếm ăn, còn con chúa và phần lớn đàn vẫn an toàn trong tổ. Một số loài kiến trong nhà còn có nhiều chúa, nhiều tổ con liên kết, nên bị quấy động là tách ra thành nhiều ổ.

Với gia đình, bài học rút ra là đừng đánh giá tình hình bằng số con thấy được, và đừng tưởng diệt được đàn thợ là xong. Với kiến, cắt nguồn thức ăn và xoá đường mùi khiến đàn thợ thôi đến, tổ ở ngoài nhà vẫn sống yên ở chỗ của nó. Với mối, sự tồn tại của một tổ lâu năm ngay trong kết cấu nhà là lý do cần người có chuyên môn đánh giá, thay vì xịt vào những con đang thấy.

Câu hỏi thường gặp

Muỗi trưởng thành sống được bao lâu?

Trong điều kiện tự nhiên, muỗi trưởng thành thường sống vài tuần, con cái có thể sống lâu hơn con đực. Trong thời gian đó, con cái hút máu nhiều lần và đẻ nhiều lứa. Con số cụ thể thay đổi theo loài, nhiệt độ và độ ẩm.

Có phải muỗi đực không đốt người?

Đúng. Muỗi đực ăn mật hoa và dịch ngọt của thực vật. Chỉ muỗi cái hút máu vì cần đạm trong máu để nuôi trứng. Đây là lý do một số chương trình kiểm soát muỗi nghiên cứu thả muỗi đực đã được xử lý để giảm khả năng sinh sản của quần thể.

Trứng muỗi vằn khô có nở lại được không?

Có. Trứng muỗi vằn bám trên thành dụng cụ chứa nước có thể chịu khô nhiều tháng và nở khi gặp nước trở lại. Vì vậy khi dọn lu, khạp, chậu, nên cọ rửa thành bên trong chứ không chỉ đổ nước.

Kiến có giai đoạn nhộng không?

Có, kiến thuộc kiểu biến thái hoàn toàn. Những "trứng kiến" trắng mà người ta thấy kiến tha đi thường là ấu trùng và nhộng, không phải trứng thật. Kiến thợ chăm sóc chúng và chuyển chỗ khi tổ bị động hoặc ngập nước.

Vì sao rệp giường khó xử lý hơn gián?

Vì mọi giai đoạn của rệp giường đều sống sát chỗ người ngủ, trứng bám chặt vào vải và khe gỗ, và chúng có thể nhịn đói lâu giữa các bữa máu. Xử lý thường cần nhiều đợt cách nhau, kết hợp giặt nóng, hút bụi, bọc nệm; nhiễm nặng nên nhờ đơn vị có giấy phép.

Bướm sống được bao lâu sau khi nở từ kén?

Tuỳ loài, từ vài ngày đến vài tuần, một số loài sống lâu hơn. Nhiều loài bướm đêm trưởng thành thậm chí không ăn, chỉ sống bằng năng lượng tích luỹ từ giai đoạn sâu để giao phối và đẻ trứng.