Những viên tròn trắng mùi hắc mà nhiều gia đình gọi chung là “long não” thường là băng phiến — hoá chất bay hơi dùng để đuổi và diệt nhậy, gián trong tủ. Chúng hoạt động bằng cách thăng hoa thành hơi; mùi bạn ngửi thấy trên quần áo chính là hơi hoá chất đó. Hai thành phần hay gặp trong viên băng phiến là naphthalene và para-dichlorobenzene; long não thật (camphor) là chất khác, có nguồn gốc thực vật hoặc tổng hợp.
Với trẻ nhỏ, băng phiến không phải món vô hại: trẻ nuốt phải viên băng phiến hoặc long não là tình huống cấp cứu. Naphthalene có thể gây tan máu, đặc biệt ở người thiếu men G6PD và trẻ sơ sinh — kể cả khi trẻ chỉ tiếp xúc qua quần áo, chăn cất lâu với băng phiến. Nhiều nước đã siết chặt việc dùng các chất này.
Bài này giải thích rủi ro theo kiến thức y tế phổ thông, cách dùng an toàn hơn nếu vẫn dùng, và các cách thay thế — để quần áo không bị nhậy mà nhà không cần mùi băng phiến. Không thay cho tư vấn của bác sĩ.
Băng phiến hoạt động thế nào và vì sao mùi của nó là vấn đề
Viên băng phiến là chất rắn thăng hoa: không chảy nước mà bay hơi dần thành khí. Trong một hộp kín, hơi tích tụ tới nồng độ đủ cao để diệt hoặc xua côn trùng. Các cơ quan quản lý ở một số nước nhấn mạnh rằng băng phiến chỉ nên dùng trong hộp, túi thật kín đúng như nhãn hướng dẫn — vì ở tủ hở, hơi thoát ra phòng, người hít phải mà côn trùng không bị ảnh hưởng đáng kể.
Điều đó có nghĩa: mùi băng phiến nồng trong phòng ngủ là dấu hiệu bạn đang hít hoá chất nhiều hơn mức cần thiết, còn tủ áo thì không được bảo vệ tốt hơn. Rải băng phiến khắp tủ quần áo hở, ngăn kéo, gầm giường, nhà vệ sinh như nhiều nhà vẫn làm là cách dùng kém hiệu quả và nhiều phơi nhiễm nhất.
Quần áo cất lâu với băng phiến ngấm hơi, mặc vào vẫn còn mùi, và hoá chất có thể tiếp tục bay hơi sát da, sát mũi người mặc. Với người lớn khoẻ mạnh, phơi nhiễm thấp thỉnh thoảng thường không gây hại rõ; nhưng với trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người thiếu men G6PD, câu chuyện khác.
Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp naphthalene và para-dichlorobenzene vào nhóm “có thể gây ung thư cho người” (nhóm 2B), dựa chủ yếu trên bằng chứng ở động vật. Đây không phải là kết luận chúng chắc chắn gây ung thư ở người, nhưng là thêm một lý do để không phơi nhiễm khi không cần thiết.
Rủi ro theo từng nhóm người
Bảng dưới tóm tắt các điểm đáng chú ý theo kiến thức y tế phổ thông. Mọi trường hợp nghi ngộ độc cần được nhân viên y tế đánh giá.
| Nhóm | Rủi ro chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trẻ nhỏ biết bò, biết nhặt | Nuốt viên băng phiến, long não vì trông như kẹo, viên đá | Không đặt băng phiến ở nơi trẻ chạm tới; nuốt phải là cấp cứu |
| Trẻ sơ sinh | Có báo cáo tan máu, vàng da nặng khi mặc đồ, đắp chăn cất với băng phiến | Không cất đồ sơ sinh cùng băng phiến; giặt lại đồ được cho tặng |
| Người thiếu men G6PD | Naphthalene có thể gây tan máu cấp | Biết mình hoặc con thiếu G6PD thì tránh hẳn băng phiến |
| Thai phụ | Naphthalene có thể qua nhau thai; dữ liệu hạn chế | Tránh phơi nhiễm, hỏi bác sĩ khi lo lắng |
| Người hen, dị ứng | Hơi mùi mạnh có thể kích ứng đường thở | Không dùng trong phòng ngủ |
| Chó, mèo | Nuốt phải gây ngộ độc; mèo nhạy cảm | Cất xa thú; nghi nuốt phải đưa ngay tới bác sĩ thú y |
Thiếu men G6PD là tình trạng di truyền khá thường gặp ở nhiều vùng tại Việt Nam và châu Á; nhiều trẻ được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh. Nếu con bạn đã được thông báo thiếu G6PD, bác sĩ thường dặn tránh băng phiến cùng một số thức ăn, thuốc — hãy làm theo danh sách bác sĩ đưa.
Trẻ nuốt hoặc ngậm băng phiến, long não: làm gì ngay
Đây là tình huống cần xử trí y tế. Các bước dưới đây chỉ để không mất thời gian, không thay cho hướng dẫn của nhân viên y tế:
- Bình tĩnh lấy phần viên còn trong miệng trẻ ra; không móc họng, không cố gây nôn.
- Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa trẻ tới cơ sở y tế gần nhất ngay, kể cả khi trẻ chưa có biểu hiện gì.
- Mang theo bao bì, hộp hoặc vài viên cùng loại để nhân viên y tế biết thành phần.
- Không cho trẻ uống sữa, dầu ăn hay “thuốc giải” dân gian; một số chất béo có thể làm hoá chất hấp thu nhanh hơn.
- Kể rõ thời điểm, ước lượng lượng trẻ đã nuốt, và trẻ có từng được chẩn đoán thiếu men G6PD không.
- Theo dõi và báo ngay cho nhân viên y tế nếu trẻ nôn, lừ đừ, co giật, da hoặc mắt vàng, nước tiểu sẫm màu như nước trà.
Long não thật (camphor) khi nuốt có thể gây co giật ở trẻ nhỏ khá nhanh; naphthalene có thể gây tan máu xuất hiện sau đó vài giờ đến vài ngày. Vì vậy không chờ “xem có sao không” rồi mới đi khám.
Nếu vẫn dùng: cách giảm phơi nhiễm
Một số gia đình vẫn muốn dùng băng phiến cho đồ len quý cất nhiều năm. Nếu vậy, ít nhất hãy theo nguyên tắc: đọc kỹ nhãn và làm đúng nhãn; chỉ đặt trong hộp, túi kín chứa đồ cần bảo vệ, không rải trong tủ hở, ngăn kéo, gầm giường, nhà tắm; đặt hộp ở nơi trẻ nhỏ và thú cưng không với tới, tốt nhất là kho riêng, không phải phòng ngủ.
Khi lấy đồ ra dùng, phơi ở nơi thoáng gió ngoài trời cho bay hết mùi, rồi giặt trước khi mặc, nhất là đồ cho trẻ. Không cất đồ của trẻ sơ sinh, chăn của trẻ chung hộp với băng phiến. Không để băng phiến trong xe hơi, nơi nóng làm hơi bay ra nhanh.
Với viên đã hết tác dụng hoặc không dùng nữa, không vứt lẫn rác thường để trẻ, thú nhặt được; cho vào túi buộc kín, xử lý theo hướng dẫn trên nhãn hoặc của địa phương về chất thải nguy hại gia dụng.
Không trộn băng phiến với các chất khác, không nghiền ra rắc, không đốt. Không dùng băng phiến để đuổi chuột, rắn, gián trong bếp — đó là những cách dùng sai nhãn, đưa hoá chất tới gần thức ăn và nơi sinh hoạt.
Cách thay thế băng phiến cho tủ quần áo
Mục tiêu của băng phiến là bảo vệ đồ len, lụa khỏi nhậy và bọ thảm. Các cách dưới đây đạt mục tiêu đó với rủi ro thấp hơn nhiều:
- Giặt sạch, sấy khô trước khi cất: vải sạch mồ hôi, vết thức ăn ít hút côn trùng hơn hẳn.
- Hộp nhựa có nắp khít, túi kéo khoá dày: chặn ngài đẻ trứng, chặn sâu non bò vào; vừa thay được phần lớn vai trò của băng phiến.
- Cấp đông đồ nghi nhiễm vài ngày trước khi cất, với đồ không giặt nóng được.
- Gói hút ẩm trong hộp kín, nhất là mùa nồm, để vải không ẩm mốc.
- Phơi, chải, xoay vòng đồ vài lần mỗi năm; kiểm tra nếp gấp, cổ áo.
- Hút bụi đáy tủ, góc tủ; không để lông thú, tóc, bụi tích tụ.
- Gỗ thơm, túi thảo mộc khô làm lớp phụ cho mùi dễ chịu, không coi là lớp bảo vệ chính.
Với đa số gia đình ở Việt Nam, nơi đồ len chỉ dùng vài tháng mỗi năm, giặt sạch và hộp kín là đủ để giữ đồ nhiều năm mà không cần một viên băng phiến nào.
Những hiểu lầm hay gặp về băng phiến, long não
“Long não là thảo dược nên an toàn.” Viên trắng bán ngoài chợ với tên long não thường là băng phiến tổng hợp, không phải long não thật. Và ngay cả long não thật cũng độc nếu trẻ nuốt. Nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn.
“Đặt long não trong toilet để khử mùi.” Viên băng phiến che mùi bằng mùi mạnh hơn, đồng thời đưa hơi hoá chất vào không gian nhỏ, kín. Vệ sinh, thông gió, quạt hút mới xử lý mùi gốc.
“Mùi càng nồng càng bảo vệ tốt.” Ngược lại: mùi nồng ra phòng nghĩa là hộp không kín, hơi đã thoát ra ngoài, tủ không được bảo vệ tốt và người đang hít hoá chất.
“Băng phiến đuổi được chuột, rắn.” Không có cơ sở đáng tin ở liều dùng trong nhà, và đây là cách dùng sai nhãn. Bịt lỗ, dọn chỗ trú hiệu quả hơn nhiều.
Các nước quản lý băng phiến thế nào: đọc theo nguyên lý
Băng phiến được nhiều cơ quan quản lý xếp vào nhóm sản phẩm diệt côn trùng, tức là hoá chất có nhãn, có hướng dẫn dùng và giới hạn cách dùng — không phải đồ gia dụng thông thường như xà phòng. Ở Mỹ, cơ quan bảo vệ môi trường nhấn mạnh băng phiến chỉ được dùng trong hộp, túi kín theo đúng nhãn; dùng ngoài nhãn, như rải ngoài vườn đuổi rắn chuột, là sai quy định. Tại Liên minh châu Âu, các tài liệu quản lý hoá chất cho thấy những chất từng phổ biến trong băng phiến đã không còn được phép dùng cho mục đích diệt côn trùng gia dụng.
Ở Việt Nam, thuốc và hoá chất diệt côn trùng dùng trong gia dụng và y tế được quản lý theo quy định riêng, có danh mục được phép và yêu cầu ghi nhãn. Quy định có thể thay đổi; nếu cần biết một sản phẩm cụ thể có được phép lưu hành hay không, hãy xem quy định hiện hành và thông tin của cơ quan quản lý, và tránh mua viên băng phiến không nhãn, không rõ nguồn gốc ngoài chợ.
Điểm chung của các cách quản lý là: dùng ít, dùng kín, dùng đúng mục đích, và tránh xa trẻ em. Đó cũng là nguyên tắc nên áp dụng trong nhà bạn, kể cả khi quy định nơi bạn sống chưa chặt bằng.
Nhà có thú cưng, người dị ứng và người lớn tuổi
Chó con hay gặm, mèo hay tò mò với vật tròn lăn được; viên băng phiến rơi dưới gầm tủ là mồi nguy hiểm. Thấy thú nôn, chảy dãi, lờ đờ, lợi nhợt hoặc nâu, thở nhanh sau khi có thể đã nuốt hoặc liếm băng phiến, đưa ngay tới bác sĩ thú y và mang theo bao bì.
Người hen, viêm mũi dị ứng hay đau đầu, buồn nôn khi ngửi mùi băng phiến nên tránh hẳn trong nhà. Người lớn tuổi quen dùng băng phiến lâu năm có thể chưa biết các rủi ro mới được nhấn mạnh; con cháu có thể giải thích nhẹ nhàng, giúp chuyển đồ sang hộp kín, gói hút ẩm.
Khi dọn tủ cũ có nhiều băng phiến, mở cửa thông gió, đeo găng tay, cho trẻ và người nhạy cảm ra khỏi phòng; gom viên cũ vào túi buộc kín. Ai có biểu hiện chóng mặt, buồn nôn, khó thở trong lúc dọn cần ra chỗ thoáng và được khám nếu không đỡ.
Câu hỏi thường gặp
Băng phiến và long não có phải là một không?
Không hẳn. Trong cách gọi thông thường, viên trắng mùi hắc hay được gọi là long não thường là băng phiến (naphthalene hoặc para-dichlorobenzene). Long não thật là camphor, một chất khác. Cả hai đều không an toàn nếu trẻ nuốt phải.
Quần áo có mùi băng phiến có nên mặc ngay không?
Không nên. Phơi ngoài trời thoáng gió cho bay mùi rồi giặt lại trước khi mặc, đặc biệt với đồ cho trẻ nhỏ, người thiếu men G6PD và thai phụ. Mùi còn trên vải nghĩa là hoá chất vẫn đang bay hơi sát da.
Làm sao biết con có bị thiếu men G6PD không?
Nhiều bệnh viện có sàng lọc sơ sinh cho tình trạng này. Nếu chưa rõ, hỏi bác sĩ nhi khi đưa trẻ đi khám. Khi đã biết trẻ thiếu G6PD, làm theo danh sách những thứ cần tránh mà bác sĩ dặn.
Có loại băng phiến nào an toàn cho trẻ không?
Không có viên băng phiến nào an toàn nếu trẻ nuốt phải. Với nhà có trẻ nhỏ, cách an toàn nhất là không dùng, thay bằng giặt sạch và hộp kín.
Ngửi mùi băng phiến lâu có hại không?
Phơi nhiễm hơi nhiều và kéo dài có thể gây đau đầu, buồn nôn, kích ứng, và với người nhạy cảm có thể gây hại cho máu. Nếu nhà có mùi nồng thường xuyên, hãy bỏ bớt, thông gió và hỏi ý kiến bác sĩ nếu có triệu chứng.
Băng phiến hết mùi rồi có cần bỏ không?
Viên đã nhỏ, hết mùi thường đã gần thăng hoa hết. Gom vào túi buộc kín và xử lý theo nhãn hoặc theo hướng dẫn của địa phương, không để trẻ nhặt chơi.