Gián mất đầu vẫn sống được một thời gian, thường được mô tả là vài ngày đến khoảng một tuần, vì ba lẽ: gián thở qua các lỗ thở dọc hai bên thân chứ không qua mũi miệng; hệ thần kinh của chúng phân tán thành nhiều hạch ở từng đốt, đủ để điều khiển chân và phản xạ mà không cần não; và máu côn trùng không chảy dưới áp lực cao nên vết cắt nhanh đông lại.
Điều làm con gián không đầu chết cuối cùng thường là khát nước, vì không còn miệng để uống. Chi tiết nhỏ này chứa một bài học lớn cho chủ nhà: gián chịu đói giỏi hơn chịu khát, nên cắt nguồn nước trong bếp quan trọng không kém cất đồ ăn.
Bài dưới đây giải thích cơ thể con gián theo kiến thức sinh học phổ thông, gỡ vài lời đồn quanh “sức sống bất tử” của chúng, rồi rút ra những việc phòng gián dựa trên chính các đặc điểm đó.
Thở không cần đầu: hệ khí quản của côn trùng
Người hít thở qua mũi miệng, không khí xuống phổi, rồi máu chở oxy đi khắp cơ thể. Côn trùng làm khác hẳn. Dọc hai bên thân gián có các lỗ nhỏ gọi là lỗ thở, mỗi lỗ mở vào một mạng ống phân nhánh (hệ khí quản) đưa không khí tới thẳng từng mô. Oxy đi vào tế bào gần như không cần máu làm trung gian.
Vì vậy, đầu gián không giữ vai trò gì trong việc thở. Mất đầu, các lỗ thở ở ngực và bụng vẫn mở đóng, không khí vẫn tới các cơ ở chân. Đây cũng là lý do côn trùng không lớn được như trong phim: ống khí quản chỉ hiệu quả khi cơ thể nhỏ, quãng đường khí khuếch tán ngắn.
Gián còn có thể đóng lỗ thở khá lâu để giữ nước hoặc khi bị ngập. Các thí nghiệm sinh lý học côn trùng ghi nhận nhiều loài gián nhịn thở được nhiều phút, có báo cáo tới hàng chục phút. Chi tiết này giải thích vì sao xả nước vào cống không làm gián chết đuối dễ như người ta tưởng.
Thần kinh phân tán và máu không chảy ồ ạt
Não gián nằm trong đầu, nhưng dọc thân còn một chuỗi hạch thần kinh, mỗi hạch điều khiển chân và cơ ở đốt của nó. Phản xạ đơn giản như đứng, giãy, co chân khi bị chạm do các hạch này lo. Con gián không đầu không còn biết tìm thức ăn hay tránh ánh sáng một cách có chủ đích, nhưng vẫn đứng được, phản ứng khi bị chạm.
Hệ tuần hoàn của côn trùng là hệ hở: máu (đúng hơn là huyết tương côn trùng) tràn trong khoang cơ thể, được một ống tim dọc lưng đẩy đi với áp lực thấp. Khi bị cắt ở cổ, máu không phụt ra như ở động vật có xương sống, và vết thương bịt lại nhanh nhờ cơ chế đông.
Cộng ba điều đó, con gián không đầu tồn tại được tới khi cạn nước, bị nấm hay vi khuẩn xâm nhập, hoặc bị kiến tha đi. Con số “sống một tuần” hay được nhắc trên mạng nên hiểu là khoảng ước lượng từ quan sát, khác nhau theo loài, nhiệt độ, độ ẩm — không phải hằng số sinh học.
Gỡ ba lời đồn về sức sống của gián
“Gián sống sót được sau bom hạt nhân.” Các thí nghiệm chiếu xạ cho thấy gián chịu liều phóng xạ cao hơn người nhiều lần, vì tế bào của chúng phân chia chậm hơn. Nhưng nhiều côn trùng khác, như một số loài ruồi giấm, mọt bột, còn chịu tốt hơn gián. Và sức nóng, sóng xung kích không chừa ai. Đây là chuyện kể vui hơn là sự thật sinh học.
“Gián miễn nhiễm mọi loại thuốc.” Không đúng như vậy. Điều có thật là một số quần thể gián, nhất là gián Đức, đã được ghi nhận kháng với một vài nhóm hoạt chất sau nhiều năm bị xịt lặp lại — những con chịu được sống sót và sinh sản. Kháng thuốc là hậu quả của cách dùng thuốc, không phải phép màu của con gián, và là lý do thêm để không xịt tràn lan.
“Gián ăn được mọi thứ, không bao giờ đói chết.” Gián ăn tạp thật: vụn bánh, dầu mỡ, keo dán gáy sách, tóc, xà phòng. Chúng nhịn đói được khá lâu, có tài liệu ghi tới vài tuần đến hơn một tháng tuỳ loài và nhiệt độ. Nhưng thiếu nước, chúng chết nhanh hơn nhiều. Điểm yếu đó là điều chủ nhà nên tận dụng.
Từ cơ thể gián đến việc phòng gián: bảng đối chiếu
Mỗi đặc điểm sinh học của gián gợi ý một việc cụ thể trong nhà. Bảng dưới không có hoá chất nào, vì phần lớn công việc phòng gián nằm ở cách giữ bếp.
| Đặc điểm của gián | Hệ quả | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Cần nước thường xuyên | Tụ quanh bồn rửa, ống thoát, khay tủ lạnh | Lau khô bồn rửa buổi tối, sửa vòi rỉ, đậy nắp ống thoát sàn |
| Thân dẹt, chui khe vài milimét | Trú trong kẽ tủ, bản lề, sau gạch ốp | Bít khe bằng keo silicon, trám kẽ chân tường |
| Sợ sáng, hoạt động đêm | Ban ngày nấp, đêm mới ra | Kiểm tra lúc khuya bằng đèn pin để tìm chỗ trú |
| Ăn tạp, nhịn đói được lâu | Vụn nhỏ cũng đủ nuôi | Lau bếp, quét gầm tủ, cất đồ khô trong hộp kín |
| Thích ấm | Trú sau tủ lạnh, trong lò vi sóng, ổ điện | Vệ sinh khe tản nhiệt đồ điện định kỳ, kê đồ cách tường |
| Mang hoặc giấu bọc trứng | Một con cái tạo ra nhiều lứa | Phát hiện sớm, xử lý nơi trú trước khi quần thể lớn |
Đặc điểm “cần nước” đứng đầu bảng không phải ngẫu nhiên. Một căn bếp khô ráo qua đêm làm khó gián nhiều hơn một căn bếp sạch bóng nhưng bồn rửa đọng nước.
Thói quen buổi tối để gián không có nước, không có ăn
Gián hoạt động mạnh nhất vài giờ sau khi tắt đèn. Năm việc dưới đây làm trong khoảng mười lăm phút trước khi đi ngủ:
- Rửa và úp bát đĩa, không ngâm bát qua đêm; nếu chưa rửa kịp thì ít nhất xả sạch thức ăn thừa.
- Lau khô bồn rửa, mặt bếp và quanh vòi nước bằng khăn khô; vắt khô và phơi giẻ rửa bát.
- Đậy nắp chặn mùi của ống thoát sàn, nút bồn rửa; với ống thoát không có nắp, có thể úp tạm một vật nặng.
- Gom rác hữu cơ vào thùng có nắp kín, hoặc buộc túi đặt ra ngoài nếu nhà không có thùng kín.
- Cất bánh kẹo, đồ khô, thức ăn cho chó mèo vào hộp có nắp; không để bát ăn của thú cưng qua đêm.
Làm đều đặn vài tuần, số gián xuất hiện ban đêm thường giảm rõ. Nếu không giảm, khả năng cao có chỗ trú lớn sát bếp hoặc gián đi từ hộp kỹ thuật, ống rác chung — khi đó cần tìm và bịt đường vào.
Nếu gián vẫn còn: thứ tự hợp lý trước khi nghĩ đến hoá chất
Đặt vài bẫy dính ở góc tủ bếp, sau tủ lạnh, gần ống thoát và kiểm tra sau ba, bốn đêm. Bẫy dính làm chết con gián bị dính, nên hãy dùng nó như một công cụ theo dõi hơn là cách diệt: bẫy ở góc nào bắt nhiều nhất, chỗ trú nằm gần đó. Bẫy cũng cho biết loài nào đang có — gián nhỏ màu nâu nhạt hay gián to nâu đỏ — mỗi loài có đường vào khác nhau.
Khi đã biết chỗ trú, xử lý vật lý trước: hút bụi khe tủ, lau sạch phân gián (những chấm đen nhỏ như hạt tiêu), bịt khe, sửa chỗ rò nước. Trong nhà chung cư, gián có thể đi qua hộp kỹ thuật và ống rác, nên nói chuyện với ban quản lý và hàng xóm hiệu quả hơn mỗi nhà xịt một kiểu.
Chỉ khi quần thể lớn, ảnh hưởng vệ sinh thực phẩm rõ ràng mà các bước trên không đủ, mới tính tới sản phẩm diệt gián. Lúc đó, hãy đọc kỹ nhãn và làm đúng nhãn, ưu tiên dạng bả đặt đúng chỗ thay vì xịt tràn lan, hoặc nhờ đơn vị có giấy phép hành nghề. Nguyên lý an toàn chi tiết nằm ở danh mục riêng về việc buộc phải dùng hoá chất của trang.
Trẻ nhỏ, thú cưng, người hen và gián
Gián không đốt người, nhưng phân, xác lột và nước bọt của gián chứa các protein gây dị ứng. Nhiều nghiên cứu ở các thành phố lớn đã liên hệ dị nguyên gián với hen ở trẻ em sống trong nhà nhiều gián. Vì thế, với nhà có trẻ bị hen hay viêm mũi dị ứng, giảm gián là chuyện sức khoẻ, không chỉ là chuyện khó chịu. Nếu trẻ ho, khò khè kéo dài, hãy đưa trẻ đi khám thay vì tự đoán nguyên nhân.
Khi dọn những chỗ gián trú lâu ngày, nên đeo khẩu trang, lau ẩm thay vì quét khô để bụi không bay lên, và cho trẻ, người hen ra khỏi phòng trong lúc dọn. Chó mèo hay đuổi bắt và ăn gián; điều này thường không nguy hiểm, trừ khi nhà vừa dùng thuốc diệt gián — một lý do nữa để tránh xịt tràn lan và luôn đặt mọi sản phẩm diệt côn trùng ngoài tầm với của thú cưng.
Nếu ai trong nhà, nhất là trẻ nhỏ, lỡ nuốt hoặc tiếp xúc với sản phẩm diệt gián và có dấu hiệu bất thường, hãy gọi cấp cứu 115 và mang theo bao bì sản phẩm tới cơ sở y tế.
Sức sống của gián và giới hạn của việc chỉ lo “diệt”
Một quần thể gián trong nhà lớn đến đâu không do “gián mạnh hay yếu” quyết định, mà do lượng nước, thức ăn và chỗ trú mà căn nhà cung cấp. Sinh thái học gọi đó là sức chứa của môi trường. Khi sức chứa còn nguyên, xịt chết một phần gián chỉ tạo chỗ trống: những con sống sót có nhiều thức ăn hơn, ít cạnh tranh hơn, sinh sản nhanh và quần thể hồi lại sau vài tuần đến vài tháng.
Đặc điểm sống dai của gián — nhịn đói lâu, chịu được tổn thương, trốn trong khe rất hẹp — càng làm cho việc diệt đơn thuần kém hiệu quả. Luôn có một số con nằm ngoài tầm thuốc: trong bọc trứng, sâu trong khe tủ, trong ống thoát. Đó cũng là con đường dẫn tới kháng thuốc khi cùng một nhóm hoạt chất bị dùng lặp đi lặp lại.
Ngược lại, khi bạn hạ sức chứa — bếp khô qua đêm, thức ăn cất kín, khe bị bịt — thì cả quần thể co lại theo, kể cả những con chưa từng bị chạm tới. Cách làm này chậm hơn một lần xịt nhưng không bật lại, không để lại hoá chất trên mặt bếp, và an toàn cho mọi người trong nhà. Các chương trình quản lý dịch hại tổng hợp trong ngành cũng đặt việc giảm nguồn sống lên trước, hoá chất chỉ là biện pháp sau cùng và có chọn lọc.
Câu hỏi thường gặp
Gián không đầu có đẻ trứng được không?
Gián cái đang mang bọc trứng có thể làm rơi bọc ra khi bị tổn thương, và trứng trong bọc vẫn có thể nở nếu đã phát triển đủ. Vì thế, khi dọn chỗ gián trú, nên hút bụi kỹ các khe để lấy cả bọc trứng chứ không chỉ con trưởng thành.
Gián nhịn thở trong nước được bao lâu?
Gián có thể đóng lỗ thở và chịu ngập khá lâu, các quan sát thường nói tới nhiều phút, có khi lâu hơn. Vì vậy dội nước xuống ống thoát không làm gián chết đuối chắc chắn; đậy nắp chặn mùi mới là cách chặn đường lên.
Có phải gián sống trên Trái Đất từ thời khủng long?
Hoá thạch côn trùng giống gián có tuổi hàng trăm triệu năm, cổ hơn khủng long. Nhưng các loài gián sống trong nhà ngày nay là những loài thích nghi rất tốt với nơi ở của con người, không phải hoá thạch sống y nguyên.
Đập gián có làm trứng văng ra không?
Bọc trứng nằm ở cuối bụng gián cái, đập mạnh có thể làm bọc rơi ra. Thay vì đập, có thể hứng gián vào ly rồi mang ra ngoài, hoặc ghi nhận chỗ chúng chạy về để tìm nơi trú. Vết bẩn do đập gián cũng cần lau sát khuẩn.
Nhà sạch mà vẫn có gián là vì sao?
Thường do nước đọng, khe trú sát bếp, hoặc gián đi từ nơi khác vào qua ống thoát, hộp kỹ thuật, hàng hoá mang về. Sạch bề mặt chưa đủ; cần khô ráo qua đêm và bịt đường vào.
Gián có cảm thấy đau khi mất đầu không?
Khoa học chưa có câu trả lời dứt khoát về cảm nhận đau ở côn trùng; một số nghiên cứu gần đây cho thấy côn trùng có phản ứng phức tạp hơn phản xạ đơn thuần. Chính sự chưa chắc chắn đó là lý do nên ưu tiên phòng và xua, hạn chế gây đau đớn không cần thiết.