Các loại kiến hay vào nhà ở Việt Nam: nhận mặt, tập tính và loài nào cắn đau

Trong nhà ở Việt Nam, kiến hay gặp nhất thuộc vài nhóm: kiến đen nhỏ và kiến hôi bò thành hàng quanh bếp, kiến đường (kiến vàng nhỏ) chui vào hũ đường, hộp sữa, kiến gió chạy loạn xạ rất nhanh, và ngoài sân là kiến lửa với kiến vàng trên cây. Phần lớn không cắn người; loài cắn đau đáng lưu ý là kiến lửa và kiến vàng.

Nhận đúng mặt kiến không phải để biết “diệt loài nào”, mà để biết chúng đang tìm gì trong nhà bạn: đồ ngọt, dầu mỡ, nước hay chỗ làm tổ. Biết điều đó thì cắt nguồn, chặn đường và xoá vệt mùi đúng chỗ — thường đủ để kiến tự rút ra ngoài mà không cần hoá chất.

Bài dưới đây đi theo kích thước, màu, cách bò và nơi hay gặp, kèm một bảng tra nhanh. Tên khoa học chỉ ghi khi đã được tài liệu côn trùng học mô tả rõ; tên gọi dân gian thay đổi theo vùng, nên cùng một loài có thể mang hai, ba tên.

Vì sao kiến vào nhà: ba thứ chúng thật sự tìm

Một đàn kiến là một “siêu cơ thể”: kiến thợ đi kiếm ăn chỉ là phần nhỏ, phần lớn đàn cùng kiến chúa nằm trong tổ. Kiến thợ ra ngoài vì tổ cần đường (năng lượng cho kiến thợ), đạm và chất béo (nuôi ấu trùng, kiến chúa) và nước. Mùa khô, nhiều đàn vào nhà chủ yếu để tìm nước quanh bồn rửa, khay đá, chậu cây; mùa mưa, có đàn dời tổ vào khe tường, hộp điện vì ngoài kia bị ngập.

Khi một con kiến trinh sát tìm được nguồn ăn, trên đường về tổ nó để lại vệt pheromone — một dạng mùi hoá học mà mắt người không thấy. Những con sau đi theo vệt ấy, vừa đi vừa đắp thêm mùi, nên chỉ vài giờ sau đã thành một hàng dài. Hàng kiến bạn thấy là bản đồ dẫn từ tổ tới nguồn ăn; đọc được bản đồ đó là biết phải làm gì.

Điều này cũng giải thích vì sao xua kiến bằng cách lau sạch là có tác dụng thật: xoá vệt mùi thì kiến mất đường, và nếu nguồn ăn đã được cất đi, trinh sát quay lại không tìm thấy gì để báo cho đàn. Hoá chất xịt chỉ giết những con đang bò — phần nhỏ của đàn — còn tổ vẫn nguyên.

Bảng nhận mặt nhanh các loại kiến hay gặp

Bảng dưới gom các loài thường gặp nhất trong và quanh nhà ở nhiều vùng của Việt Nam. Kích thước là kích thước kiến thợ, ước lượng bằng mắt thường; cùng một loài có thể có kiến thợ to nhỏ khác nhau.

Hai loài “cắn đau” trong bảng đều sống ngoài trời. Nếu thấy kiến cắn người ngay trong phòng ngủ, cần xem lại có tổ nào sát nhà, dưới chậu cây đưa vào trong, hay trong hộp đồ cũ mang từ vườn vào.

Kiến trong bếp: kiến hôi, kiến đường và cái khó của chúng

Kiến hôi chuộng ẩm. Loài nhỏ có phần bụng nhạt màu thường làm tổ trong khe gạch ẩm, dưới bồn rửa, trong chậu cây. Chúng sống thành nhiều tổ nhỏ liên thông, có nhiều kiến chúa, nên một đàn có thể trải trên cả căn bếp. Khi bị bóp, chúng toả mùi hơi hắc — đó là chất phòng vệ, cũng là lý do mang tên “kiến hôi”.

Kiến đường đi rất xa. Loài vàng nhạt li ti có thể làm tổ trong ổ điện, khe tủ, kẹt cửa, rồi đi qua cả ống dây điện để tới hũ đường cách đó vài phòng. Tài liệu côn trùng học ghi nhận nhóm kiến nhỏ nhiều chúa này có thể tách đàn khi bị xáo trộn: một nhóm kiến thợ mang ấu trùng đi lập tổ mới. Vì vậy xịt vào hàng kiến dễ làm chúng rải ra nhiều chỗ hơn.

Dấu hiệu nhận ra tổ trong nhà. Kiến xuất hiện cả lúc nửa đêm, trong mùa khô, ở tầng cao chung cư, thường là tổ đã ở trong nhà. Kiến chỉ thấy theo mùa, đi từ ngoài cửa vào thành hàng dài, thường là tổ ngoài trời. Ghi lại giờ và chỗ thấy kiến trong ba, bốn ngày giúp bạn đoán đúng hơn mọi bình xịt.

Kiến gió và kiến đen to: chạy nhanh, ít hại hơn bạn nghĩ

Kiến gió (người ta còn gọi là kiến điên vì cách chạy ngoằn ngoèo) là loài nhiều người gặp nhất ở hiên, sân phơi, quanh thùng rác. Chúng không đi thành hàng thẳng như kiến đường mà toả ra, rồi tụ rất nhanh khi gặp mẩu thức ăn. Tổ thường nông, ở chân tường, dưới gạch lát sân, trong chậu đất, và cũng có nhiều chúa nên dời tổ dễ dàng khi bị động.

Nhóm kiến đen to hơn ngoài sân thường ăn hạt và côn trùng nhỏ. Chúng góp phần dọn xác côn trùng, đảo đất, ăn trứng và ấu trùng của một số loài khác. Trong sân vườn, sự có mặt của chúng phần nhiều có ích; vấn đề chỉ đến khi chúng tìm được đường vào bếp.

Với cả hai nhóm, cách hợp lý là giữ ranh giới: sân là của kiến, nhà là của người. Dọn mẩu thức ăn trên hiên, đậy thùng rác, không để bát ăn của chó mèo qua đêm ngoài cửa, bịt khe giữa bậc cửa và nền. Chúng không có lý do vào trong thì phần lớn sẽ không vào.

Kiến lửa và kiến vàng: hai loài cần cẩn thận

Kiến lửa làm tổ thành ụ đất xốp trên bãi cỏ, ven lối đi, chân cột điện. Khi tổ bị giẫm, hàng trăm con tràn lên rất nhanh. Chúng bám bằng hàm rồi đốt bằng kim ở đuôi; nọc gây rát như phỏng, sau đó thường nổi mụn mủ nhỏ. Trẻ con ngồi chơi trên cỏ, người già đi chân đất, chó mèo nằm phơi nắng là những đối tượng hay bị đốt nhất.

Kiến vàng sống trên cây, khâu lá thành tổ bằng tơ của ấu trùng. Bị chạm vào cành có tổ, chúng cắn và phun axit formic vào vết cắn, đau buốt nhưng thường nhanh dịu. Ở nhiều vườn cây ăn trái miền Nam, nông dân còn nuôi kiến vàng như một “thiên địch” bảo vệ cây — một ví dụ rõ về chuyện kiến không đơn thuần là loài gây hại.

Với hai loài này, việc quan trọng là đánh dấu chỗ có tổ và dặn trẻ tránh, cắt tỉa cành có tổ kiến vàng chạm vào mái hiên hay cửa sổ, đi dép khi ra bãi cỏ. Người từng bị phản ứng mạnh khi bị kiến hoặc ong đốt cần đặc biệt cẩn thận. Bị đốt nhiều nốt, sưng lan rộng, khó thở, choáng váng hay nổi mề đay khắp người là dấu hiệu dị ứng nặng — cần gọi cấp cứu 115 hoặc tới cơ sở y tế ngay, không chờ xem có tự hết không.

Nhầm lẫn hay gặp khi gọi tên “kiến”

Kiến ba khoang không phải kiến. Đó là một loài bọ cánh cứng nhỏ, thân sọc đen cam, bay vào nhà theo ánh đèn mùa mưa. Nó không cắn, nhưng dịch trong cơ thể gây viêm da khi bị đập dẹp trên da. Gặp thì thổi hoặc hứng ra ngoài bằng tờ giấy, không đập, không chà xát.

Mối cánh không phải kiến cánh. Mùa mưa, cả kiến lẫn mối đều bay đàn. Mối có eo thân thẳng, đôi cánh dài bằng nhau và dễ rụng; kiến có eo thắt, râu gấp khúc, cánh trước dài hơn cánh sau. Thấy nhiều cánh rụng trên bậu cửa thì nên nghĩ tới mối và kiểm tra đồ gỗ.

Kiến đi trên tường chưa chắc là tổ trong tường. Kiến chuộng đi theo cạnh, mép, dây điện, khe chân tường vì dễ định hướng. Lần theo hàng kiến cả hai chiều mới biết điểm đầu (lỗ ra vào) và điểm cuối (nguồn ăn).

Nhà có trẻ nhỏ, thú cưng, người dị ứng: lưu ý riêng

Với trẻ bò và tập đi, nguy cơ chính không đến từ kiến trong bếp mà từ kiến lửa ngoài sân và từ chính hoá chất dùng để diệt kiến. Bột rắc, bả hạt, bình xịt đặt sát chân tường đúng là chỗ trẻ bò tới và cho tay vào miệng. Ưu tiên cắt nguồn ăn và lau vệt mùi; nếu một ngày buộc phải dùng sản phẩm diệt kiến, đọc kỹ nhãn, làm đúng nhãn và đặt ở nơi trẻ, chó mèo không chạm được.

Chó mèo hay bị kiến bò vào bát ăn để ngoài hiên, và có thể bị kiến lửa đốt quanh mõm, bàn chân. Cho thú ăn đúng bữa, rửa bát ngay, đặt bát trong nhà ở chỗ sạch. Thấy thú cưng sưng mặt, chảy dãi, thở khó sau khi lục đất ngoài vườn, hãy đưa ngay tới bác sĩ thú y.

Người có cơ địa dị ứng, nhất là đã từng phản ứng mạnh với ong, kiến đốt, nên hỏi bác sĩ về kế hoạch xử trí khi bị đốt và mang theo những gì bác sĩ dặn khi làm vườn. Trong nhà, việc giảm kiến bằng vệ sinh, bịt khe gần như không gây phơi nhiễm gì — đó là lý do cách này luôn nên đi trước.

Chụp ảnh để nhận loài: mẹo nhỏ với điện thoại

Kiến trong nhà thường chỉ dài vài milimét, mắt thường khó thấy màu bụng, hình eo hay độ dài râu — những chi tiết dùng để phân biệt loài. Cách đơn giản nhất là đặt một mẩu bánh ngọt nhỏ trên tờ giấy trắng gần đường kiến, chờ mười, mười lăm phút cho kiến tụ lại, rồi chụp cận bằng chế độ macro hoặc gắn thêm kính lúp kẹp điện thoại. Nền trắng giúp ảnh rõ màu, và tờ giấy có thể nhấc đi cùng mẩu bánh khi chụp xong.

Khi chụp, để ý ba điều: màu đầu ngực so với bụng (đều màu hay hai màu), cách kiến chạy (thẳng hàng chậm rãi hay ngoằn ngoèo rất nhanh) và kích thước so với một hạt gạo. Ba chi tiết đó cộng với bảng ở trên thường đủ để xếp kiến vào đúng nhóm. Nếu cần chắc hơn, có thể gửi ảnh cho các nhóm yêu côn trùng hoặc dùng ứng dụng nhận dạng sinh vật, nhưng nên coi kết quả của ứng dụng là gợi ý, không phải kết luận.

Xong việc, gấp tờ giấy lại, mang ra sân thả kiến cùng mẩu bánh rồi lau sạch chỗ vừa đặt. Bạn có thông tin cần thiết mà không phải giết con nào, và trẻ trong nhà cũng có một bài học quan sát thú vị — với điều kiện người lớn đứng cạnh nếu đó là kiến lửa.

Câu hỏi thường gặp

Thấy kiến trên giường, trong phòng ngủ thì có sao không?

Thường là có vụn đồ ăn, ly sữa, vỏ bánh hoặc mồ hôi ngọt trên ga gối. Giặt ga, hút bụi gầm giường, không ăn trên giường vài tuần là đa số tự hết. Nếu kiến cắn người hoặc ra từ khe tường sát giường, nên lần tìm tổ và bịt khe.

Kiến có truyền bệnh cho người không?

Kiến trong nhà không được xem là vật trung gian truyền bệnh như muỗi. Tuy vậy, kiến bò qua thùng rác, cống rồi vào đồ ăn có thể mang theo vi khuẩn, nên thức ăn bị kiến bò vào, nhất là thức ăn cho trẻ nhỏ, an toàn nhất là bỏ đi.

Làm sao phân biệt kiến hôi và kiến đường khi chúng đều rất nhỏ?

Nhìn màu và cách bò. Kiến đường vàng nhạt đều màu, bò chậm thành hàng mảnh. Kiến hôi có đầu ngực sẫm, bụng nhạt gần trong suốt, chạy nhanh hơn, bóp nhẹ thấy mùi hơi hắc. Kính lúp điện thoại giúp nhìn rõ hơn nhiều.

Kiến vàng trên cây có nên phá tổ không?

Không nhất thiết. Kiến vàng ăn nhiều sâu hại và từng được nông dân dùng bảo vệ cây ăn trái. Chỉ cần tỉa cành có tổ chạm vào nhà, lối đi hay chỗ trẻ chơi, và dặn mọi người không rung cây đó.

Mùa mưa kiến vào nhà nhiều hơn là vì sao?

Mưa làm ngập tổ ngoài trời nên nhiều đàn dời vào chỗ khô: khe tường, hộp điện, gầm tủ. Mùa mưa cũng là mùa nhiều loài bay giao phối. Đầu mùa mưa là lúc nên kiểm tra và bịt các khe quanh cửa, ống nước, ổ điện sát nền.

Có loài kiến nào có ích trong nhà không?

Một số loài kiến ăn trứng và ấu trùng côn trùng khác, dọn xác côn trùng chết. Ngoài vườn, kiến đảo đất và phát tán hạt. Trong nhà, cái lợi đó không đáng để chúng vào bếp, nhưng ngoài sân thì không cần đuổi tận.