Khi thấy ong làm tổ gần nhà, việc đầu tiên là nhận ra đó là loài gì: một đàn ong mật đậu thành chùm trên cành cây thường chỉ dừng chân tạm thời và sẽ tự bay đi; ong dú làm tổ trong hốc tường gần như vô hại; còn tổ ong vò vẽ, ong bắp cày dưới mái, trong bụi rậm thì nguy hiểm, không được tự đốt hay chọc phá mà cần nhờ người có kinh nghiệm hoặc báo chính quyền địa phương.
Ong là nhóm côn trùng có ích bậc nhất cho con người và thiên nhiên: chúng thụ phấn cho cây trồng, cây ăn quả, hoa dại, và nhiều loài ong săn sâu hại. Nhưng một số loài có thể gây nguy hiểm khi tổ ở sát chỗ người sinh hoạt. Bài viết giúp bạn phân biệt các loại ong hay gặp, việc nên làm và không nên làm với từng loại, cách phòng ong làm tổ, và lưu ý với trẻ nhỏ, người dị ứng, thú cưng.
Phân biệt các loại ong hay làm tổ quanh nhà
Tên gọi dân gian khác nhau theo vùng; bảng dưới mô tả theo đặc điểm dễ quan sát. Khi không chắc, hãy coi đó là loài nguy hiểm và giữ khoảng cách:
| Loại | Hình dáng | Tổ trông thế nào | Mức nguy hiểm |
|---|---|---|---|
| Ong mật | Thân nâu vàng có khoang, lông mịn, cỡ vừa | Bánh tổ sáp nhiều lớp trong hốc cây, thùng, vách; đàn chia tách đậu thành chùm | Đốt khi bị đe doạ; đàn đậu tạm thường hiền |
| Ong vò vẽ, ong bắp cày | Thân thon, eo nhỏ, vàng đen hoặc nâu đỏ, ít lông, cỡ lớn | Tổ như giấy xám, nâu, hình quả bầu, treo dưới mái, cành cây, trong bụi | Cao: bảo vệ tổ quyết liệt, đốt nhiều lần |
| Ong giấy nhỏ | Thân mảnh, chân dài thõng khi bay | Tổ giấy nhỏ hình tán ô, lộ các ô lục giác, dưới mái hiên, khung cửa | Trung bình: đốt khi tổ bị chạm |
| Ong dú, ong không ngòi đốt | Rất nhỏ, đen hoặc nâu, trông như ruồi nhỏ | Trong hốc tường, ống tre, gốc cây; cửa tổ là ống nhựa sáp nhỏ | Thấp: không có ngòi đốt, có thể cắn nhẹ |
| Ong bầu | To, đen bóng, bay vo ve | Lỗ tròn khoét vào gỗ, tre khô | Thấp: ít khi đốt, nhưng làm hỏng gỗ |
Nếu phải nhìn gần để phân biệt, nghĩa là bạn đã ở quá gần. Hãy quan sát từ xa, dùng chế độ phóng to của điện thoại để chụp ảnh và hỏi người có kinh nghiệm.
Đàn ong mật đậu thành chùm: thường chỉ là khách qua đường
Vào mùa ong chia đàn, một phần đàn ong mật cùng ong chúa cũ rời tổ, bay đi tìm chỗ ở mới. Trên đường đi, cả đàn thường đậu tạm thành một chùm lớn trên cành cây, hàng rào, mái hiên, trong khi những con ong trinh sát bay đi tìm hốc làm tổ. Thời gian đậu tạm có thể chỉ vài giờ, có khi một hai ngày, rồi cả đàn bay đi.
Trong lúc đậu tạm, ong thường khá hiền vì không có tổ, ấu trùng hay mật để bảo vệ. Tuy vậy, tiếng động mạnh, rung lắc cành, phun nước, khói lửa sẽ khiến chúng bị kích động. Cách xử lý tốt nhất là giữ người và thú cưng tránh xa, đóng cửa sổ gần đó, và chờ. Nhiều người nuôi ong ở các địa phương sẵn sàng tới thu đàn ong này về nuôi; hỏi hàng xóm, tổ dân phố hay hội nông dân địa phương để tìm người nuôi ong gần nhà.
Nếu đàn ong không bay đi mà bắt đầu xây bánh tổ ở hốc tường, gầm mái, thùng loa cũ, tức là chúng đã chọn nhà. Lúc này đàn sẽ bảo vệ tổ, và việc di dời cần người nuôi ong có kinh nghiệm, không tự phá tổ. Ong mật đang ngày càng được quý vì vai trò thụ phấn; di dời để đàn ong sống tiếp là lựa chọn tốt cho cả bạn lẫn khu vườn quanh nhà.
Tổ ong vò vẽ, ong bắp cày: giữ khoảng cách và nhờ người có kinh nghiệm
Ong vò vẽ và các loài ong bắp cày lớn làm tổ bằng giấy do chúng nhai gỗ trộn nước bọt tạo thành. Tổ bắt đầu nhỏ cỡ quả chanh vào đầu mùa rồi lớn dần, có thể to như cái thúng với hàng nghìn con vào cuối mùa. Chúng bảo vệ tổ rất quyết liệt: khi tổ bị rung, chạm hay bị chiếu đèn, cả đàn có thể lao ra tấn công, và mỗi con có thể đốt nhiều lần. Báo chí trong nước đã nhiều lần đưa tin về những vụ ong vò vẽ đốt gây nguy hiểm tính mạng, nhất là với trẻ em và người già.
Khi phát hiện tổ, hãy đánh dấu vùng nguy hiểm, giữ trẻ nhỏ và thú cưng tránh xa, không đi lại, cắt cỏ, rung cây gần tổ. Ghi nhận vị trí, kích thước tổ và báo cho tổ dân phố, chính quyền địa phương. Ở nhiều nơi, lực lượng cứu nạn cứu hộ đã hỗ trợ người dân xử lý tổ ong nguy hiểm; số gọi chung của lực lượng này là 114, nhưng cách tiếp nhận từng nơi khác nhau, nên hỏi chính quyền địa phương hoặc gọi để được hướng dẫn.
Cũng có những người có nghề bắt tổ ong vò vẽ, thường có đồ bảo hộ và kinh nghiệm. Nếu nhờ họ, nên để họ làm vào thời điểm họ chọn, giữ mọi người trong nhà đóng cửa, và không đứng xem gần. Tổ ong vò vẽ nhỏ ở góc vườn xa nơi người qua lại, nếu không gây nguy hiểm, có thể để yên: ong vò vẽ săn rất nhiều sâu bọ và tổ sẽ bỏ khi hết mùa.
Những việc tuyệt đối không nên làm
Tự đốt tổ bằng lửa, xăng dầu, đuốc. Lửa dễ lan sang mái, cây, nhà; ong bị kích động bay ra tấn công người đốt; xăng dầu là nguy cơ cháy nổ thật sự. Đã có những vụ cháy và tai nạn do tự đốt tổ ong.
Chọc, ném đá, bắn nước vào tổ. Mọi tác động làm tổ rung đều có thể kích động cả đàn. Phun nước không làm ong chết mà chỉ làm chúng hung dữ hơn.
Xịt thuốc từ xa theo kiểu tự làm. Bình xịt gia dụng không với tới hết tổ, ong bị kích động trước khi bị ảnh hưởng, và người xịt đứng trong tầm tấn công.
Đập chết ong đơn lẻ gần tổ. Khi bị đập, nhiều loài ong tiết ra mùi báo động khiến đồng loại gần đó lao tới. Tránh đập ong, nhất là gần tổ.
Bịt lối ra của tổ trong hốc tường. Ong bị nhốt sẽ tìm đường khác, có thể là vào trong nhà qua khe ổ điện, đèn trần.
Để trẻ nhỏ tự tìm hiểu. Trẻ tò mò có thể chọc gậy vào tổ. Hãy giải thích và giữ trẻ tránh xa.
Ong dú và ong không ngòi đốt: hàng xóm hiền
Ong dú, nhóm ong không ngòi đốt, là loài ong rất nhỏ, thường làm tổ trong hốc tường gạch cũ, ống tre, gốc cây rỗng, đôi khi cả trong ống nước bỏ không. Cửa tổ thường là một ống nhỏ bằng nhựa cây và sáp, ong ra vào nhẹ nhàng. Chúng không có ngòi đốt; khi bị quấy rầy, chúng có thể bám vào tóc, cắn nhẹ, nhưng không gây nguy hiểm như ong mật hay ong vò vẽ.
Ong dú là loài thụ phấn quan trọng cho nhiều cây ăn quả và cây rừng nhiệt đới; ở nhiều nơi trên thế giới và cả ở Việt Nam, người ta nuôi ong dú để lấy mật và thụ phấn vườn cây. Nếu một đàn ong dú làm tổ trong hốc tường ngoài nhà và không gây phiền, cách tốt nhất là để yên. Nếu tổ ở vị trí bất tiện, như trong ổ điện ngoài trời hay trong khe cửa, có thể nhờ người nuôi ong dú tới di dời đàn sang thùng nuôi.
Ong bầu, loài ong to đen bay vo ve quanh mái gỗ, xà tre, thường không đốt trừ khi bị bắt giữ. Chúng khoét lỗ vào gỗ khô để đẻ trứng, có thể làm hỏng kèo, xà nếu nhiều năm liên tục. Sơn hoặc phủ dầu bảo vệ bề mặt gỗ, bịt lỗ cũ vào mùa ong không hoạt động là cách phòng nhẹ nhàng.
Phòng ong làm tổ ở chỗ không mong muốn
Ong vò vẽ và ong giấy thường lập tổ mới vào đầu mùa ấm. Kiểm quanh nhà vào thời gian này giúp phát hiện tổ khi còn rất nhỏ:
- Đầu mùa xuân hè, đi một vòng quanh nhà, soi dưới mái hiên, khung cửa sổ ít mở, gầm ban công, bụi cây sát nhà.
- Phát hiện tổ ong giấy nhỏ mới bắt đầu ở chỗ hay có người qua lại, báo người có kinh nghiệm xử lý khi tổ còn nhỏ, ít ong.
- Lắp lưới cho lỗ thông gió mái, khe hở dưới ngói; bịt hốc tường bỏ không vào mùa ong không hoạt động.
- Dọn đồ bỏ không ngoài sân: thùng loa cũ, chum, lốp xe, thùng gỗ — chỗ ong mật hay chọn làm tổ.
- Không để đồ ngọt, nước ngọt, trái cây chín ngoài hiên vào mùa ong vò vẽ đi kiếm ăn nhiều.
- Tỉa bụi cây sát lối đi để tổ, nếu có, không nằm ngay cạnh chỗ người qua.
Mục tiêu là để ong làm tổ ở chỗ xa người, chứ không phải xua sạch ong khỏi khu vườn. Vườn có ong là vườn khoẻ.
Bị ong đốt và lưu ý cho trẻ nhỏ, người dị ứng, thú cưng
Khi bị ong đốt, rời khỏi khu vực tổ ngay, đi thẳng, không vung tay đập. Với ong mật, ngòi đốt có thể còn cắm lại trên da; gạt ngòi ra sớm bằng mép thẻ cứng. Rửa vết đốt bằng xà phòng và nước sạch, chườm lạnh. Phần chăm sóc vết đốt chi tiết và các dấu hiệu cần đi khám được nói kỹ ở mục sức khoẻ của trang; điều quan trọng nhất cần nhớ ở đây là: sưng môi, lưỡi, mặt, khó thở, khò khè, chóng mặt, nổi mề đay toàn thân sau khi bị đốt là dấu hiệu phản vệ, cần gọi cấp cứu 115 ngay.
Bị nhiều nốt đốt cùng lúc, nhất là do ong vò vẽ, ong bắp cày, cần đưa đến cơ sở y tế sớm ngay cả khi lúc đầu chưa thấy triệu chứng nặng; trẻ nhỏ và người già đặc biệt dễ bị ảnh hưởng. Người đã từng phản ứng nặng với nọc ong nên hỏi bác sĩ về cách chuẩn bị khi đi ra vùng có ong.
Chó, mèo hay vồ ong và có thể bị đốt vào mõm, miệng; nếu thú cưng sưng mặt nhanh, khó thở, nôn, hãy đưa ngay tới bác sĩ thú y. Khi có tổ ong nguy hiểm gần nhà, nhốt thú cưng trong nhà hoặc xích ở xa vùng tổ cho tới khi tổ được xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ong đậu trên cây trước nhà có cần gọi người tới bắt ngay không?
Nếu là ong mật đậu thành chùm, thường chúng sẽ tự bay đi trong vài giờ đến vài ngày. Giữ khoảng cách và chờ; nếu muốn, liên hệ người nuôi ong để họ thu đàn. Chỉ khi đàn ở ngay lối đi, gần trẻ nhỏ thì mới cần xử lý sớm.
Có nên gọi 114 khi thấy tổ ong vò vẽ?
Ở nhiều địa phương, lực lượng cứu nạn cứu hộ đã hỗ trợ xử lý tổ ong nguy hiểm. Hãy gọi để được hướng dẫn hoặc báo chính quyền địa phương, nhất là khi tổ lớn, ở gần nhà, gần trường học.
Ong dú trong tường có làm hỏng nhà không?
Ong dú dùng hốc có sẵn và không khoét tường, nên thường không làm hỏng kết cấu. Nhựa và sáp ở cửa tổ có thể làm bẩn mặt tường một chút. Nếu tổ không ở chỗ bất tiện, có thể để yên.
Mùi gì làm ong không đến gần nhà?
Không có mùi nào được chứng minh đuổi ong hiệu quả lâu dài. Việc thực tế hơn là không để đồ ngọt, nước ngọt ngoài trời, bịt hốc tường bỏ trống và kiểm mái hiên đầu mùa.
Tổ ong vò vẽ bỏ trống có dùng lại không?
Tổ ong vò vẽ thường được dùng trong một mùa; mùa sau ong chúa mới lập tổ khác. Tổ cũ bỏ trống có thể gỡ khi chắc chắn không còn ong hoạt động, nhưng hãy quan sát vài ngày trước và đeo đồ bảo vệ.
Trẻ bị ong đốt một nốt có cần đi khám không?
Nếu chỉ sưng đỏ tại chỗ, trẻ vẫn chơi bình thường, có thể chăm sóc tại nhà và theo dõi. Nếu sưng lan rộng, nốt đốt ở miệng, cổ, hoặc trẻ khó thở, nôn, lừ đừ, nổi mẩn khắp người, cần đi cấp cứu ngay.