Cây xua côn trùng như sả, húng quế, bạc hà, oải hương, cúc vạn thọ có chứa những hợp chất mùi mà côn trùng không ưa, nhưng một chậu cây đứng yên tại chỗ chỉ toả ra rất ít các chất này; vì vậy chúng không "đuổi sạch" muỗi khỏi nhà như lời quảng cáo, mà chỉ giúp ở mức nhỏ, quanh gần cây, và rõ hơn khi lá được vò hoặc cắt. Đó là kết luận chung của phần lớn thử nghiệm về cây xua côn trùng.
Nói vậy không có nghĩa trồng những cây này là vô ích. Chúng làm khoảng sân, ban công dễ chịu hơn, cho bạn rau gia vị, và có thể dùng lá tươi theo những cách có tác dụng ngắn hạn. Bài viết đi qua từng loại cây quen thuộc, mức bằng chứng thật, cách trồng và dùng để được lợi nhiều nhất, cùng những lưu ý với mèo, chó và trẻ nhỏ.
Vì sao cây có mùi lại có thể xua côn trùng
Nhiều loài cây tiết ra tinh dầu trong lá và thân như một cơ chế tự vệ: các hợp chất bay hơi như citronellal, geraniol, linalool, menthol, eugenol làm côn trùng ăn lá thấy khó chịu hoặc làm rối cơ quan cảm nhận mùi của chúng. Muỗi tìm người chủ yếu bằng khí CO₂ trong hơi thở, nhiệt và mùi mồ hôi; một số hợp chất từ cây có thể che hoặc làm nhiễu những tín hiệu đó ở khoảng cách rất gần.
Vấn đề nằm ở liều lượng. Tinh dầu trong cây được giữ trong các tuyến nhỏ trên lá, và chỉ một lượng rất nhỏ bay ra khi cây đứng yên. Khi đo trong thực tế, nồng độ các chất này trong không khí cách cây một khoảng ngắn thường quá thấp để làm muỗi đổi hướng. Đó là lý do một chậu sả đặt ở góc phòng thường không làm bớt muỗi đốt ở giường ngủ.
Khi lá bị vò, cắt hoặc chạm vào, các tuyến tinh dầu vỡ ra và lượng mùi tăng mạnh trong ít phút. Tác dụng xua lúc đó có thật nhưng ngắn và rất gần. Hiểu cơ chế này giúp bạn dùng cây đúng: coi chúng là phần của khu vườn dễ chịu và là nguồn lá tươi, không phải là tấm khiên chống muỗi cho cả căn nhà.
Từng loại cây và mức bằng chứng
Bảng tổng hợp theo hướng thận trọng; "mức bằng chứng" ở đây là đánh giá chung về độ mạnh của các thử nghiệm đã được biết, không phải cam kết hiệu quả:
| Cây | Hợp chất mùi chính | Điều đã biết | Mức bằng chứng với cây trồng |
|---|---|---|---|
| Sả, sả chanh | Citronellal, geraniol, citral | Tinh dầu chiết xuất có tác dụng xua muỗi ngắn hạn; cây sống toả rất ít | Yếu |
| Cây phong lữ "đuổi muỗi" | Mùi giống sả do lai tạo | Các thử nghiệm được biết cho thấy gần như không làm giảm muỗi đốt | Rất yếu |
| Húng quế | Linalool, eugenol, estragole | Tinh dầu có tác dụng xua trong phòng thí nghiệm; cây xua ruồi chỉ là kinh nghiệm dân gian | Yếu |
| Bạc hà | Menthol, menthone | Mùi mạnh khi vò lá; có báo cáo xua kiến, muỗi ở mức tinh dầu | Yếu |
| Oải hương | Linalool, linalyl acetate | Tinh dầu có tác dụng nhẹ; khó trồng tốt ở vùng nóng ẩm | Yếu |
| Cúc vạn thọ | Nhiều hợp chất trong rễ và lá | Được dùng trồng xen trong vườn rau; với muỗi trong nhà, bằng chứng ít | Rất yếu |
| Bạc hà mèo | Nepetalactone | Trong phòng thí nghiệm xua muỗi khá rõ; mèo rất thích, có thể làm mèo phấn khích | Trung bình ở mức chiết xuất, yếu ở mức cây |
Điểm chung: tác dụng mạnh nhất nằm ở tinh dầu chiết xuất đậm đặc, không phải ở cây trồng. Với cây, kỳ vọng hợp lý là "đỡ hơn một chút ở ngay bên cạnh", không phải "không còn muỗi".
Trồng và đặt cây để được lợi nhiều nhất
Đặt ở nơi bạn hay chạm vào. Chậu sả, húng quế, bạc hà cạnh lối đi ra ban công, bên bàn ngồi uống trà ngoài hiên sẽ được cọ vào thường xuyên, và mỗi lần như vậy mùi được giải phóng. Đặt ở góc khuất thì gần như không có tác dụng.
Trồng thành cụm thay vì một chậu lẻ. Một khóm sả dày hay một bồn húng quế rộng toả mùi nhiều hơn vài nhánh trong chậu nhỏ, nhất là vào buổi chiều nóng khi tinh dầu bay hơi mạnh hơn.
Đừng để chính chậu cây thành nơi muỗi đẻ. Đĩa lót đầy nước dưới chậu sả là nghịch lý thường gặp: cây "đuổi muỗi" lại nuôi lăng quăng ngay bên dưới. Đổ nước đĩa lót sau mỗi lần tưới.
Chọn cây hợp khí hậu. Sả, húng quế, bạc hà, cúc vạn thọ dễ trồng ở hầu hết các vùng của Việt Nam; oải hương ưa khí hậu mát, khô, thường èo uột ở vùng nóng ẩm và mùa mưa dài.
Bạc hà lan rất nhanh. Trồng bạc hà trong chậu riêng hoặc bồn có vách, nếu không nó sẽ lấn hết các cây khác trong bồn đất.
Dùng lá tươi để xua côn trùng trong chốc lát
Cách dùng có cơ sở nhất là tận dụng lúc lá vừa được vò, cắt. Một vài cách đơn giản:
- Trước khi ngồi ngoài hiên buổi chiều, cắt vài nhánh sả, húng quế, bạc hà, vò nhẹ và đặt trong bát trên bàn; thay khi mùi đã nhạt.
- Treo một bó sả, húng quế tươi gần cửa sổ đang mở, cắt lại phần gốc mỗi ngày để mùi tươi hơn.
- Khi làm vườn, vò một ít lá bạc hà hay húng quế lên quần áo (không phải lên da của người có làn da nhạy cảm) để giảm côn trùng nhỏ bay quanh mặt.
- Dùng lá cắt tỉa của các cây này trải trên mặt chậu cây khác cho thơm — nhưng bỏ đi khi lá úa để không thành chỗ ruồi đất đẻ.
- Kết hợp với quạt: luồng gió từ quạt mang mùi lá vò về phía bạn và tự nó cũng làm muỗi khó bay.
Không vò lá rồi xoa lên da trẻ nhỏ, và thử trên một vùng da nhỏ của người lớn trước khi chà rộng: tinh dầu tự nhiên trong lá vẫn có thể gây kích ứng, nhất là với người có cơ địa dị ứng.
Những lời quảng cáo nên nghi ngờ
Cây phong lữ có mùi sả, thường được bán dưới những cái tên gợi ý "cây đuổi muỗi", là ví dụ rõ nhất. Mùi lá khi vò rất giống sả, nhưng các thử nghiệm được biết đến cho thấy cây sống gần như không làm giảm số lần muỗi đốt. Nếu thích, bạn vẫn có thể trồng để làm cảnh, chỉ là đừng trông vào nó để ngủ không màn.
Những lời như "một chậu đuổi sạch muỗi cả phòng", "đặt ở cửa thì côn trùng không dám vào", "trồng là gián bỏ đi" đều vượt quá những gì bằng chứng hiện có ủng hộ. Một cách kiểm tra đơn giản: nếu cây có tác dụng mạnh như vậy, người ta đã không cần màn, lưới hay bất kỳ biện pháp nào khác ở những vùng nhiều muỗi.
Thận trọng với cả những lời khuyên trộn lá cây với hoá chất để tăng tác dụng hoặc ngâm lá trong cồn rồi xịt khắp nhà. Ngoài chuyện không có bằng chứng, các hỗn hợp tự chế dễ gây kích ứng da, mắt, đường thở và nguy cơ cháy với dung dịch có cồn.
Vị trí của cây trong cách phòng côn trùng cả nhà
Nếu sắp xếp các biện pháp xua côn trùng theo hiệu quả, cây trồng nằm ở cuối danh sách, sau dọn nơi muỗi đẻ, lưới cửa, màn ngủ và quạt. Nhưng cây có ưu thế riêng: không tốn điện, không có hoá chất tổng hợp, làm khu vườn sống động, thu hút ong và bướm thụ phấn, và cho bạn rau gia vị tươi.
Vì vậy, hãy coi cây xua côn trùng là lớp trang trí có thêm chút lợi ích, đặt đúng chỗ, chăm đúng cách để không nuôi muỗi, và dùng lá tươi khi cần. Khi đặt kỳ vọng đúng, bạn sẽ không thất vọng, và cũng không vì tin cây đã đủ mà bỏ qua màn ngủ cho trẻ nhỏ trong mùa sốt xuất huyết.
Ở vùng đang có dịch sốt xuất huyết hay sốt rét, các biện pháp theo khuyến cáo y tế — dọn nơi muỗi đẻ, ngủ màn, mặc quần áo dài, dùng sản phẩm chống muỗi bôi da theo nhãn — phải được đặt lên trước. Cây là phần bổ sung, không thay thế.
Cây ăn côn trùng có giúp nhà bớt muỗi, ruồi không?
Cây nắp ấm, cây bắt ruồi, cây gọng vó đôi khi được bán kèm lời giới thiệu như "máy bắt muỗi tự nhiên". Đây là những cây thú vị để quan sát và là cách hay để trẻ tìm hiểu về thích nghi của sinh vật, nhưng xét về số lượng, chúng bắt được rất ít côn trùng so với số muỗi, ruồi trong một ngôi nhà. Nhiều loài trong số đó bắt chủ yếu kiến, ruồi nhỏ, côn trùng bò chứ không phải muỗi.
Cây ăn côn trùng cũng không hợp với điều kiện trong nhà ở phần lớn các gia đình: chúng cần nhiều ánh sáng, độ ẩm cao, nước mềm, đất nghèo dinh dưỡng; trồng sai cách, cây yếu dần và chết. Nếu trồng, hãy trồng vì thích loài cây đó, không phải để giải quyết chuyện côn trùng.
Có một điểm đáng nhắc thêm: cây cần độ ẩm cao thường được trồng kèm đĩa nước, chậu nước bên dưới. Đĩa nước đó, nếu không thay thường xuyên, lại là chỗ muỗi đẻ. Thế nên với mọi cây được giới thiệu là xua hay bắt côn trùng, câu hỏi đầu tiên vẫn là cây đó có làm nhà mình thêm nước đọng hay không.
Lưu ý cho thú cưng, trẻ nhỏ và người dị ứng
Một số cây xua côn trùng quen thuộc có trong các danh sách cây có thể gây hại cho chó, mèo khi bị ăn nhiều: sả, bạc hà, oải hương có thể gây nôn, tiêu chảy; bạc hà mèo làm mèo phấn khích. Đa số trường hợp chỉ nhẹ, nhưng mèo hay gặm lá cần được để ý. Đặt chậu ở chỗ thú cưng khó tới, và nếu thú cưng nôn nhiều, lừ đừ sau khi ăn lá, hãy đưa tới bác sĩ thú y kèm nhánh cây.
Trẻ nhỏ có thể bứt lá cho vào miệng; với rau gia vị thì thường không sao, nhưng cây cảnh có nhựa như cúc vạn thọ có thể gây kích ứng da, miệng. Rửa tay cho trẻ sau khi chơi với cây. Người dị ứng phấn hoa, nhất là với họ cúc, nên tránh đặt cúc vạn thọ trong nhà và gần cửa phòng ngủ.
Người hen suyễn đôi khi nhạy cảm với mùi mạnh, kể cả mùi tự nhiên của lá vò. Đừng đặt bát lá vò ngay cạnh người hen trong phòng kín; dùng ngoài trời hoặc nơi thoáng gió là an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sả quanh nhà có hết muỗi không?
Không. Cây sả sống toả ra rất ít tinh dầu, nên tác dụng xua muỗi chỉ rõ ở ngay bên cạnh và nhất là khi lá được vò. Để bớt muỗi thật sự, cần dọn nơi muỗi đẻ, lắp lưới, ngủ màn; sả là phần bổ sung dễ chịu.
Cây nào xua kiến trong nhà tốt nhất?
Không có cây nào được chứng minh xua kiến hiệu quả khi chỉ đặt chậu. Mùi bạc hà khi vò có thể làm kiến đổi đường trong chốc lát, nhưng cách bền là cất kín đồ ngọt, lau xoá vệt mùi và bịt khe kiến đi qua.
Có nên đặt chậu cây xua muỗi trong phòng ngủ?
Cây không thay được màn ngủ. Nếu muốn đặt cây trong phòng ngủ, chọn cây không có phấn hoa nhiều, giữ đĩa lót khô và không đặt quá nhiều chậu, nhất là khi có người hen hay dị ứng.
Lá sả đun nước rồi xịt quanh nhà có xua được muỗi không?
Nước đun lá có rất ít tinh dầu vì phần lớn đã bay hơi khi đun, và tác dụng nếu có cũng chỉ trong thời gian ngắn. Cách này không hại nhưng đừng trông chờ, và không trộn thêm hoá chất vào nước đó.
Cúc vạn thọ có đuổi được muỗi như nhiều người nói?
Cúc vạn thọ được biết nhiều hơn với vai trò trồng xen trong vườn rau. Với muỗi trong nhà, bằng chứng rất ít. Trồng làm đẹp sân vườn và thu hút côn trùng thụ phấn là lợi ích chắc chắn hơn.
Nhà nuôi mèo có trồng được bạc hà mèo để xua muỗi không?
Được, nhưng mèo thường lăn lộn, gặm cây và có thể làm hỏng chậu. Một số mèo phấn khích mạnh với mùi này. Nếu trồng, đặt ở nơi bạn kiểm soát được và theo dõi phản ứng của mèo.