Ruồi giấm là những con ruồi rất nhỏ, mắt đỏ, bay chậm quanh đĩa trái cây, chai giấm, ly bia, thùng rác. Chúng không tự sinh ra từ trái cây như nhiều người nghĩ: trứng thường đã có sẵn trên vỏ trái cây mua về, hoặc ruồi trưởng thành bay vào theo mùi lên men. Ở nhiệt độ ấm, vòng đời chỉ khoảng hơn một tuần, nên chuối chín nẫu vài ngày là đủ thành một đàn.
Cách giảm ruồi giấm hiệu quả là cắt nguồn lên men: cất hoặc ăn trái cây trước khi nẫu, rửa trái cây khi mang về, bỏ vỏ trái cây vào thùng rác có nắp và đổ hằng ngày, rửa sạch chai lọ, ly cốc có đồ uống ngọt. Bẫy chỉ giúp gom phần ruồi còn lại.
Bài dưới đây cũng phân biệt ruồi giấm với ruồi cống — loài ruồi nhỏ hình tam giác hay đậu trên tường nhà tắm, bồn rửa — vì nguồn của hai loài khác nhau hoàn toàn.
Ruồi giấm là ai: nhỏ, mắt đỏ, sống nhờ quá trình lên men
Ruồi giấm (nhóm Drosophila) là một trong những sinh vật được khoa học nghiên cứu nhiều nhất: hơn một thế kỷ nay, chúng là mô hình thí nghiệm của di truyền học. Trong bếp, chúng dài chỉ vài milimét, thân nâu vàng, mắt đỏ rõ, bay chậm và lượn vòng quanh nguồn mùi. Thứ hút chúng không hẳn là trái cây, mà là nấm men và vi khuẩn đang làm trái cây lên men, toả ra mùi rượu, mùi giấm.
Ruồi cái đẻ trứng ngay trên bề mặt trái cây chín, chỗ vỏ dập, chỗ nứt. Trứng nở thành ấu trùng ăn nấm men và thịt quả mềm; sau vài ngày, ấu trùng bò ra chỗ khô hơn để hoá nhộng, rồi ruồi mới chui ra. Ở nhiệt độ phòng ấm, cả vòng đời có thể xong trong khoảng một tuần đến mười ngày, và mỗi con cái đẻ được hàng trăm trứng trong đời.
Hai điều đó cộng lại giải thích cảm giác “tự dưng có cả đàn”: một quả chuối có vết dập mang về từ chợ có thể đã có trứng; bạn để trên đĩa thêm năm, sáu ngày là lứa ruồi đầu tiên xuất hiện, đẻ tiếp vào những quả bên cạnh.
Ruồi giấm không đốt, không cắn người. Phiền phức chủ yếu là cảm giác mất vệ sinh và việc chúng bu vào đồ uống, thức ăn để ngoài. Chúng có thể mang theo vi khuẩn từ chỗ lên men, rác sang thức ăn, nên vẫn đáng xử lý.
Những nguồn ruồi giấm hay bị bỏ quên trong bếp
Khi đã cất đĩa trái cây mà ruồi vẫn còn, hãy tìm những nguồn nhỏ sau — chỉ cần một lớp mỏng chất lên men là đủ cho ấu trùng sống:
- Củ hành, củ khoai tây bị thối một củ nằm dưới đáy giỏ.
- Vỏ trái cây, bã mía, bã trà sữa trong thùng rác không nắp.
- Đáy thùng rác đọng nước rác, khe nắp thùng rác.
- Chai nước mắm, chai giấm, chai rượu, lọ mật ong dính quanh miệng.
- Ly cà phê, ly bia, lon nước ngọt uống dở để qua đêm, thùng vỏ lon chờ bán ve chai.
- Giẻ lau, miếng rửa chén ẩm để lâu; khay hứng nước dưới chạn bát.
- Bình hoa có nước đổi lâu ngày, chậu cây có đất ẩm nhiều chất hữu cơ.
- Nồi cơm rượu, hũ dưa muối, hũ giấm tự làm, thùng ủ phân hữu cơ đặt gần bếp.
Mẹo tìm nhanh: tối trước khi ngủ, tắt hết đèn trừ một bóng ở bếp, quan sát ruồi tụ nhiều nhất ở đâu. Sáng sớm, chúng thường đậu gần nguồn đẻ. Kiểm tra đáy giỏ rau củ và thùng rác trước tiên.
Cắt nguồn ruồi giấm trong ba ngày
Làm liên tục ba ngày, sau đó giữ nếp. Phần lớn ruồi trưởng thành sẽ chết tự nhiên hoặc bay đi khi không còn chỗ đẻ.
- Ngày 1: dọn toàn bộ trái cây đã chín nẫu, rau củ thối; chuyển trái cây chín vào tủ lạnh hoặc ăn ngay. Rửa trái cây mới mua bằng nước sạch trước khi bày lên đĩa để giảm trứng trên vỏ.
- Ngày 1: đổ rác, rửa thùng rác bằng nước xà phòng, phơi khô; từ nay vỏ trái cây cho vào túi buộc kín hoặc thùng có nắp và đổ mỗi ngày.
- Ngày 2: rửa sạch các chai lọ dính đồ ngọt, lau quanh miệng chai nước mắm, giấm; rửa ly cốc ngay sau khi uống; vỏ lon, chai nhựa chờ bán thì tráng nước và để ngoài sân.
- Ngày 2: thay nước bình hoa, giặt và phơi khô giẻ lau, lau khô khay hứng nước dưới chạn bát.
- Ngày 3: kiểm tra lại giỏ rau củ, hũ đồ muối, chậu cây; đậy kín các hũ lên men bằng nắp hoặc vải mịn buộc chặt.
- Từ ngày 3: giữ nếp mua trái cây vừa đủ ăn trong vài ngày, ăn quả chín trước, cất phần còn lại vào tủ lạnh.
Nếu sau ba ngày vẫn còn nhiều ruồi, chắc chắn còn một nguồn chưa tìm thấy. Thường là một củ hành thối dưới đáy giỏ hoặc nước đọng trong ống thoát bồn rửa.
Bẫy ruồi giấm: loại nào giết, loại nào bắt rồi thả
Bẫy phổ biến nhất là một ly nhỏ có chút giấm táo hoặc nước trái cây, thêm một giọt nước rửa chén để phá sức căng bề mặt. Ruồi bị mùi hút tới, đáp xuống mặt nước và chìm. Cần nói rõ: đây là bẫy giết. Nó có ích khi cần gom nhanh phần ruồi còn lại sau khi đã cắt nguồn, nhưng nếu không cắt nguồn, ly giấm chỉ là một chỗ bắt mãi không hết.
Có một cách bắt sống đơn giản: đặt vài lát trái cây chín trong một lọ thuỷ tinh, cuộn một tờ giấy thành phễu cắm vào miệng lọ, đầu nhỏ hướng xuống. Ruồi bay vào theo mùi nhưng khó tìm đường ra. Sáng hôm sau, mang lọ ra xa nhà — ra vườn, ra bãi đất trống — rút phễu cho ruồi bay đi, và bỏ trái cây vào chỗ ủ phân. Cách này không giết con nào, phù hợp với gia đình muốn tránh sát sinh, chỉ cần lặp lại vài tối.
Bẫy dính màu vàng treo trong bếp cũng bắt được ruồi giấm, nhưng dính cả côn trùng khác, và dễ dính tóc, dính tay trẻ nhỏ. Không cần dùng bình xịt diệt côn trùng cho ruồi giấm: xịt trong bếp để lại hoá chất trên trái cây, mặt bàn, trong khi trứng và ấu trùng trong trái cây thối không hề bị chạm tới.
Ruồi giấm hay ruồi cống: phân biệt để tìm đúng nguồn
Hai loài ruồi nhỏ hay bị gọi chung là “ruồi nhỏ trong bếp”. Nhầm loài là dọn sai chỗ:
| Đặc điểm | Ruồi giấm | Ruồi cống (ruồi bướm) |
|---|---|---|
| Hình dáng | Thân thon, nâu vàng, mắt đỏ | Cánh rộng phủ lông, xếp như mái nhà, trông như con bướm nhỏ xíu màu xám |
| Cách bay | Bay lượn quanh trái cây, đồ uống | Bay ngắn, yếu, hay đậu im trên tường nhà tắm, bồn rửa |
| Nguồn đẻ | Trái cây, rau củ, đồ uống đang lên men | Lớp màng nhầy hữu cơ trong ống thoát, xi phông, hố ga |
| Hay gặp ở | Đĩa trái cây, thùng rác, chai lọ | Nhà tắm, bồn rửa, sàn giặt, khu vực ống thoát ít dùng |
| Việc chính | Cất trái cây, đổ rác, rửa chai lọ | Cọ sạch ống thoát và xi phông bằng bàn chải, dội nước nóng vừa phải, đậy nắp ống ít dùng |
Muốn biết có phải ruồi cống từ ống thoát không, có thể dán một miếng băng dính trong suốt lên miệng ống qua đêm (để chừa khe nhỏ cho không khí). Sáng ra thấy ruồi nhỏ dính ở mặt dưới, nguồn đúng là ống đó. Cọ sạch lớp màng nhầy trong ống mới xử lý được gốc; chất tẩy mạnh đổ vào ống không thay được việc cọ, và không bao giờ trộn các loại chất tẩy với nhau.
Mua và bảo quản trái cây để không mang ruồi về nhà
Phần lớn ruồi giấm trong nhà đi theo trái cây. Khi mua, chọn quả không dập, không nứt; với trái cây chín nhanh như chuối, xoài, đu đủ, mít, mua vừa đủ ăn trong hai ba ngày. Về nhà, rửa vỏ bằng nước sạch, lau khô rồi mới bày đĩa; quả nào có vết dập thì ăn hoặc chế biến trước.
Trái cây đã chín có thể cất tủ lạnh để chậm lại quá trình lên men; vài loại như chuối để tủ lạnh vỏ sẽ thâm nhưng thịt quả vẫn ăn được. Nếu bày trái cây trên bàn thờ hoặc bàn khách, thay mâm khi quả bắt đầu chín nẫu, không để quá lâu; quả đã có ruồi bu thì gọt bỏ chỗ dập hoặc bỏ đi.
Rau củ cũng cần để ý: hành, tỏi, khoai tây, gừng cất ở chỗ khô thoáng, kiểm tra mỗi tuần và bỏ ngay củ thối. Giỏ đựng nên có đáy thoáng để nước không đọng. Với mùa trái cây rộ, quà biếu nhiều, có thể chia bớt cho hàng xóm hoặc làm sinh tố, mứt — cách xử lý tốt hơn việc để trái cây chín nẫu chờ ruồi.
Hiểu lầm hay gặp về ruồi giấm
“Đậy kín trái cây bằng màng bọc là xong.” Màng bọc ngăn ruồi đẻ thêm, nhưng trứng đã có trên vỏ vẫn nở bên trong, và hơi ẩm đọng dưới màng làm quả lên men nhanh hơn. Rửa, lau khô và cất tủ lạnh hiệu quả hơn bọc kín trên bàn.
“Ruồi giấm chỉ có vào mùa trái cây.” Mùa trái cây rộ đúng là nhiều ruồi hơn, nhưng thùng rác hữu cơ, đồ uống ngọt, hũ dưa muối có quanh năm. Ở miền Nam ấm áp, ruồi giấm có thể sinh sản liên tục nếu nguồn đẻ còn.
“Thắp nến thơm, xịt nước hoa là ruồi đi.” Mùi thơm không làm mất mùi lên men mà ruồi tìm; có khi còn hút thêm côn trùng. Nến, nhang trong bếp kín cũng không tốt cho người hen. Dọn nguồn mới làm mất mùi gốc.
“Ruồi giấm đậu vào là trái cây hỏng.” Ruồi đậu không có nghĩa trái cây hỏng ngay, nhưng có thể đã có trứng ở chỗ dập. Rửa sạch, gọt bỏ chỗ dập và ăn sớm là cách xử lý hợp lý.
Trẻ nhỏ, thú cưng, người dị ứng: những điều cần nhớ
Bẫy ly giấm có nước rửa chén nên đặt ở chỗ cao, trẻ nhỏ không với tới và không nhầm là nước uống; chó mèo cũng hay tò mò liếm thử. Lọ bẫy bắt sống bằng thuỷ tinh đặt chỗ vững, tránh bị rơi vỡ. Đừng dùng bình xịt diệt côn trùng trong bếp để xử lý ruồi giấm, nhất là khi có trẻ nhỏ, bể cá, chim cảnh — lợi ích rất nhỏ so với hoá chất để lại.
Người có cơ địa dị ứng hay nhạy cảm với mùi nên tránh đổ chất tẩy mạnh vào ống thoát để xử lý ruồi cống; hơi bốc lên trong nhà tắm kín có thể gây kích ứng đường thở. Cọ ống bằng bàn chải và nước ấm là đủ trong đa số trường hợp. Tuyệt đối không trộn các chất tẩy rửa với nhau.
Thức ăn, đồ uống của trẻ bị ruồi giấm rơi vào nên đổ đi. Ruồi giấm ít liên quan tới bệnh nặng, nhưng chúng đi qua rác, chỗ lên men, nên giữ nguyên tắc che đậy thức ăn và rửa tay trước khi ăn.
Câu hỏi thường gặp
Ruồi giấm có tự sinh ra từ trái cây không?
Không. Trứng thường đã có trên vỏ trái cây từ trước, hoặc ruồi trưởng thành bay vào theo mùi rồi đẻ trứng. Ý niệm “tự sinh” đã bị khoa học bác bỏ từ lâu; rửa trái cây khi mang về giúp giảm trứng trên vỏ.
Ruồi giấm sống được bao lâu?
Ruồi giấm trưởng thành thường sống vài tuần trong điều kiện thuận lợi. Trong thời gian đó, mỗi con cái đẻ được rất nhiều trứng, nên cắt nguồn đẻ quan trọng hơn bắt từng con.
Có nên để chuối trong túi kín cho đỡ ruồi?
Túi kín giúp ruồi không đẻ thêm, nhưng chuối chín nhanh hơn trong túi vì khí ethylene tích lại. Tốt hơn là mua vừa đủ, ăn trước khi nẫu, hoặc cất tủ lạnh khi đã chín.
Ruồi giấm có đẻ trứng vào thức ăn chín không?
Chúng ưa trái cây, đồ uống đang lên men hơn, nhưng có thể đậu lên thức ăn ngọt, đồ chua. Che đậy thức ăn và không để thức ăn thừa qua đêm ngoài bàn là đủ.
Vì sao rửa sạch bếp mà ruồi nhỏ vẫn bay quanh bồn rửa?
Rất có thể đó là ruồi cống từ ống thoát, không phải ruồi giấm. Cọ sạch lớp màng nhầy trong ống và xi phông bằng bàn chải, kiểm tra các ống thoát ít dùng trong nhà.
Bẫy giấm nên thay bao lâu một lần?
Thường vài ngày một lần, khi nước bẫy đã bẩn hoặc có nhiều ruồi. Bẫy chỉ dùng trong thời gian ngắn sau khi đã cắt nguồn; nếu phải đặt bẫy liên tục nhiều tuần, hãy quay lại tìm nguồn đẻ.