Một số tinh dầu có tác dụng xua côn trùng thật, nhưng tác dụng ngắn hơn nhiều so với lời quảng cáo: tinh dầu sả, sả chanh bay hơi nhanh nên thường chỉ bảo vệ trong thời gian ngắn và cần bôi lại thường xuyên; khuynh diệp chanh là loại có bằng chứng tốt nhất trong nhóm có nguồn gốc thực vật và được cơ quan y tế một số nước đưa vào danh sách lựa chọn chống muỗi, nhưng không dùng cho trẻ nhỏ dưới ba tuổi.
Tinh dầu "tự nhiên" không có nghĩa là vô hại: chúng có thể gây kích ứng da, dị ứng, khó thở ở người hen, và đặc biệt nguy hiểm với mèo. Bài viết đi qua từng loại tinh dầu hay gặp, cách dùng bôi da và khuếch tán, những điều không nên làm, và vị trí của tinh dầu trong cách phòng muỗi khi có dịch sốt xuất huyết.
Tinh dầu xua côn trùng như thế nào và vì sao tác dụng ngắn
Tinh dầu là hỗn hợp các hợp chất dễ bay hơi chiết xuất từ thực vật. Khi bôi lên da hay toả ra không khí, các phân tử này tạo một vùng mùi quanh người hoặc quanh nguồn toả. Ở nồng độ đủ cao, chúng có thể làm muỗi khó nhận ra mùi cơ thể, làm kiến mất dấu vệt mùi, hoặc đơn giản là làm côn trùng tránh xa vì khó chịu.
Chính đặc tính dễ bay hơi khiến tác dụng ngắn. Một lớp tinh dầu sả trên da bay hơi nhanh dưới nhiệt độ cơ thể và mồ hôi, nên vùng bảo vệ mỏng dần sau một thời gian ngắn. Một so sánh các sản phẩm chống muỗi được công bố trên tạp chí New England Journal of Medicine năm 2002 ghi nhận các sản phẩm gốc sả cho thời gian bảo vệ ngắn hơn rất nhiều so với sản phẩm chứa hoạt chất tổng hợp phổ biến, trong khi một sản phẩm gốc dầu đậu nành và một số sản phẩm khác cho kết quả trung gian.
Khuynh diệp chanh là trường hợp đặc biệt: hoạt chất chính dùng trong sản phẩm chống muỗi là một chất có tên viết tắt PMD, có trong tinh dầu đã qua tinh chế. Sản phẩm chứa thành phần này được đưa vào danh sách lựa chọn chống muỗi của cơ quan kiểm soát dịch bệnh Hoa Kỳ, với thời gian bảo vệ dài hơn rõ rệt so với tinh dầu sả. Cần phân biệt: tinh dầu khuynh diệp chanh thô bán để xông thơm không giống sản phẩm chống muỗi đã được kiểm nghiệm.
Các loại tinh dầu hay gặp và điều đã biết
Bảng mang tính tham khảo theo hướng thận trọng. Hiệu quả thực tế phụ thuộc nồng độ, cách bào chế, loài côn trùng và cách dùng:
| Tinh dầu | Tác dụng xua đã ghi nhận | Thời gian | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sả, sả chanh | Xua muỗi ở mức nhẹ tới vừa | Ngắn, cần bôi lại thường xuyên | Có thể gây kích ứng da; không thoa thẳng không pha |
| Khuynh diệp chanh (sản phẩm chống muỗi chứa PMD) | Xua muỗi khá tốt trong nhóm thực vật | Dài hơn tinh dầu sả | Không dùng cho trẻ dưới ba tuổi; tránh mắt |
| Bạc hà | Xua kiến, một số côn trùng bay ở mức nhẹ | Ngắn | Mùi mạnh, có thể gây khó chịu đường thở; không dùng cho trẻ nhỏ |
| Đinh hương, quế | Có tác dụng trong thử nghiệm nhỏ | Ngắn | Dễ gây kích ứng, bỏng rát da |
| Oải hương | Tác dụng xua yếu | Ngắn | Mùi dễ chịu, thường dùng vì hương hơn là chống muỗi |
| Tràm, khuynh diệp thường | Tác dụng xua nhẹ | Ngắn | Không bôi gần mũi trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ |
Không có tinh dầu nào thay thế được màn ngủ và lưới cửa ở vùng có dịch. Tinh dầu hợp nhất cho những lúc ngắn: ngồi ngoài hiên, làm vườn buổi chiều, đi dạo gần nhà.
Dùng tinh dầu bôi da cho đúng
Nếu chọn sản phẩm gốc tinh dầu để bôi da chống muỗi, nguyên tắc chung là dùng sản phẩm đã pha sẵn có nhãn rõ ràng thay vì tự pha:
- Chọn sản phẩm có nhãn ghi rõ thành phần, công dụng chống muỗi, đối tượng và độ tuổi được dùng.
- Đọc kỹ nhãn: bôi lại sau bao lâu, tránh vùng nào, có dùng được cho trẻ em không.
- Thử trên một vùng da nhỏ ở cẳng tay trước, chờ theo hướng dẫn xem có đỏ, ngứa, rát không.
- Bôi lên vùng da hở, không bôi dưới quần áo, không bôi lên vết thương, vùng da trầy xước, quanh mắt, miệng.
- Với trẻ em, người lớn bôi lên tay mình rồi thoa cho trẻ; không bôi lên tay trẻ vì trẻ hay đưa tay lên miệng, mắt.
- Rửa sạch bằng xà phòng khi vào nhà và không cần dùng nữa.
- Ngưng dùng và rửa ngay nếu da đỏ, nổi mẩn, rát; đi khám nếu phản ứng lan rộng hay kèm khó thở.
Không thoa tinh dầu nguyên chất không pha lên da. Không tự chế dung dịch xịt bằng cồn và tinh dầu rồi xịt lên người, nhất là gần bếp lửa, nhang, nến: dung dịch có cồn dễ bắt lửa.
Khuếch tán, nến sả, vòng đeo: hiệu quả đến đâu
Máy khuếch tán tinh dầu trong phòng. Lượng tinh dầu toả ra không khí thường không đủ để bảo vệ người khỏi muỗi đốt; cảm giác "ít muỗi hơn" phần lớn đến từ việc phòng đóng cửa và có quạt. Khuếch tán liên tục trong phòng kín còn làm tăng tiếp xúc hô hấp cho cả nhà, kể cả thú cưng.
Nến sả. Một số thử nghiệm cho thấy nến sả làm giảm muỗi đốt ở mức khiêm tốn, một phần do khói và nhiệt. Đây là ngọn lửa trần: chỉ dùng ngoài trời, có người trông, đặt chắc chắn, xa rèm, lá khô và tầm với của trẻ.
Vòng đeo tay, miếng dán tinh dầu. Vùng bảo vệ nếu có chỉ ở rất gần chỗ đeo; các vùng da khác vẫn bị đốt bình thường. Không thay được sản phẩm bôi da hay quần áo dài.
Nhỏ tinh dầu lên gối, rèm. Mùi nhạt nhanh và tiếp xúc gần với mũi khi ngủ có thể gây khó chịu, nhất là với trẻ nhỏ và người hen. Không nên làm cho phòng ngủ của em bé.
Dùng cùng kem chống nắng. Khi cần cả hai, khuyến cáo phổ biến là bôi kem chống nắng trước, đợi thấm rồi mới bôi sản phẩm chống côn trùng; không dùng loại gộp chung hai công dụng vì kem chống nắng cần bôi lại thường xuyên hơn. Với sản phẩm gốc tinh dầu họ cam chanh, cân nhắc kỹ khi ra nắng.
Lau sàn bằng nước có tinh dầu bạc hà để xua kiến. Có thể làm kiến mất dấu vệt mùi trong chốc lát; nhưng chính nước xà phòng thường đã đủ xoá vệt mùi. Phần quyết định vẫn là cất kín đồ ngọt và bịt khe.
Đọc nhãn sản phẩm xua côn trùng gốc thực vật
Thành phần và nồng độ. Nhãn tốt ghi rõ tinh dầu hoặc hoạt chất nào, chiếm bao nhiêu phần trăm. Một sản phẩm chỉ ghi chung chung "chiết xuất thiên nhiên" mà không có thành phần cụ thể thì bạn không biết mình đang bôi gì lên da.
Công dụng và thời gian bảo vệ. Sản phẩm chống muỗi đáng tin thường ghi thời gian bảo vệ ước tính và khi nào cần bôi lại. Lời hứa "chống muỗi cả ngày" với một sản phẩm gốc sả là dấu hiệu nên nghi ngờ.
Đối tượng và độ tuổi. Nhãn phải nói được dùng cho trẻ từ bao nhiêu tuổi, có dùng cho thai phụ không. Thiếu thông tin này thì không dùng cho trẻ nhỏ.
Thông tin đăng ký, nhà sản xuất. Ở Việt Nam, các chế phẩm diệt và xua côn trùng dùng trong gia dụng thuộc diện quản lý theo quy định riêng; thông tin đăng ký lưu hành, tên đơn vị chịu trách nhiệm thường được in trên nhãn. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên khi cần hãy kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan y tế.
Cảnh báo và cách xử lý khi gặp sự cố. Nhãn nên có hướng dẫn khi dính vào mắt, khi nuốt phải. Đọc phần này trước khi dùng chứ không phải sau khi đã xảy ra chuyện.
Mèo, chó, chim và tinh dầu: rủi ro thật
Mèo đặc biệt nhạy cảm với tinh dầu vì gan của mèo thiếu một số enzyme mà người và chó dùng để chuyển hoá nhiều hợp chất trong tinh dầu. Hợp chất có thể tích tụ qua đường hô hấp, qua da, và qua việc mèo liếm lông dính tinh dầu bay hơi đọng lại. Một số tinh dầu như tràm trà, bạc hà, quế, cam chanh, khuynh diệp được nhắc tới nhiều trong các cảnh báo cho mèo.
Chó chịu được tốt hơn nhưng vẫn có thể bị kích ứng, nôn, chảy dãi khi liếm hoặc tiếp xúc nồng độ cao. Chim cảnh có hệ hô hấp rất nhạy, phản ứng mạnh với mọi loại hơi bay trong không khí; không khuếch tán tinh dầu trong phòng có lồng chim. Cá cảnh có thể bị ảnh hưởng khi tinh dầu bay hơi đọng xuống mặt nước bể.
Nguyên tắc đơn giản: nhà có mèo hoặc chim thì không khuếch tán tinh dầu trong phòng chúng ở, không bôi tinh dầu lên thú cưng, không xịt tinh dầu lên chỗ nằm, đồ chơi của chúng. Nếu thú cưng có dấu hiệu chảy dãi, nôn, run, đi loạng choạng, thở khó sau khi tiếp xúc với tinh dầu, đưa ngay tới bác sĩ thú y và mang theo chai tinh dầu.
Trẻ nhỏ, thai phụ, người hen và người dị ứng
Trẻ dưới ba tuổi không dùng sản phẩm chống muỗi chứa khuynh diệp chanh theo khuyến cáo phổ biến của cơ quan y tế. Với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, nhiều tinh dầu có thể gây kích ứng da và đường thở; các tinh dầu có menthol hay khuynh diệp không bôi gần mũi trẻ. Biện pháp ưu tiên cho trẻ nhỏ là màn ngủ, quần áo dài, lưới cửa và quạt; sản phẩm bôi da nào cũng phải hợp độ tuổi ghi trên nhãn, và khi phân vân thì hỏi bác sĩ.
Thai phụ và phụ nữ cho con bú nên hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm tinh dầu bôi da thường xuyên. Người hen suyễn có thể lên cơn khi hít mùi mạnh trong phòng kín; người có tiền sử dị ứng nên thử trên vùng da nhỏ và dừng khi có phản ứng.
Cất chai tinh dầu ở nơi trẻ không với tới, nắp chặt: nuốt phải tinh dầu, kể cả một lượng nhỏ, có thể gây ngộ độc nặng ở trẻ nhỏ. Nếu trẻ uống phải, gọi cấp cứu 115 và mang theo chai khi tới cơ sở y tế; không tự gây nôn.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu sả có thay được kem chống muỗi khi có dịch sốt xuất huyết không?
Không nên trông vào tinh dầu sả trong mùa dịch vì thời gian bảo vệ ngắn. Theo khuyến cáo y tế, hãy ưu tiên dọn nơi muỗi đẻ, ngủ màn, mặc quần áo dài và dùng sản phẩm chống muỗi đã được kiểm nghiệm, bôi đúng nhãn.
Tinh dầu khuynh diệp chanh mua ở cửa hàng tinh dầu có giống sản phẩm chống muỗi không?
Không hẳn. Sản phẩm chống muỗi chứa thành phần tinh chế với nồng độ được kiểm soát. Tinh dầu bán để xông thơm có thành phần và nồng độ khác, không có thông tin về thời gian bảo vệ, không nên tự pha để bôi.
Có thể pha tinh dầu vào nước lau nhà để xua côn trùng không?
Một chút mùi có thể làm côn trùng tránh trong thời gian ngắn, nhưng nước xà phòng thường đã đủ làm sạch và xoá vệt mùi kiến. Nhà có mèo, trẻ bò dưới sàn thì không nên dùng tinh dầu lau sàn.
Vì sao bôi tinh dầu xong vẫn bị muỗi đốt?
Có thể tinh dầu đã bay hơi hết sau thời gian ngắn, bôi không đều để sót vùng da, hoặc đổ mồ hôi làm trôi lớp tinh dầu. Đây là giới hạn cố hữu của tinh dầu, không phải do dùng sai loại.
Tinh dầu cam chanh bôi da có an toàn không?
Một số tinh dầu họ cam chanh có thể làm da nhạy cảm với ánh nắng, gây đỏ, sạm khi ra ngoài. Không bôi tinh dầu họ cam chanh lên vùng da sẽ tiếp xúc nắng, và đọc kỹ nhãn sản phẩm.
Nhà có trẻ sơ sinh có dùng máy khuếch tán tinh dầu được không?
Nên tránh khuếch tán trong phòng trẻ sơ sinh ngủ. Đường thở của trẻ rất nhạy cảm, và khuếch tán không đem lại bảo vệ đáng kể khỏi muỗi. Màn ngủ là lựa chọn an toàn và hiệu quả hơn.