Khi xây nhà mới, chủ nhà không cần tự làm kỹ thuật chống mối, nhưng nên hỏi nhà thầu vài câu then chốt: việc phòng mối nằm ở bước nào của tiến độ, ai làm, dùng cách nào (rào hoá chất, rào vật lý hay kết hợp), gỗ dùng trong nhà đã được xử lý chưa, các ống xuyên sàn và khe co giãn được bịt ra sao, cốp pha có được thu hồi hết không. Hỏi sớm, ghi vào hợp đồng hoặc biên bản, là đủ để tránh phần lớn rắc rối về sau.
Bài này đi theo trình tự một công trình nhà ở: thiết kế, làm móng và nền, dựng khung, hoàn thiện. Ở mỗi giai đoạn có vài câu hỏi ngắn và lý do vì sao câu đó quan trọng. Những phần thuộc kỹ thuật chuyên môn được nói ở mức nguyên lý để bạn hiểu câu trả lời của nhà thầu, không phải để tự làm.
Vì sao phòng mối phải tính từ lúc thiết kế
Mối đất đi từ đất lên. Khi ngôi nhà đã hoàn thiện, mọi con đường mối có thể đi — khe giữa sàn và tường, chỗ ống nước xuyên sàn, mạch ngừng bê tông, khe co giãn — đều đã bị phủ dưới gạch, gỗ, tủ bếp. Muốn xử lý lúc đó thường phải khoan, đục, tháo dỡ. Ngược lại, khi còn trên bản vẽ hoặc khi nền còn đất trống, một quyết định nhỏ có thể cắt đứt cả con đường.
Ví dụ, đặt khung cửa gỗ tầng trệt trên một bậc đá hoặc bê tông thay vì chôn chân khung xuống nền; để lộ một dải chân tường ngoài thay vì đắp bồn hoa sát tường; gom các ống kỹ thuật xuyên sàn vào một hộp có nắp kiểm tra. Không cái nào tốn kém nếu quyết từ đầu, nhưng đều khó sửa khi nhà đã xong.
Ở nhiều nước, phòng mối được nhắc tới trong tiêu chuẩn xây dựng nhà ở tại các vùng có mối; ở Việt Nam cũng có tiêu chuẩn kỹ thuật về phòng chống mối cho công trình xây dựng. Chủ nhà không cần đọc tiêu chuẩn, nhưng có thể hỏi nhà thầu: phần phòng mối có làm theo tiêu chuẩn hiện hành không, ai chịu trách nhiệm. Câu trả lời cho bạn biết nhà thầu có xem việc này là một hạng mục thật hay chỉ là "có thì làm".
Giai đoạn thiết kế: năm câu hỏi
Mang những câu này tới buổi làm việc với kiến trúc sư hoặc nhà thầu thiết kế – thi công. Không cần hỏi đúng chữ, chỉ cần đủ ý.
- Khung cửa, cầu thang, sàn gỗ tầng trệt có chạm nền đất không? Hỏi để xem có thể kê trên bậc không phải gỗ, tạo khoảng hở quan sát.
- Các ống cấp thoát nước, ống điện xuyên sàn tầng trệt đi ở đâu, có gom về hộp kỹ thuật kiểm tra được không? Mỗi lỗ xuyên sàn là một cửa vào tiềm năng.
- Chân tường ngoài có được để lộ một dải không? Bồn cây, lớp đất đắp, ốp trang trí che kín chân tường làm mất khả năng nhìn thấy đường mui đất.
- Thoát nước quanh nhà và mái thế nào? Nước mưa chảy dồn vào chân tường giữ ẩm lâu, kéo mối tới.
- Tủ âm tường, tủ bếp tầng trệt làm bằng vật liệu gì, có chừa khe kiểm tra không? Đây là nơi mối hay xuất hiện đầu tiên trong nhà mới.
Những câu này đồng thời tốt cho chống thấm và độ bền của nhà, nên không có gì là "làm khó" nhà thầu. Một kiến trúc sư có kinh nghiệm sẽ vui vẻ giải thích.
Rào hoá chất, rào vật lý, trạm mồi: hiểu câu trả lời của nhà thầu
Nhà thầu có thể đề xuất một hoặc kết hợp vài cách phòng mối cho nền móng. Bảng dưới giải thích ở mức nguyên lý để bạn hỏi tiếp cho đúng; lựa chọn cụ thể và thực hiện là việc của đơn vị có chuyên môn, có giấy phép.
| Cách | Nguyên lý | Câu chủ nhà nên hỏi thêm |
|---|---|---|
| Rào hoá chất trong đất nền | Đất dưới và quanh móng được xử lý để mối đi qua thì tiếp xúc hoạt chất | Làm ở bước nào, ai làm, hiệu lực theo nhãn bao lâu, khi sửa nhà đục nền thì sao |
| Rào vật lý | Lưới kim loại không gỉ mắt rất nhỏ hoặc lớp hạt đá cỡ chọn lọc mà mối không chui qua, không đào được | Đặt ở những vị trí nào, có che phủ các ống xuyên sàn không, ai kiểm nghiệm thu |
| Hệ thống trạm mồi quanh nhà | Trạm đặt quanh nhà, có mối thì đặt mồi chứa hoạt chất để mối mang về tổ | Ai theo dõi trạm, bao lâu một lần, chi phí theo dõi tính thế nào (ví dụ giả định) |
| Gỗ đã xử lý | Gỗ được xử lý tại xưởng để chống mối mọt trước khi đưa vào công trình | Xử lý bằng cách nào, có giấy tờ không, cắt gỗ tại công trường thì mặt cắt xử lý lại ra sao |
Không có cách nào là "vĩnh viễn". Mỗi cách đều cần nhà được giữ khô, không bị đắp đất, không bị đục phá vào lớp bảo vệ, và cần kiểm tra định kỳ. Nếu nhà thầu hứa "chống mối trọn đời", hãy hỏi lại trọn đời nghĩa là bao lâu, điều kiện gì, ghi ở đâu.
Giai đoạn móng, nền và khung: những thứ hay bị bỏ lại
Cốp pha gỗ và cọc chống bằng tre, gỗ là nguồn mối phổ biến nhất trong nhà mới. Khi tháo cốp pha, những mảnh gỗ kẹt trong khe tường, dưới bậc cầu thang, trong hộp kỹ thuật thường bị bỏ lại vì khó lấy. Chúng nằm trong bóng tối, tiếp xúc bê tông còn ẩm, trở thành miếng mồi ngay trong lòng nhà. Hỏi nhà thầu ai kiểm việc thu hồi cốp pha, và nếu được, đi một vòng cùng đội thi công sau khi tháo.
Rác xây dựng lẫn gỗ vụn, bao xi măng giấy, thùng các-tông thường được tiện tay lấp xuống dưới nền, dưới bậc thềm. Yêu cầu dọn sạch chất hữu cơ trước khi đổ lớp lót nền là hoàn toàn hợp lý. Đây là việc không cần chuyên môn hoá chất nào, chỉ cần một người giám sát có ý thức.
Khi đi ống nước, ống điện xuyên sàn, khe hở quanh ống cần được trám kín bằng vật liệu phù hợp theo kỹ thuật. Mạch ngừng bê tông và khe co giãn nằm ở đâu cũng nên được ghi lại trên bản vẽ hoàn công. Những thông tin này về sau rất có ích nếu cần kiểm hoặc xử lý.
Nếu có xử lý hoá chất cho đất nền, trẻ nhỏ và thú cưng của gia đình không nên vào công trường trong thời gian đó; người làm phải có đồ bảo hộ phù hợp; vỏ bao bì được thu gom đúng cách, không vứt lại công trường hay đốt tại chỗ.
Giai đoạn hoàn thiện: gỗ trong nhà và đồ nội thất
Khung cửa, cửa gỗ, cầu thang gỗ. Hỏi loại gỗ, gỗ đã sấy và xử lý chưa, mặt sau và mặt dưới có được sơn phủ không. Gỗ non, phần dác chưa xử lý dễ bị mọt ngay cả khi không có mối.
Sàn gỗ tầng trệt. Lớp chống ẩm dưới sàn là gì, mép sàn giáp tường có chừa khe thông gió và có thể kiểm tra được không. Sàn gỗ đặt trên nền ẩm là điều kiện thuận lợi cho cả mối lẫn nấm mốc.
Tủ bếp, tủ âm tường. Thường được làm bằng ván công nghiệp, áp sát tường và nền, ngay cạnh nguồn nước. Hỏi về chân tủ, khe thông gió phía sau, vật liệu chịu ẩm, và cách tháo một tấm để kiểm tra khi cần.
Ốp gỗ chân tường, ốp trang trí. Đẹp nhưng che kín vùng mối hay đi qua. Nếu muốn ốp, cân nhắc vật liệu không phải gỗ cho phần sát nền ở tầng trệt.
Đất và cây quanh nhà khi làm sân vườn. Bồn cây, lớp mùn, gỗ trang trí nên cách chân tường một khoảng; không đắp đất cao hơn cốt nền đã thiết kế. Việc làm vườn sau khi bàn giao rất hay phá vỡ lớp bảo vệ của nền.
Ghi vào hợp đồng và nhận bàn giao những gì
Phần phòng mối nên được ghi thành một hạng mục rõ ràng trong hợp đồng xây dựng hoặc phụ lục: phạm vi (nền, móng, chân tường, gỗ), phương pháp đã thống nhất, ai thực hiện, thời điểm, và điều kiện bảo hành nếu có. Chi tiết pháp lý của hợp đồng xây dựng nhà ở theo quy định hiện hành; bạn có thể hỏi luật sư hay người có chuyên môn nếu hợp đồng giá trị lớn.
Khi nhận bàn giao, đề nghị có: biên bản hoặc ghi chép về việc xử lý phòng mối (ngày, vị trí, phương pháp, sản phẩm theo nhãn), bản vẽ hoàn công có vị trí ống xuyên sàn, khe co giãn, và hướng dẫn những việc chủ nhà nên tránh để không làm hỏng lớp bảo vệ, ví dụ không đục nền ở vùng nào, không đắp đất cao quanh nhà.
Lưu toàn bộ vào sổ nhà cùng ảnh chụp các giai đoạn. Đây là tài sản thông tin của ngôi nhà, giúp bạn và người ở sau xử lý đúng khi có vấn đề. Nếu sau vài năm thấy dấu hiệu mối, đơn vị kiểm tra có thể dựa vào đó để đánh giá nhanh và chọn cách ít xâm lấn nhất.
Sống trong nhà mới: giữ cho lớp bảo vệ còn tác dụng
Lớp phòng mối ở nền chỉ là một phần. Ngôi nhà vẫn cần được giữ khô, thoát nước tốt, không có rò rỉ kéo dài. Những việc gia đình tự làm được: sửa ngay chỗ rò nước, không để chậu cây và xô nước sát chân tường lâu ngày, không chất thùng giấy ở gầm cầu thang tầng trệt, đầu mỗi mùa mưa đi một vòng nhìn chân tường trong và ngoài.
Nếu nhà cho thuê hoặc đổi chủ, bàn giao luôn những thông tin này cho người ở sau. Người thuê nhà thường không biết nhà từng được phòng mối thế nào, dễ đặt tủ gỗ sát tường ẩm, chất thùng giấy ở gầm cầu thang, hay tự ý đục tường treo đồ ở vùng đã xử lý. Một tờ hướng dẫn ngắn dán trong hộp kỹ thuật hoặc kèm hợp đồng thuê là đủ để họ biết.
Khi sửa chữa, cải tạo — đục nền làm thêm phòng vệ sinh, mở cửa mới ra sân, lát lại sân — hãy cho thợ xem sổ nhà để biết vùng nào đã xử lý. Đục phá lớp bảo vệ mà không làm lại là mở cửa cho mối. Nếu buộc phải đục, hỏi đơn vị có chuyên môn về việc khôi phục.
Với gia đình có trẻ nhỏ, người dị ứng, thú cưng, lợi ích lớn nhất của việc phòng mối từ lúc xây là về sau gần như không cần dùng hoá chất trong không gian sống. Một khoản chú ý ở giai đoạn xây dựng đổi lấy nhiều năm nhà cửa yên ổn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà xây bê tông cốt thép có cần phòng mối không?
Có nên. Mối không ăn bê tông nhưng đi qua khe nứt, mạch ngừng, lỗ xuyên ống để tới gỗ, giấy, vải trong nhà. Nhà bê tông vẫn có khung cửa, tủ bếp, sàn gỗ, sách vở là nguồn ăn của mối.
Rào vật lý chống mối có thay hoàn toàn được hoá chất không?
Rào vật lý là cách không dùng hoá chất, có thể dùng riêng hoặc kết hợp tuỳ điều kiện công trình. Hiệu quả phụ thuộc thi công đúng và kín ở mọi vị trí xuyên sàn. Nên hỏi đơn vị có chuyên môn để chọn phù hợp.
Có nên tự mua thuốc tưới vào hố móng cho tiết kiệm không?
Không nên. Xử lý đất nền cần đúng sản phẩm, đúng cách, đúng lượng theo nhãn và do người có chuyên môn thực hiện. Tự làm dễ sai, gây ô nhiễm và phơi nhiễm, lại không có ai chịu trách nhiệm về hiệu quả.
Lớp phòng mối nền móng hiệu lực bao lâu?
Tuỳ phương pháp và sản phẩm; thời gian hiệu lực của hoá chất được ghi theo nhãn và điều kiện sử dụng. Không có cách nào vĩnh viễn; nhà cần được giữ khô và kiểm định kỳ. Hỏi rõ nhà thầu và ghi vào hồ sơ bàn giao.
Sửa nhà, đục nền có làm mất lớp phòng mối không?
Có thể. Đục nền, khoan sàn làm hở lớp bảo vệ ở vị trí đó. Trước khi sửa, xem lại hồ sơ phòng mối và hỏi đơn vị có chuyên môn về việc khôi phục phần bị đục.
Nhà thầu không nhắc tới phòng mối thì có sao không?
Không có nghĩa là họ làm sai, nhưng bạn nên chủ động hỏi. Một vài câu ở giai đoạn thiết kế và thi công giúp tránh việc phải khoan đục xử lý sau này, và giúp mọi bên hiểu rõ trách nhiệm của mình.