Mối xuất hiện quanh nhà vì ở đó có thức ăn và ẩm: gốc cây chết, cọc hàng rào gỗ, đống củi, ván cũ, lớp mùn dày, bồn cây tưới nhiều sát chân tường. Năm việc làm giảm sức hút ấy là: dọn gỗ mục và giấy khỏi sát nhà, xếp củi và gỗ trên giá cách đất và cách tường, giữ khoảng hở giữa đất vườn và chân tường, xử lý nước đọng, và kiểm định kỳ vài điểm cố định quanh nhà.
Không việc nào trong đó cần hoá chất hay làm chết con mối nào. Mục tiêu là để mối ngoài vườn — vốn có ích trong việc phân huỷ gỗ mục — không có lý do tiến sát vào nhà. Bài viết đi qua từng việc, kèm cách làm phù hợp với nhà phố có sân nhỏ, nhà vườn ở nông thôn và nhà có trẻ nhỏ, thú cưng hay chơi ngoài sân.
Vườn nhà là "vùng đệm" với mối
Hãy hình dung khu vực quanh nhà như ba vòng. Vòng ngoài là vườn, gốc cây, hàng rào — nơi mối có thể kiếm ăn mà không gây hại gì cho nhà bạn. Vòng giữa là dải đất sát chân tường, khoảng vài chục phân đến một mét — vùng đệm. Vòng trong là chính ngôi nhà. Mục tiêu của chủ nhà là giữ vòng giữa thật khô, thật trống, dễ quan sát, để mối từ vòng ngoài không có lối tiện lợi vào vòng trong.
Trong thực tế, vòng giữa thường là nơi bị lấp đầy nhất: bồn hoa xây sát tường, chậu cây kê sát, đống ván để "khi nào cần dùng", củi chất dọc hiên, lớp mùn phủ gốc cây dày. Tất cả giữ ẩm và che kín chân tường. Mối đi tới đó là gần như đã chạm cửa.
Cách nhìn này cũng giúp bạn không phải lo về mọi con mối trong vườn. Một gốc cây mục ở góc xa có mối ăn là quá trình tự nhiên, trả lại chất dinh dưỡng cho đất. Nếu nó cách nhà đủ xa và vòng giữa được giữ tốt, có thể để yên hoặc dọn dần theo kế hoạch làm vườn.
Một ngôi nhà có vùng đệm tốt không cần ai phải "trực chiến" với mối: chỉ cần thói quen để mắt tới dải đất sát tường mỗi khi quét sân, tưới cây.
Việc 1 — Dọn gỗ mục, giấy, bìa khỏi sát nhà
Nhặt những thứ bị lãng quên. Ván cốp pha cũ, khung cửa thay ra, thùng các-tông, bao bì giấy, chiếu cói hỏng, gậy tre: đi một vòng quanh nhà và gom tất cả khỏi dải sát tường.
Gỗ còn dùng được thì cất trên giá. Kê trên giá kim loại hoặc gạch, cách đất và cách tường, có mái che mưa. Không để gỗ nằm trực tiếp trên đất ẩm.
Gốc cây chết gần nhà. Gốc sát tường là nguồn ăn lâu dài. Bàn với thợ làm vườn về đào bỏ hay xử lý; nếu gốc lớn sát móng, có thể hỏi thêm người có chuyên môn về kết cấu.
Cẩn thận khi dọn. Dưới đống gỗ lâu ngày có thể có rết, bò cạp, kiến lửa, rắn nhỏ. Đeo găng dày, dùng dụng cụ lật gỗ ra trước khi cầm. Trẻ nhỏ và chó mèo nên ở trong nhà lúc dọn.
Lá khô, rơm rạ, vỏ trấu. Đống lá quét gom sát tường, rơm lót gốc cây, bao trấu để dành đều giữ ẩm và chứa cellulose. Gom về góc ủ phân xa nhà hoặc xử lý theo cách thu gom rác của địa phương; không đốt sát nhà vì khói ảnh hưởng hô hấp của người hen, trẻ nhỏ.
Việc 2 — Xếp củi, cọc, đồ gỗ ngoài trời cho đúng
Ở nhà vườn, củi đun, cọc làm giàn, chuồng gà gỗ là chuyện bình thường. Không cần bỏ, chỉ cần đặt đúng.
- Củi: xếp trên giá cách đất, cách tường nhà một khoảng; dùng củi cũ trước, củi mới sau để không có lớp củi nằm đáy nhiều năm.
- Cọc giàn, cọc hàng rào gỗ, tre: chân cọc chôn đất là nơi mối ăn đầu tiên; nếu thay cọc, cân nhắc chân đế bê tông hoặc cọc không phải gỗ, giữ phần gỗ ở trên.
- Bàn ghế, chòi nghỉ, sàn gỗ ngoài sân: kê trên chân đế không phải gỗ, không chạm tường nhà; kiểm mặt dưới mỗi mùa mưa.
- Chuồng gà, chuồng thỏ bằng gỗ: đặt cách tường nhà, kê cao, dọn phân và rơm lót định kỳ.
- Thùng ủ phân hữu cơ: đặt ở góc xa nhà, không sát tường; thùng ủ hút mối là chuyện bình thường, chỉ cần xa nhà.
Những điều chỉnh này không làm mối biến mất khỏi vườn, mà dồn chúng ra vòng ngoài, đúng chỗ của chúng.
Việc 3 — Giữ khoảng hở giữa đất vườn và chân tường
Dải sát chân tường là nơi quan trọng nhất. Một cách làm phổ biến là để dải này là sỏi, đá dăm hoặc nền láng có độ dốc thoát nước ra ngoài, thay vì đất trồng cây và mùn. Dải này giúp chân tường khô, không có rễ cây áp sát, và bất kỳ đường mui đất nào leo lên tường cũng hiện ra rõ ràng.
Bồn cây nên cách tường một khoảng và có đáy thoát nước tốt. Bồn hoa xây liền tường nhà rất phổ biến ở nhà phố, nhưng là "cầu" ẩm nối đất với tường; nếu đã có, kiểm tra kỹ mặt tường phía sau bồn, không để mặt đất trong bồn cao hơn cốt nền nhà, không tưới tràn.
Đừng đắp đất cao lên quanh nhà khi tôn sân. Mỗi lần nâng cốt sân mà không nâng cốt nền nhà, chân tường lại bị chôn sâu thêm, khoảng cách giữa đất và phần gỗ trong nhà ngắn lại, nước mưa có xu hướng chảy vào. Nếu bắt buộc tôn sân vì ngập, hỏi người có chuyên môn về cách làm không chôn lấp chân tường.
Việc 4 — Xử lý nước đọng và mái hắt
Mối đất cần ẩm để đi xa khỏi tổ. Nước mưa từ mái đổ thẳng xuống chân tường, máng xối tràn, vòi nước ngoài sân rò rỉ, máy giặt xả nước ra sân đều tạo những vệt đất ẩm quanh năm sát nhà. Đi quanh nhà sau một trận mưa lớn để thấy nước đi đâu, đọng ở đâu.
Những sửa chữa thường đơn giản: khơi thông máng xối, nối ống xả ra xa chân tường, sửa vòi rò, làm rãnh nhỏ dẫn nước ra cống. Ống thoát nước điều hoà nhỏ giọt cả ngày xuống cùng một chỗ chân tường cũng đáng được dẫn ra xa.
Việc xử lý nước đọng còn có lợi kép: giảm chỗ đẻ của muỗi quanh nhà. Một khay nước dưới chậu cây, một lốp xe cũ, một hõm đất trũng giữ nước vừa nuôi lăng quăng vừa giữ ẩm cho đất. Gom các việc này vào lịch dọn nhà hằng tuần thì vừa phòng muỗi vừa phòng mối mà không tốn thêm công.
Ở vùng hay ngập theo mùa, sau mỗi đợt nước rút, đất quanh nhà ẩm rất lâu và mối thường hoạt động mạnh. Đó là thời điểm nên đi kiểm các điểm canh gác sớm hơn lịch, mở thoáng nhà, lau khô chân tường trong, và dọn rác, gỗ trôi dạt mà nước lũ mang tới sân. Gỗ trôi dạt ngấm nước là thứ mối rất ưa, đừng để nó nằm lại sát nhà.
Việc 5 — Kiểm định kỳ vài điểm cố định
Thay vì kiểm mọi nơi một cách ngẫu hứng, chọn sẵn vài điểm "canh gác" quanh nhà và kiểm đều đặn. Có thể làm trong mười lăm phút, mỗi tháng một lần trong mùa mưa.
- Chọn 4–6 điểm: góc nhà giáp vườn, chân tường sau bồn cây, chân khung cửa ra sân, chân cầu thang ngoài, chỗ ống nước vào nhà, chỗ giáp nhà bên.
- Ở mỗi điểm, nhìn chân tường tìm đường mui đất, chạm thử mặt đất xem có ẩm bất thường không.
- Lật thử một khúc gỗ, một viên gạch ở vườn gần đó; thấy mối thợ dưới đó thì ghi lại vị trí, đặt lại như cũ.
- Chụp ảnh cùng góc mỗi lần kiểm, lưu theo tháng.
- Thấy đường mui leo lên tường nhà hoặc vào khung cửa: giữ nguyên, chụp ảnh, mời đơn vị có giấy phép đánh giá.
Các đơn vị chuyên môn đôi khi dùng trạm theo dõi chôn quanh nhà, bên trong có mẩu gỗ, để biết mối có đang kiếm ăn gần không. Nếu bạn quan tâm đến cách tiếp cận này, hãy hỏi đơn vị có giấy phép; không tự chế trạm có hoá chất.
Trẻ nhỏ, thú cưng và vườn có mối
Vườn có mối không nguy hiểm cho trẻ. Mối thợ không cắn người, mối lính có thể kẹp nhẹ khi bị bới tổ. Rủi ro thật ngoài vườn thường đến từ những loài khác trú cùng chỗ: kiến lửa cắn đau, rết, bò cạp dưới đống gỗ, ong làm tổ trong gốc cây rỗng. Dạy trẻ không thò tay vào đống gỗ, hốc cây; muốn xem thì nhờ người lớn lật giúp.
Chó hay đào bới có thể phá ụ mối và hít bụi đất; nếu thấy chó hắt hơi nhiều, ngứa mắt sau khi đào, đưa ra khỏi chỗ đó. Bị kiến lửa, ong đốt quanh miệng, mõm mà sưng nhiều, khó thở thì đưa tới bác sĩ thú y ngay.
Trong vườn nhà có trẻ và thú cưng, càng có lý do để không rắc bột, đặt bả, tưới thuốc tự ý quanh chân tường. Năm việc trên đều an toàn cho cả nhà. Nếu cần xử lý hoá chất vì mối đã vào kết cấu, việc đó để đơn vị có giấy phép làm, và hỏi kỹ khu vực nào trẻ, thú cưng phải tránh trong bao lâu theo nhãn sản phẩm.
Nhà phố sân nhỏ, nhà vườn nông thôn: áp dụng mỗi nơi một kiểu
Nhà phố thường chỉ có một khoảnh sân trước, một khe sau hoặc ban công. Ở đây, "vườn" là những chậu cây và bồn hoa. Năm việc trên rút gọn thành: chậu cây kê trên chân đế, không đặt sát tường, khay hứng nước đổ đi sau khi tưới; không chất ván, thùng giấy ở khe sau nhà; kiểm chân tường sau chậu cây lớn mỗi tháng trong mùa mưa. Khe giữa hai nhà nên dọn cùng hàng xóm vì đó thường là chỗ dồn rác, gỗ vụn từ những lần sửa nhà.
Nhà vườn nông thôn có nhiều gỗ, tre, cây lâu năm, đống rơm, chuồng trại. Không thể và không cần dọn sạch mọi thứ. Ưu tiên là dải sát nhà: chuồng trại, đống rơm, củi, giàn tre đặt cách nhà; rãnh thoát nước quanh nhà thông; nhà bếp cũ bằng tre lá nếu còn dùng thì kiểm cột kèo thường xuyên vì đó là nơi mối dễ vào nhất. Vườn càng rộng, ranh giới vòng ngoài và vòng giữa càng dễ giữ.
Nhà có sân thượng trồng rau ở tầng trên cũng nên chú ý: thùng gỗ, giá gỗ trồng rau, đất ẩm trên sân thượng có thể có mối được mang lên theo đất, gỗ. Dùng thùng nhựa hoặc kê giá gỗ trên chân đế, kiểm đáy thùng mỗi lần thay đất.
Câu hỏi thường gặp
Có cần dọn hết mối ngoài vườn không?
Không cần. Mối ngoài vườn phân huỷ gỗ mục, trả chất dinh dưỡng cho đất. Điều quan trọng là giữ dải sát nhà khô, trống, không có gỗ và giấy, để mối không có lối tiện lợi vào nhà.
Phủ mùn, phủ vỏ cây quanh gốc cây gần nhà có hút mối không?
Lớp mùn hữu cơ dày giữ ẩm và có thể là thức ăn cho mối. Phủ mùn ở gốc cây xa nhà thì không sao; sát chân tường thì nên dùng sỏi, đá hoặc để trống để chân tường khô và dễ quan sát.
Đống củi dùng cả năm nên để ở đâu?
Xếp trên giá kim loại hoặc kê gạch, cách mặt đất và cách tường nhà một khoảng, có mái che mưa. Dùng củi cũ trước để không có lớp củi nằm đáy quá lâu.
Bồn hoa xây sát tường có nên phá đi không?
Không nhất thiết phá. Giữ mặt đất trong bồn thấp hơn cốt nền nhà, tưới vừa đủ, thoát nước tốt và kiểm mặt tường phía sau bồn định kỳ. Nếu bồn từng có mối leo tường, cân nhắc tách bồn khỏi tường khi sửa sang.
Thấy đường mui đất trên thân cây trong vườn có đáng lo không?
Mối ăn phần gỗ chết, vỏ khô trên thân cây là chuyện thường. Nếu cây xa nhà và vẫn khoẻ, theo dõi là đủ. Cây ăn trái bị mối nặng, cây yếu thì hỏi người có chuyên môn về chăm sóc cây.
Có nên dùng trạm theo dõi mối quanh nhà không?
Trạm theo dõi giúp biết sớm mối có kiếm ăn gần nhà không. Nếu quan tâm, nên hỏi đơn vị có giấy phép về cách đặt và theo dõi; không tự chế trạm có hoá chất vì nguy cơ cho trẻ nhỏ và thú cưng.