Côn trùng chắc chắn cảm nhận được kích thích gây tổn thương: chúng có thụ thể và đường thần kinh phát hiện nhiệt quá nóng, áp lực mạnh, hoá chất gây hại, và phản ứng bằng cách tránh né. Việc côn trùng có "cảm thấy đau" như một trải nghiệm khó chịu giống người hay không thì chưa có câu trả lời chắc chắn, nhưng bằng chứng trong khoảng mười năm gần đây khiến nhiều nhà khoa học cho rằng khả năng đó là có thật và đáng được tính đến.
Câu hỏi này không chỉ là chuyện triết học. Nó ảnh hưởng đến cách ta đối xử với côn trùng trong nhà: có nên đập dở dang, giữ côn trùng trong bẫy dính chết dần, hay ưu tiên bắt thả và phòng ngừa. Bài này tách bạch phần đã chắc chắn, phần còn tranh luận, và gợi ý cách cư xử hợp lý khi chưa có câu trả lời cuối cùng.
Cảm nhận tổn thương và cảm thấy đau là hai chuyện khác nhau
Các nhà khoa học phân biệt hai khái niệm. Cảm nhận tổn thương (nociception) là khả năng hệ thần kinh phát hiện kích thích có hại và tạo ra phản xạ, như rụt tay khi chạm vật nóng. Khả năng này có ở hầu hết động vật, kể cả những sinh vật rất đơn giản, và không đòi hỏi phải có ý thức. Ngay cả ở người, phản xạ rụt tay xảy ra trước khi ta kịp cảm thấy nóng.
Đau, theo nghĩa đầy đủ, là trải nghiệm chủ quan khó chịu đi kèm với tổn thương. Nó bao gồm cảm giác, cảm xúc tiêu cực, và có thể làm thay đổi hành vi về sau. Câu hỏi khó là: phía sau phản xạ né tránh của côn trùng, có một "ai đó" đang thấy khó chịu hay không.
Không thể hỏi côn trùng, nên khoa học tìm câu trả lời gián tiếp: xem hành vi của chúng có những đặc điểm mà ở động vật có xương sống thường gắn với cảm giác đau hay không, như cân nhắc đánh đổi, chăm sóc vết thương, thay đổi hành vi lâu dài, phản ứng với chất giảm đau. Không tiêu chí nào riêng lẻ chứng minh được cảm giác đau, nhưng khi nhiều tiêu chí cùng xuất hiện ở một nhóm loài, các nhà nghiên cứu coi đó là bằng chứng cộng dồn đáng kể. Cách tiếp cận này cũng đã được dùng để xem xét cảm giác ở cua, tôm và bạch tuộc trước khi một số nước đưa các loài này vào luật bảo vệ động vật.
Những điều đã chắc chắn
Côn trùng có thụ thể phát hiện tổn thương. Ở ruồi giấm, sinh vật mô hình được nghiên cứu kỹ nhất, các nhà khoa học đã xác định những tế bào thần kinh chuyên phát hiện nhiệt độ cao, va chạm mạnh và một số hoá chất gây hại. Ấu trùng ruồi giấm khi bị chạm vào bằng kim nóng sẽ lăn tròn để thoát, một hành vi né tránh rõ ràng.
Côn trùng né tránh và học được để tránh. Nhiều thí nghiệm cho thấy côn trùng học được cách tránh nơi từng gặp kích thích có hại, như mùi đi kèm với sốc điện nhẹ. Đây là học tập liên kết, có ở nhiều loài.
Hệ thần kinh côn trùng nhỏ nhưng không đơn giản. Não ong mật có khoảng một triệu tế bào thần kinh, nhỏ hơn rất nhiều so với não người nhưng đủ để học, nhớ đường, phân biệt hình dạng và truyền tin cho đồng loại. Nhỏ không đồng nghĩa với không có khả năng xử lý phức tạp.
Những bằng chứng mới khiến câu hỏi trở nên nghiêm túc
Khoảng năm 2019, một nhóm nghiên cứu ở Úc công bố thí nghiệm trên ruồi giấm bị tổn thương dây thần kinh ở một chân: sau khi lành, những con ruồi này trở nên nhạy cảm hơn với kích thích ở các chân còn lại, giống hiện tượng đau mạn tính sau tổn thương thần kinh ở người và động vật có vú. Điều này gợi ý rằng côn trùng không chỉ có phản xạ tức thời mà còn có những thay đổi kéo dài trong cách xử lý tín hiệu tổn thương.
Các thí nghiệm trên ong nghệ, công bố khoảng năm 2022 bởi các nhà nghiên cứu ở Anh, cho thấy ong chấp nhận đậu lên bộ phận được làm nóng nếu ở đó có nước đường đậm hơn, nhưng tránh nó khi lựa chọn khác cũng ngọt. Khả năng cân nhắc đánh đổi giữa phần thưởng và kích thích khó chịu như vậy thường được xem là dấu hiệu của một trạng thái bên trong linh hoạt, không phải phản xạ máy móc. Cũng có nghiên cứu ghi nhận ong nghệ lăn những quả bóng nhỏ mà không nhận được phần thưởng nào, hành vi giống như chơi.
Năm 2024, một nhóm nhà khoa học và triết gia công bố Tuyên bố New York về ý thức động vật, cho rằng có khả năng thực tế là côn trùng có một dạng trải nghiệm ý thức, và việc bỏ qua khả năng này khi ra quyết định ảnh hưởng đến chúng là không hợp lý. Tuyên bố này không chứng minh côn trùng đau, nhưng phản ánh sự thay đổi trong cách giới khoa học nhìn nhận câu hỏi.
Phần chắc chắn, phần còn tranh luận
Để không cường điệu theo bất kỳ hướng nào, đây là cách tóm tắt hiện trạng hiểu biết:
| Mệnh đề | Mức độ bằng chứng |
|---|---|
| Côn trùng phát hiện và né tránh kích thích có hại | Chắc chắn, được chứng minh ở nhiều loài |
| Côn trùng có thay đổi kéo dài sau tổn thương | Có bằng chứng ở ruồi giấm và một số loài khác |
| Côn trùng cân nhắc đánh đổi giữa phần thưởng và khó chịu | Có bằng chứng ở ong nghệ, cần thêm nghiên cứu ở loài khác |
| Côn trùng có trải nghiệm đau chủ quan như người | Chưa xác định được; nhiều nhà khoa học cho là có khả năng, một số khác hoài nghi |
| Mọi loài côn trùng giống nhau về khả năng này | Không có cơ sở; côn trùng rất đa dạng, các nhóm có thể khác nhau nhiều |
Những người hoài nghi lưu ý rằng nhiều hành vi phức tạp có thể sinh ra từ hệ thần kinh đơn giản mà không cần đến cảm giác chủ quan, và rằng ta dễ gán cảm xúc người cho động vật. Đây là tranh luận khoa học còn mở, không có phe nào đã thắng.
Khi chưa chắc chắn, nên cư xử thế nào
Trước một câu hỏi chưa có lời đáp, nhiều nhà đạo đức học đề xuất nguyên tắc thận trọng: nếu có khả năng hợp lý rằng một sinh vật cảm thấy đau, và tránh gây đau cho nó không tốn kém nhiều, thì nên tránh. Cách tiếp cận này không đòi hỏi ai phải ngừng xử lý muỗi vằn trong mùa sốt xuất huyết, mà chỉ gợi ý chọn cách ít gây đau vô ích hơn khi có lựa chọn.
Trong nhà, điều đó có nghĩa là ưu tiên phòng ngừa để côn trùng không vào, bắt thả những con vô hại lạc vào nhà, và khi buộc phải loại bỏ côn trùng gây hại thì chọn cách nhanh gọn, không kéo dài. Những cách làm côn trùng chết từ từ, như bẫy keo dính để mặc nhiều ngày, đập dở rồi bỏ đó, hay ngâm nước sôi từng chút, là những cách nên cân nhắc lại. Các biện pháp nhẹ tay này cũng tình cờ là các biện pháp an toàn nhất cho người yếu trong nhà: bẫy keo đặt bừa có thể dính cả lông chó mèo và thạch sùng, còn phun thuốc tràn lan ảnh hưởng tới người hen, người dị ứng và thú cưng trước khi kịp làm gì côn trùng.
Với trẻ em, câu hỏi côn trùng có đau không là cơ hội tốt để nói về lòng trắc ẩn. Không cần khẳng định chắc chắn điều khoa học chưa biết; người lớn chỉ cần giải thích rằng các nhà khoa học nghĩ chúng có thể biết khó chịu, nên nhà mình không làm đau chúng khi không cần thiết.
Câu hỏi này còn có ý nghĩa vượt khỏi phạm vi một ngôi nhà. Côn trùng đang được nuôi với số lượng rất lớn làm thức ăn chăn nuôi và thực phẩm ở nhiều nước, và giới nghiên cứu đã bắt đầu bàn về điều kiện nuôi, cách giết mổ nhanh, ít gây đau. Việc một câu hỏi tưởng như triết lý lại được đưa vào thảo luận chính sách cho thấy nó không còn là chuyện viển vông.
Những lựa chọn ít gây đau vô ích trong nhà
Một số gợi ý cụ thể, phù hợp với trục "phòng trước, xua sau, can thiệp cuối" của trang:
- Lưới cửa, bịt khe, cất kín thức ăn, dọn nơi muỗi đẻ: ngăn côn trùng vào nhà là cách không gây đau cho con nào.
- Dùng ly và tấm bìa để đưa ong, bướm, bọ ngựa, nhện, dế ra ngoài.
- Với kiến, xoá vệt mùi và cất đồ ngọt để đàn thợ không đến, thay vì giẫm, xịt từng hàng.
- Nếu dùng bẫy dính cho côn trùng gây hại, kiểm tra thường xuyên, không để bẫy dính bắt cả thạch sùng, côn trùng có ích, và cân nhắc vị trí đặt.
- Khi buộc phải dùng hoá chất, chọn biện pháp có mục tiêu theo hướng dẫn trên nhãn hoặc nhờ đơn vị có giấy phép, tránh phun tràn lan ảnh hưởng cả loài vô hại.
- Dạy trẻ không bứt cánh, không bắt nhốt côn trùng để chơi đến chết.
Không ai đòi hỏi một gia đình phải sống chung với gián hay muỗi vằn. Nhưng giữa phòng bệnh và gây đau vô ích có một khoảng rộng, và phần lớn chúng ta có thể chọn ở phía nhẹ tay hơn mà không tốn thêm công sức.
Côn trùng có những trạng thái giống cảm xúc không
Câu hỏi về đau gắn với một câu hỏi rộng hơn: côn trùng có trạng thái bên trong nào giống cảm xúc không. Một số thí nghiệm gợi ý là có, ở dạng sơ khai. Khoảng năm 2016, các nhà nghiên cứu ở Anh cho ong nghệ ăn một giọt nước đường bất ngờ, rồi thấy những con ong này tiếp cận một tín hiệu mơ hồ nhanh hơn, như thể đang ở trạng thái "lạc quan" hơn. Ở ruồi giấm, các nhà khoa học mô tả những phản ứng kéo dài sau khi gặp một bóng đen lướt qua đầu, giống một trạng thái cảnh giác chứ không phải phản xạ tắt ngay.
Những kết quả này không có nghĩa là ong vui hay ruồi sợ theo cách của người. Chúng chỉ cho thấy hành vi của côn trùng bị chi phối bởi những trạng thái bên trong kéo dài, linh hoạt, phụ thuộc trải nghiệm trước đó, những đặc điểm mà ở động vật có xương sống thường gắn với cảm xúc. Các nhà khoa học vẫn cẩn trọng với cách đặt tên, và nhiều thí nghiệm cần được lặp lại ở các phòng thí nghiệm khác.
Với người đọc bình thường, bài học không nằm ở chỗ tranh luận chữ nghĩa. Nó nằm ở chỗ côn trùng không phải những cỗ máy đơn giản như ta vẫn nghĩ, và điều đó là thêm một lý do để chọn cách đối xử nhẹ tay khi có thể.
Câu hỏi thường gặp
Côn trùng bị đứt chân có biết đau không?
Côn trùng chắc chắn phát hiện được tổn thương và thay đổi cách di chuyển sau khi mất chân. Chúng có trải nghiệm đau như người hay không thì chưa xác định được. Một số loài như gián, châu chấu non có thể mọc lại chân qua các lần lột xác.
Vì sao côn trùng bị thương vẫn tiếp tục bò, ăn như không có gì?
Có quan sát cho thấy côn trùng bị thương đôi khi vẫn ăn hoặc giao phối, điều từng được dùng làm lý do cho rằng chúng không đau. Tuy nhiên, hành vi này cũng có thể do ưu tiên sinh tồn trong đời sống ngắn, nên không đủ để kết luận.
Muỗi có cảm thấy đau khi bị đập không?
Chưa ai biết chắc. Muỗi có hệ thần kinh phát hiện tổn thương và né tránh nhanh. Khi phải xử lý muỗi trong nhà, ưu tiên phòng ngừa như màn, lưới, dọn nơi đẻ để giảm số muỗi ngay từ đầu.
Có luật nào bảo vệ côn trùng khỏi bị gây đau không?
Phần lớn luật phúc lợi động vật trên thế giới không bao gồm côn trùng. Một số quốc gia đã mở rộng bảo vệ sang bạch tuộc, cua, tôm hùm dựa trên bằng chứng về cảm giác. Với côn trùng, vấn đề đang được thảo luận trong giới khoa học, nhất là với ngành nuôi côn trùng làm thức ăn.
Nhện có cảm thấy đau không?
Nhện không phải côn trùng nhưng có hệ thần kinh tương đối phát triển và hành vi phức tạp. Bằng chứng về cảm giác đau ở nhện còn ít hơn ở côn trùng. Nguyên tắc thận trọng vẫn áp dụng được: bắt thả thay vì đập.
Dạy trẻ rằng côn trùng biết đau có làm trẻ sợ không?
Nếu nói nhẹ nhàng và không gây cảm giác tội lỗi, trẻ thường phản ứng bằng sự quan tâm hơn là sợ hãi. Hãy nhấn mạnh việc mình có thể làm, như bắt thả, không giẫm, thay vì những hình ảnh đau đớn.