Gián bay vào người hầu như không gây hại trực tiếp: gián rất hiếm khi cắn người, không có nọc, không đốt. Rủi ro thật nằm ở chỗ khác: chân và thân gián có thể mang vi khuẩn từ cống rãnh, rác thải, nên chỗ da bị gián bò qua nên được rửa bằng xà phòng, và người có cơ địa dị ứng có thể nổi mẩn, ngứa khi tiếp xúc. Phần nguy hiểm nhất thường là phản ứng hoảng hốt của chính người bị gián bay vào.
Bài này giải thích vì sao gián biết bay và bay khi nào, gián có cắn không, mang những gì trên người, làm gì ngay khi gián đậu lên da hay quần áo, và vài dấu hiệu hiếm gặp cần đi khám. Mục tiêu là giúp bạn bình tĩnh trong vài giây đầu, khi gián vụt bay ra từ góc bếp.
Vì sao gián bay, và loài nào hay bay
Không phải loài gián nào cũng bay. Gián Đức, loài nhỏ màu nâu nhạt hay sống trong bếp, đồ điện, có cánh nhưng gần như không bay, chủ yếu chạy. Loài hay bay vào người ở Việt Nam là gián Mỹ, con to màu nâu đỏ, thường bò lên từ cống, ống thoát nước, hầm, nhà kho. Gián Mỹ có cánh phát triển, nhưng là kẻ bay kém: phần lớn là lượn từ chỗ cao xuống hoặc vỗ cánh một đoạn ngắn.
Gián bay nhiều hơn khi trời nóng, oi bức, vì cơ bay hoạt động tốt hơn ở nhiệt độ cao. Chúng cũng bay khi bị giật mình, khi bị dồn vào góc hoặc khi rơi từ trên cao. Vì vậy, cảnh quen thuộc là bật đèn bếp vào một đêm hè, cầm chổi đuổi, và con gián vụt bay thẳng vào người.
Gián không "nhắm" vào người. Chúng bay theo hướng thoát thân hoặc lượn ngẫu nhiên, và người đứng gần chỉ là vật cản trên đường bay. Một số người cho rằng gián bay về phía ánh sáng hoặc về phía người mặc đồ tối, nhưng chưa có bằng chứng rõ ràng; gián vốn sợ sáng, nên việc gián bay vào người nhiều phần là trùng hợp do hoảng loạn của cả hai bên. Nói cách khác, nếu bạn đứng yên, con gián thường cũng chỉ tìm đường chạy về chỗ tối gần nhất chứ không bám lấy bạn.
Gián có cắn người không
Rất hiếm. Gián có hàm nhai để gặm thức ăn, về lý thuyết có thể cắn. Trong y văn có ghi nhận những trường hợp gián gặm móng tay, lông mi, da quanh miệng của người ngủ, thường ở nơi gián cực kỳ đông và thiếu thức ăn, như tàu thuyền, khu nhà bị nhiễm nặng. Đây là trường hợp đặc biệt, không phải chuyện thường gặp trong nhà ở bình thường.
Vết "cắn" thường là thứ khác. Nếu sáng dậy thấy vết đỏ ngứa, khả năng cao là muỗi, rệp giường, bọ chét hoặc kiến, không phải gián. Gián bò qua da không để lại vết đốt.
Gián không có nọc. Gián không chích, không đốt, không tiết nọc độc. Cảm giác "rát" khi gián bò qua thường là do chân gián có gai nhỏ cào nhẹ lên da hoặc do phản ứng tâm lý.
Khi nào nên nghĩ tới vết gián gặm. Chỉ nên nghĩ tới khi nhà nhiễm gián rất nặng, thấy gián cả ban ngày, và vết tổn thương nằm ở mép móng, quanh môi, lông mi của người ngủ say, nhất là trẻ nhỏ hoặc người già nằm lâu. Trường hợp này cần xử lý quần thể gián ngay và đưa người có vết thương đi khám nếu vết loét, sưng đỏ.
Gián mang gì trên người, và rủi ro thật sự là gì
Gián lui tới cống rãnh, rác thải, phân, rồi bò vào bếp. Đó là lý do chúng được coi là côn trùng gây hại cho sức khoẻ, dù không truyền bệnh theo cách muỗi làm:
| Mối lo | Cơ chế | Mức rủi ro khi gián bay vào người |
|---|---|---|
| Vi khuẩn đường ruột như Salmonella, E. coli | Bám trên chân, thân, có trong phân gián; lây sang bề mặt và thức ăn | Thấp nếu rửa da sau tiếp xúc; cao hơn khi gián bò lên thức ăn, bát đĩa |
| Dị nguyên gây dị ứng, hen | Protein trong phân, nước bọt, xác lột gián phát tán trong bụi nhà | Chủ yếu là phơi nhiễm lâu dài trong nhà nhiều gián, không phải một lần gián bay vào |
| Kích ứng da | Một số người nhạy cảm nổi mẩn, ngứa chỗ gián bò qua | Thấp, thường tự hết |
| Tai nạn do hoảng hốt | Nhảy, ngã, va đập, đổ nước nóng, mất lái khi đang lái xe | Đây thường là rủi ro lớn nhất |
Theo các cơ quan y tế công cộng, gián là vấn đề vệ sinh thực phẩm và dị ứng, nhất là với trẻ em sống trong nhà nhiễm gián nặng lâu ngày. Một lần gián bay vào người không làm bạn mắc bệnh, nhưng là lời nhắc rằng trong nhà có thể có nguồn nuôi gián cần xử lý.
Làm gì ngay khi gián bay vào người
Vài giây đầu quyết định bạn có an toàn hay không. Trình tự dưới đây giúp xử lý gọn mà không cần đập trên người:
- Đứng yên hoặc dừng việc đang làm, đặc biệt nếu đang cầm dao, nồi nước nóng, đứng trên ghế hoặc cầu thang. Đừng nhảy hay vung tay mạnh.
- Gạt nhẹ gián xuống sàn bằng mu bàn tay, một tờ giấy hoặc giũ áo. Gián thường tự rời người ngay khi chạm đất.
- Không đập gián trên da hay trên quần áo đang mặc, vì làm vương dịch, phân lên da và vải.
- Nếu gián rơi xuống sàn, có thể úp một chiếc ly hoặc hộp nhựa lên, luồn tấm bìa bên dưới, mang ra ngoài; hoặc để người khác xử lý nếu bạn sợ.
- Rửa chỗ da gián bò qua bằng xà phòng và nước. Nếu gián chạm vào mặt, rửa mặt; không dụi mắt trước khi rửa tay.
- Thay áo nếu gián bò bên trong áo, giặt như bình thường.
- Nếu gián rơi vào thức ăn, đồ uống hoặc bát đĩa sạch, bỏ phần thức ăn đó và rửa lại dụng cụ.
Nếu đang lái xe máy hay ô tô mà gián bay vào, ưu tiên giữ tay lái, giảm tốc, tấp vào lề an toàn rồi mới xử lý. Đây là tình huống mà phản ứng hoảng hốt gây nguy hiểm hơn chính con gián rất nhiều.
Gián bò lên người khi ngủ và chuyện gián chui vào tai
Ở nhà có nhiều gián, đôi khi gián bò lên giường, lên người khi ngủ, nhất là khi có vụn thức ăn trên giường, người ngủ có mồ hôi hoặc dầu trên da. Cảm giác này rất khó chịu, và lặp lại có thể gây mất ngủ, lo âu. Đây là dấu hiệu quần thể gián trong nhà đã khá lớn và cần được xử lý từ gốc: cắt nguồn thức ăn, nước, bịt chỗ trú, không ăn trên giường.
Gián chui vào tai là chuyện có xảy ra, thường với gián nhỏ, và đã được bác sĩ tai mũi họng nhiều nơi ghi nhận. Dấu hiệu là cảm giác sột soạt, có vật động đậy, đau trong tai, đôi khi chóng mặt. Không nên dùng tăm bông, nhíp, que ngoáy để lấy ra, vì dễ đẩy sâu hơn hoặc làm tổn thương màng nhĩ. Cách an toàn là giữ bình tĩnh, nghiêng đầu cho tai bị ảnh hưởng hướng xuống, và đến cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng càng sớm càng tốt để được lấy ra đúng cách.
Trường hợp này hiếm, không nên vì nó mà lo đến mất ngủ. Ngủ trong màn, giữ giường sạch vụn thức ăn, không để nhà có quần thể gián lớn là đủ để nguy cơ gần như bằng không.
Khi nào cần đi khám
Phần lớn trường hợp gián bay vào người chỉ cần rửa sạch là xong. Tuy vậy, nên đi khám khi gặp những tình huống sau: có cảm giác vật lạ trong tai, mắt, mũi; da nổi mẩn, sưng lan rộng sau khi tiếp xúc; xuất hiện khó thở, khò khè, nhất là ở người có tiền sử hen hoặc dị ứng; hoặc bị thương do ngã, va đập trong lúc hoảng hốt.
Với người bị hen, viêm mũi dị ứng kéo dài mà sống trong nhà nhiều gián, nên trao đổi với bác sĩ về khả năng dị ứng với gián. Bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm phù hợp và tư vấn cách giảm phơi nhiễm. Việc giảm gián trong nhà khi đó trở thành một phần của chăm sóc sức khoẻ, không chỉ là chuyện sạch sẽ.
Trẻ nhỏ bị gián bò lên mặt thường hoảng sợ hơn là bị hại. Rửa mặt cho trẻ, trấn an, và để ý nếu trẻ dụi mắt nhiều, mắt đỏ, chảy nước mắt kéo dài thì cho trẻ đi khám.
Riêng với gia đình có trẻ bị hen, các nghiên cứu y tế công cộng ở nhiều thành phố lớn trên thế giới đã ghi nhận mối liên hệ giữa phơi nhiễm dị nguyên gián trong nhà và mức độ nặng của hen ở trẻ. Điều này không có nghĩa là một con gián bay vào người sẽ gây cơn hen, mà là việc giữ nhà ít gián trong thời gian dài có ý nghĩa với sức khoẻ hô hấp của trẻ. Hãy trao đổi với bác sĩ đang theo dõi hen cho trẻ về các yếu tố trong nhà cần kiểm soát.
Bớt gặp cảnh gián bay vào người: vài việc nhỏ
Đóng đường gián Mỹ vào nhà. Phần lớn gián bay là gián Mỹ đi lên từ cống. Ống thoát sàn nhà tắm, sân phơi, ban công nên có nắp đậy hoặc bẫy nước luôn đầy; đổ một ít nước vào những ống ít dùng mỗi tuần. Khe quanh ống nước xuyên tường, khe chân cửa nhà vệ sinh cũng là đường vào quen thuộc.
Bật đèn trước khi bước vào bếp ban đêm. Gián bay nhiều nhất khi bị bất ngờ và dồn vào góc. Bật đèn từ cửa, đứng lại vài giây cho gián chạy về chỗ trú rồi mới bước vào, thay vì dò dẫm trong tối và giẫm hoặc chạm phải chúng.
Không đuổi gián bằng chổi về phía người. Khi cần đưa gián ra khỏi phòng, đứng ở phía gián không có đường thoát, mở cửa về phía bên ngoài, dùng ly úp thay vì quơ chổi. Gián bị dồn ép thường bay thẳng về phía người đang đuổi.
Giữ bếp khô và kín vào buổi tối. Lau khô bồn rửa, đậy nắp thùng rác, cất thức ăn trước khi đi ngủ. Ít thứ hấp dẫn trong bếp thì ít gián lui tới, và số lần gặp gián cũng giảm theo.
Kiểm tra giày dép, quần áo để dưới đất. Gián hay trú trong giày, ủng, đống quần áo để sàn nhà tắm. Giũ trước khi mặc, mang là cách tránh cảm giác gián bò lên chân bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Gián bay vào miệng thì có sao không?
Hãy nhổ ra ngay, súc miệng nhiều lần bằng nước sạch. Phần lớn trường hợp không gây hại nghiêm trọng. Nếu sau đó đau bụng, nôn, tiêu chảy, sốt hoặc có cảm giác vướng trong họng, hãy đi khám.
Vì sao gián bay nhiều vào những đêm oi nóng?
Cơ bay của gián hoạt động tốt hơn khi trời nóng, nên gián Mỹ dễ cất cánh hơn. Đêm oi cũng là lúc gián ra khỏi cống, ống thoát nước nhiều để kiếm ăn, nên số gặp người tăng lên.
Đập chết gián rồi có cần lau dọn kỹ không?
Có. Xác và dịch gián có thể mang vi khuẩn và dị nguyên. Dùng giấy nhặt xác bỏ vào túi kín, lau chỗ đó bằng nước lau sàn hoặc xà phòng, rồi rửa tay. Cách bắt bằng ly và thả ra ngoài thì không phải dọn.
Gián có biết bò lên giường khi người đang ngủ không?
Có thể, nhất là ở nhà nhiều gián và giường có vụn thức ăn. Không ăn trên giường, giặt ga thường xuyên, kéo giường cách tường một chút và xử lý nguồn gián trong nhà giúp giảm khả năng này.
Gián có biết bay lên tầng cao không?
Gián bay kém, chủ yếu lượn ngắn, nên hiếm khi bay từ mặt đất lên tầng cao. Ở chung cư, gián thường đi theo đường ống, hộp kỹ thuật, ống rác và cầu thang hơn là bay.
Trẻ bị ám ảnh sau khi bị gián bay vào người thì làm sao?
Trấn an trẻ, không chế giễu nỗi sợ. Giải thích ngắn gọn rằng gián không cắn. Dần dần cho trẻ thấy cách người lớn xử lý bình tĩnh. Nếu nỗi sợ kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ, sinh hoạt, hãy hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em.