Bã cà phê không đuổi được muỗi, kiến hay gián trong nhà một cách đáng tin cậy. Một số thí nghiệm trong phòng cho thấy dịch chiết cà phê hoặc nước ngâm bã có thể làm muỗi ít đẻ trứng vào nước đó và làm chậm sự phát triển của lăng quăng, nhưng đặt một đĩa bã cà phê trong phòng hay đốt bã cho ra khói thì chưa có bằng chứng tốt là giảm được muỗi đốt.
Với kiến, bã cà phê có thể làm đứt vệt mùi tại đúng chỗ rắc, khiến kiến đi vòng, nhưng không làm tổ kiến biến mất. Với gián, cà phê còn được dùng làm mồi nhử trong bẫy tự chế, nghĩa là nó hút gián chứ không đuổi. Bài này đi qua từng lời đồn, giải thích phần có cơ sở và phần không, và chỉ ra chỗ dùng bã cà phê là vô hại, chỗ dùng là phản tác dụng.
Lời đồn bắt đầu từ đâu
Ý tưởng bã cà phê đuổi côn trùng lan rộng trên mạng từ nhiều năm, thường kèm lời giải thích rằng mùi cà phê nồng, côn trùng "ghét" mùi này, và caffeine là chất độc với côn trùng. Hai ý sau có phần đúng: cây cà phê tạo ra caffeine một phần để tự vệ trước côn trùng ăn lá và hạt; ở liều cao, caffeine ảnh hưởng thần kinh côn trùng. Nhưng từ đó suy ra một đĩa bã đã pha xong đặt trong phòng sẽ khiến côn trùng tránh xa là một bước nhảy dài.
Bã cà phê sau khi pha đã mất phần lớn caffeine và hương thơm dễ bay hơi vào cốc nước. Lượng còn lại tuỳ cách pha, nhưng mùi toả ra từ một đĩa bã để trong phòng yếu dần sau vài giờ. Trong khi đó, muỗi cái tìm người dựa trên khí thở, mùi da và hơi ấm, những tín hiệu rất mạnh mà một mùi nền nhẹ khó che được.
Lời đồn cũng được nuôi bởi hiệu ứng quen thuộc: người ta thử, thấy tối đó ít muỗi hơn, rồi kết luận là nhờ bã cà phê, trong khi số muỗi mỗi tối vốn dao động theo gió, mưa, nhiệt độ và việc cửa có đóng hay không. Muốn biết một mẹo có tác dụng hay không, cần so sánh có đối chứng: cùng một phòng, cùng điều kiện, có bã và không có bã, lặp lại nhiều đêm, đếm số vết đốt hoặc số muỗi bắt được. Rất ít mẹo dân gian từng được kiểm tra theo cách đó, và bã cà phê trong phòng ngủ chưa nằm trong số ấy.
Từng lời đồn và điều được biết
Đặt cạnh nhau những điều hay nghe và mức độ bằng chứng hiện có:
| Lời đồn | Điều được biết | Đánh giá |
|---|---|---|
| Đặt đĩa bã cà phê trong phòng để đuổi muỗi | Không có nghiên cứu tốt cho thấy giảm muỗi đốt trong điều kiện thật | Chưa có cơ sở |
| Đốt bã cà phê cho khói đuổi muỗi | Khói nói chung làm muỗi tránh tạm thời; khói đốt trong nhà gây hại đường thở | Có tác dụng tạm bằng khói, không nên dùng trong phòng kín |
| Rắc bã cà phê vào nước đọng để diệt lăng quăng | Thí nghiệm trong phòng cho thấy dịch cà phê ở nồng độ đủ cao làm lăng quăng phát triển kém và muỗi ít đẻ | Có cơ sở phòng thí nghiệm, nhưng đổ bỏ nước đọng vẫn đơn giản và chắc hơn |
| Rắc bã cà phê chặn đường kiến | Có thể làm kiến đi vòng tại đúng chỗ rắc vì đứt vệt mùi; không ảnh hưởng tổ | Tác dụng tạm, cục bộ |
| Bã cà phê đuổi gián | Cà phê còn được dùng làm mồi trong bẫy hũ tự chế; gián ăn được nhiều chất hữu cơ | Ngược lại lời đồn |
| Bã cà phê quanh gốc cây đuổi sâu, ốc sên | Kết quả không nhất quán; lớp bã dày có thể mốc, đóng váng trên mặt đất | Chưa có cơ sở vững |
Cột đánh giá dựa trên những gì được biết rộng rãi đến nay. Nếu sau này có nghiên cứu thực địa tốt hơn, đánh giá có thể thay đổi; đó là cách khoa học vận hành.
Phần có cơ sở: cà phê và lăng quăng trong phòng thí nghiệm
Phần đáng chú ý nhất của chuyện cà phê và muỗi nằm ở nước, không phải ở không khí. Một số nghiên cứu, trong đó có công trình của các nhà khoa học Nhật Bản công bố khoảng giữa thập niên 2010, cho thấy khi pha dịch chiết cà phê hoặc bã cà phê vào nước ở nồng độ nhất định, muỗi hổ cái ít chọn nơi đó để đẻ trứng, và lăng quăng nuôi trong nước đó phát triển chậm, nhiều con không lên được tới giai đoạn trưởng thành.
Kết quả này thú vị về mặt sinh học nhưng có giới hạn rõ. Thí nghiệm làm trong điều kiện kiểm soát, với nồng độ được tính toán; một nhúm bã rắc vào chậu nước ngoài sân thì nồng độ không đều, bị mưa pha loãng, và bã bắt đầu phân huỷ. Quan trọng hơn, dụng cụ chứa nước mà bạn có thể rắc bã vào thì cũng là dụng cụ bạn có thể đổ bỏ, lật úp hoặc đậy kín, những việc đơn giản và chắc chắn hơn nhiều.
Vì vậy, nếu thích thử, rắc bã vào khay nước trong chậu cây cảnh không phải việc có hại, nhưng đừng xem đó là biện pháp thay cho lịch dọn nơi muỗi đẻ hằng tuần mà ngành y tế khuyến cáo.
Đốt bã cà phê: vì sao không nên làm trong nhà
Đốt bã cà phê khô cho ra khói là mẹo được chia sẻ nhiều nhất. Khói từ bất kỳ vật liệu cháy âm ỉ nào cũng làm muỗi né tránh trong một khoảng thời gian, vì khói che tín hiệu khí thở và mùi người, và nhiều thành phần của khói gây kích ứng côn trùng. Cái giá phải trả là bạn và gia đình cũng hít khói đó.
Khói đốt chứa bụi mịn và nhiều khí gây kích ứng. Trong phòng kín, đặc biệt là phòng ngủ, khói làm nặng hen, viêm mũi dị ứng, khó chịu với trẻ nhỏ, người già, thai phụ, và với chim cảnh, vốn rất nhạy với khói. Ngoài ra còn nguy cơ cháy nếu đặt đĩa bã đang cháy gần rèm, giấy hoặc để qua đêm.
Nếu muốn dùng khói để giảm muỗi khi ngồi ngoài trời, như ngoài sân, hiên nhà thoáng, hãy đặt chỗ đốt ở cuối hướng gió, xa trẻ nhỏ, có vật chứa chịu nhiệt và dập tắt hẳn trước khi rời đi. Trong phòng ngủ, màn và quạt vẫn là lựa chọn an toàn hơn mọi loại khói.
Cũng cần nói thêm về các loại khói "tự nhiên" khác hay được khuyên như đốt vỏ bưởi, lá sả, lá xoan. Nguyên lý giống nhau: khói làm muỗi tránh tạm thời, khói cũng vào phổi người. Thứ khác nhau chỉ là mùi. Không có loại khói nào vừa đuổi muỗi vừa vô hại cho người hen và trẻ sơ sinh trong phòng kín.
Kiến, gián và bã cà phê: chuyện ở trong bếp
Với kiến. Kiến đi theo vệt mùi do đồng loại để lại. Rắc bất kỳ thứ bột có mùi nào, như bã cà phê, bột quế, phấn, lên đường kiến đi đều có thể làm đứt vệt mùi tại chỗ đó, khiến hàng kiến lộn xộn và đi vòng. Đó không phải là đuổi kiến, mà là làm nhiễu đường đi. Lau sạch đường kiến bằng nước xà phòng làm việc này tốt hơn mà không để lại bã ẩm.
Với gián. Gián ăn gần như mọi chất hữu cơ, kể cả bã cà phê. Trong các mẹo bẫy gián tự chế bằng hũ thuỷ tinh, cà phê là một trong những mồi được nhắc tới. Đặt đĩa bã ở gầm bếp vì vậy có thể thành nguồn thức ăn cho gián, nhất là khi bã còn ẩm.
Với ruồi giấm và nấm mốc. Bã cà phê ẩm để lâu là môi trường tốt cho nấm mốc, và mùi lên men có thể hút ruồi giấm, ruồi nhỏ. Một đĩa bã để quên ở bậu cửa sổ bếp vài ngày thường trở thành vấn đề mới thay vì giải pháp.
Với thú cưng. Caffeine độc với chó, mèo. Bã cà phê còn lại một lượng caffeine nhất định; chó tò mò liếm ăn bã rắc ở góc nhà hoặc quanh chậu cây có thể gặp nguy. Nhà có thú cưng không nên rắc bã ở chỗ chúng tới được. Nếu thú cưng ăn phải bã cà phê, hãy liên hệ bác sĩ thú y.
Bã cà phê dùng ở đâu thì hợp lý
Bã cà phê vẫn có những công dụng hợp lý trong nhà, chỉ không phải là thuốc đuổi côn trùng. Bã khô có thể hút mùi trong tủ lạnh như than hoạt tính dù kém hơn, dùng để chà sạch vết dầu trên chảo, hoặc trộn một lượng nhỏ vào đống ủ phân hữu cơ ngoài vườn, nơi vi sinh vật và giun đất phân huỷ nó.
Nếu muốn dùng bã để bón cây chậu, nên ủ hoặc phơi khô và trộn mỏng vào đất thay vì phủ một lớp dày trên mặt chậu. Lớp bã dày ẩm dễ đóng váng, mốc, cản nước thấm và có thể hút ruồi nhỏ, bọ đuôi bật, nghĩa là ngược với mục tiêu giữ ban công sạch côn trùng.
Còn với muỗi, kiến, gián, những cách có cơ sở hơn vẫn là: dọn nơi muỗi đẻ, ngủ màn, dùng lưới cửa và quạt; lau xoá đường kiến và cất kín đồ ngọt; cắt nguồn thức ăn, nước, bịt chỗ trú của gián. Nhóm biện pháp này được trình bày chi tiết ở các mục phòng ngừa, muỗi và gián kiến ruồi của trang.
Cách tự đánh giá một mẹo đuổi côn trùng trên mạng
Bã cà phê chỉ là một trong rất nhiều mẹo truyền tai. Vài câu hỏi giúp bạn tự lọc trước khi thử bất kỳ mẹo nào:
- Mẹo nói đuổi loài nào, và loài đó tìm đến nhà bạn vì đâu? Một mùi nhẹ khó cạnh tranh với thức ăn, nước và hơi người.
- Bằng chứng là lời kể hay thí nghiệm có đối chứng? "Nhà mình làm thấy hết" là lời kể, không loại được các nguyên nhân khác.
- Kết quả trong phòng thí nghiệm có giống điều kiện nhà bạn không? Nồng độ, không gian, thời gian thường khác xa.
- Mẹo có gây hại không: khói, cháy, nấm mốc, độc cho thú cưng, kích ứng da trẻ nhỏ?
- Có cách đơn giản hơn để giải quyết đúng gốc không? Đổ nước đọng luôn chắc hơn rắc thứ gì đó vào nước.
Một mẹo vô hại và rẻ thì thử cũng không sao, miễn là bạn không bỏ qua các biện pháp gốc vì tin vào nó. Vấn đề chỉ nảy sinh khi mẹo khiến bạn chủ quan với muỗi vằn trong mùa sốt xuất huyết.
Câu hỏi thường gặp
Bã cà phê có đuổi được ruồi không?
Chưa có bằng chứng tốt. Ruồi bị hút bởi rác hữu cơ, thức ăn, phân; một đĩa bã cà phê không che được những nguồn mùi đó. Bã ẩm để lâu còn có thể lên men và hút ruồi nhỏ. Giữ rác có nắp và đổ hằng ngày vẫn là cách chính.
Rắc bã cà phê quanh nhà có chặn được mối không?
Không có cơ sở. Mối đi trong đất và trong đường mui, không phụ thuộc mùi bề mặt. Bã cà phê là chất hữu cơ, rắc dày sát chân tường còn giữ ẩm. Nghi có mối thì nên nhờ người có chuyên môn kiểm tra.
Cà phê hoà tan pha nước xịt có đuổi được kiến không?
Nước cà phê xịt lên đường kiến có thể làm nhiễu vệt mùi tạm thời như mọi chất lỏng có mùi, nhưng để lại vết dính và đường, có khi lại hút kiến khác. Nước xà phòng loãng lau đường kiến sạch hơn và không để lại thức ăn.
Đặt bã cà phê trong tủ quần áo có chống được nhậy không?
Không có bằng chứng. Nhậy cần ẩm và giấy, vải để ăn; bã cà phê ẩm còn có thể làm tủ ẩm và mốc thêm. Giữ tủ khô, thoáng, giặt sạch đồ trước khi cất là cách hợp lý hơn.
Trẻ nhỏ lỡ ăn bã cà phê thì có sao không?
Một lượng rất nhỏ thường không gây vấn đề lớn, nhưng caffeine có thể gây kích thích, nôn, tim đập nhanh ở trẻ nhỏ. Nếu trẻ ăn nhiều hoặc có biểu hiện bất thường, hãy đưa trẻ đi khám hoặc gọi cấp cứu 115.
Có nên dùng bã cà phê thay cho kem chống muỗi khi ra ngoài?
Không nên. Bôi bã cà phê lên da không có bằng chứng chống muỗi và có thể gây kích ứng, bẩn quần áo. Khi cần bảo vệ da, hãy chọn sản phẩm chống muỗi đã được cấp phép, đọc kỹ nhãn và làm theo hướng dẫn, nhất là với trẻ nhỏ.