Hoá chất diệt côn trùng trong nhà — bình xịt, nhang muỗi, tấm và lọ đuổi muỗi, bả gián, bả kiến — nên được cất trong bao bì gốc, ở tủ cao có khoá hoặc chốt an toàn, xa thức ăn, xa nguồn nhiệt và ngoài tầm với của trẻ nhỏ, vật nuôi. Không chiết sang chai, lọ khác. Phần còn thừa và vỏ không được đổ xuống cống, ao, không đốt, không đục bình khí dung; bỏ theo hướng dẫn trên nhãn và cách thu gom chất thải nguy hại của địa phương.
Những quy tắc này nghe hiển nhiên, nhưng phần lớn tai nạn ngộ độc hoá chất ở trẻ nhỏ trong gia đình xảy ra ở đúng những chỗ đó: chai để dưới gầm bồn rửa, lọ chiết sang chai nước suối, bả đặt rồi quên. Bài này đi qua từng loại sản phẩm, chỗ cất, cách bỏ, và cách giảm lượng tồn trong nhà ngay từ khi mua.
Mua ít, mua đúng: bước cất giữ bắt đầu từ cửa hàng
Cách đơn giản nhất để giảm rủi ro cất giữ là có ít thứ cần cất. Nhiều gia đình có cả một ngăn tủ đầy chai lọ côn trùng mua theo khuyến mãi, mua "để dành", mua mỗi lần thấy một loài mới. Phần lớn nằm đó tới quá hạn, rồi trở thành chất thải cần xử lý.
Trước khi mua, hãy hỏi: vấn đề đã thử các bước không hoá chất chưa; sản phẩm này có đúng đối tượng và nơi dùng không; cần bao nhiêu cho lần này. Mua đơn vị nhỏ nhất đủ dùng. Tránh mua combo nhiều chai, tránh mua sản phẩm dạng đậm đặc phải pha — vốn dành cho người có chuyên môn — để dùng trong nhà.
Chọn sản phẩm có nhãn tiếng Việt, rõ hoạt chất, có số đăng ký lưu hành, có hướng dẫn cất giữ và xử lý bao bì. Sản phẩm không rõ nguồn gốc thì ngay cả việc cất và bỏ đi đúng cách cũng không biết dựa vào đâu.
Một mẹo nhỏ khi mang về: chụp ảnh nhãn ngay tại nhà, lưu vào một thư mục riêng trên điện thoại. Khi nhãn mờ đi theo thời gian, khi bao bì bị vứt nhầm, hay khi có sự cố cần báo cho nhân viên y tế, ảnh này là bản sao duy nhất của thông tin bạn cần. Việc mất chưa tới một phút nhưng có thể tiết kiệm nhiều phút quý giá.
Chỗ cất: những nguyên tắc chung
Áp dụng cho mọi loại hoá chất diệt côn trùng trong nhà. Nếu nhãn có hướng dẫn riêng về nhiệt độ, ánh sáng, vị trí, làm theo nhãn.
- Giữ trong bao bì gốc có nhãn, nắp đậy chặt. Bao bì gốc mang thông tin cảnh báo, sơ cứu, hoạt chất — thứ cần ngay khi có sự cố.
- Cao và có khoá hoặc chốt an toàn: ngoài tầm với và tầm trèo của trẻ; không đặt dưới gầm bồn rửa, gầm tủ bếp thấp.
- Xa thức ăn, đồ uống, thuốc chữa bệnh, thức ăn thú cưng: ngăn riêng, tủ riêng.
- Xa nguồn nhiệt và nắng: không gần bếp, lò vi sóng, bình nóng lạnh, cửa sổ nắng chiếu; bình khí dung có thể nổ khi nóng.
- Khô ráo: nhang muỗi, tấm thấm, bả bị ẩm có thể hỏng, chai bị gỉ nắp.
- Tách khỏi chất tẩy rửa: không cất lẫn với javel, axit tẩy, amoniac để tránh lấy nhầm và tránh phản ứng nếu rò rỉ.
- Có danh sách: một tờ ghi nhanh trong tủ: sản phẩm gì, hoạt chất gì, mua khi nào, hạn dùng.
Nhà có người cao tuổi, người thị lực kém cũng nên áp dụng các nguyên tắc này: chai bình xịt côn trùng và bình xịt khử mùi, keo xịt tóc trông khá giống nhau khi để lẫn.
Không bao giờ chiết sang chai khác
Chiết thuốc diệt côn trùng, nhất là dạng lỏng, sang chai nước suối, lọ nước mắm, hũ đường là nguyên nhân kinh điển của các vụ uống nhầm. Trẻ nhỏ không đọc được chữ, chỉ nhận ra hình dáng chai quen thuộc. Người lớn trong lúc vội, trong bóng tối, cũng nhầm. Chai đã chiết mất luôn thông tin hoạt chất, cảnh báo và hướng dẫn sơ cứu.
Nếu bao bì gốc bị hỏng, rò rỉ, đừng chiết sang chai đựng thực phẩm. Bọc kín bao bì hỏng trong túi nhựa dày, ghi rõ bằng bút dạ "hoá chất diệt côn trùng — không ăn uống", cất riêng và tìm cách bỏ đi sớm theo hướng dẫn thu gom.
Cũng đừng dùng lại chai, hộp đã đựng hoá chất để đựng thứ khác — kể cả đã rửa. Nhiều nhãn sản phẩm ghi rõ không tái sử dụng bao bì. Vỏ đã dùng hết đi theo đường xử lý chất thải, không vào bếp, không làm chậu cây, không làm đồ chơi cho trẻ.
Từng loại sản phẩm: cất và bỏ thế nào
Bảng gợi ý ở mức nguyên tắc. Hướng dẫn trên nhãn sản phẩm và quy định thu gom chất thải của địa phương luôn được ưu tiên.
| Sản phẩm | Cất giữ | Khi hết hoặc không dùng nữa |
|---|---|---|
| Bình xịt khí dung | Tủ cao, mát, xa nguồn nhiệt và nắng; nắp đậy vòi | Không đục, không đốt, không ném vào lửa kể cả khi hết; bỏ theo hướng dẫn nhãn và thu gom chất thải nguy hại địa phương |
| Nhang muỗi | Hộp kín, khô, xa bật lửa, diêm; ngoài tầm với trẻ | Khoanh còn thừa để trong hộp; tàn nhang nguội bỏ cùng rác, không đổ khi còn đỏ |
| Tấm thấm, lọ dung dịch cắm điện | Hộp kín, xa thức ăn; lọ dựng đứng tránh đổ | Tấm đã dùng bỏ túi kín; lọ còn dung dịch không đổ xuống cống, bỏ theo thu gom |
| Bả gián, bả kiến dạng hộp, gel, hạt | Bao bì gốc, tủ khoá; ghi nhớ vị trí bả đã đặt trong nhà | Thu hồi bả cũ hết tác dụng bằng găng tay, bỏ túi kín; không để trẻ, vật nuôi nhặt |
| Sản phẩm dạng lỏng phải pha (nếu đã lỡ mua) | Tủ khoá riêng, bao bì gốc, không chiết | Không đổ xuống cống, ao, đất vườn; hỏi điểm thu gom chất thải nguy hại |
Ở nhiều địa phương, chất thải nguy hại hộ gia đình như pin, bóng đèn, vỏ hoá chất được khuyến khích phân loại riêng. Cách tổ chức thu gom khác nhau tuỳ nơi và tuỳ thời điểm; hãy hỏi tổ dân phố, ban quản lý chung cư hoặc đơn vị thu gom rác của địa phương.
Bình khí dung: thứ trông vô hại nhất lại cần cẩn thận nhất khi bỏ
Bình xịt khí dung chứa chất đẩy dưới áp suất, nhiều loại dễ cháy. Ngay cả khi bấm không còn ra gì, bên trong vẫn có thể còn một ít khí và dung dịch. Đục thủng, cắt bình, hay ném vào bếp than, đống rác đang đốt có thể gây nổ, bắn mảnh kim loại và lửa. Đây là tai nạn có thật, không phải lời doạ.
Khi bình đã hết, đậy nắp vòi, để riêng và bỏ theo hướng dẫn trên nhãn cùng cách thu gom của địa phương. Không đưa cho trẻ làm đồ chơi, không bán ve chai khi chưa biết người mua xử lý thế nào. Nếu ở nơi có thói quen đốt rác tại nhà, tuyệt đối loại bình khí dung ra khỏi đống rác đốt.
Trong nhà, bình khí dung cũng không nên để trên nóc tủ lạnh, cạnh bếp gas, trong cốp xe máy, xe ô tô dưới nắng — những chỗ nhiệt độ có thể lên cao. Một tủ cao, mát, có chốt là đủ.
Bả đã đặt trong nhà: quản lý như một "đồ vật nguy hiểm đang hoạt động"
Khác với chai lọ nằm trong tủ, bả đã đặt nằm ngay trong không gian sống. Quản lý chúng cần thêm vài bước:
- Ghi vị trí từng điểm đặt bả lên một tờ giấy hoặc ảnh chụp, dán trong tủ hoá chất.
- Báo cho mọi người trong nhà, người giúp việc, ông bà trông cháu biết vị trí.
- Kiểm lại hằng ngày trong tuần đầu, nhất là sau khi lau nhà, kê dọn đồ đạc: bả có bị xê dịch ra chỗ trẻ, vật nuôi tới được không.
- Khi bả hết tác dụng theo hướng dẫn nhãn hoặc vấn đề đã được giải quyết, thu hồi bằng găng tay, bỏ vào túi kín.
- Xoá vị trí đã thu hồi khỏi danh sách, để danh sách luôn khớp với thực tế.
Nếu bả do đơn vị có giấy phép đặt, hỏi họ vị trí và lịch thu hồi. Đừng tự mở trạm, hộp bả của đơn vị; báo họ nếu thấy hư hỏng.
Khi dọn nhà, chuyển nhà, sau bão lũ
Dọn nhà cuối năm, chuyển nhà là lúc nhiều chai lọ cũ lộ ra: thuốc diệt côn trùng từ nhiều năm trước, nhãn mờ, nắp gỉ. Đây là dịp tốt để kiểm kê: thứ gì còn hạn, còn nhãn rõ và thật cần thì giữ; thứ gì quá hạn, mất nhãn, không rõ thành phần thì gom riêng để bỏ theo đường chất thải nguy hại. Đừng dồn hết vào túi rác chung.
Khi chuyển nhà, đóng gói hoá chất riêng, trong thùng kín, ghi rõ bên ngoài, không đóng chung với thực phẩm, đồ trẻ em. Mang theo trong chuyến đi cuối và cất ngay vào tủ khoá ở nhà mới. Nhiều tai nạn xảy ra trong những ngày đồ đạc còn ngổn ngang, khi trẻ tò mò lục từng thùng và người lớn mải sắp xếp.
Sau ngập lụt, chai lọ có thể bị nước cuốn, vỡ, rò rỉ. Đeo găng khi dọn, không dùng lại sản phẩm đã ngâm nước, gom riêng và hỏi chính quyền địa phương về cách xử lý. Giữ trẻ nhỏ tránh xa khu vực đang dọn.
Cả nhà cùng biết: hình cảnh báo, tủ hoá chất và quy tắc chung
Một tủ hoá chất an toàn chỉ an toàn khi mọi người lớn trong nhà biết nó ở đâu và tuân theo cùng quy tắc: lấy ra dùng xong cất lại ngay, đóng chốt, không để chai trên bàn "lát nữa cất". Người giúp việc, ông bà trông cháu, người thuê trọ chung nhà cũng cần được báo. Nhiều tai nạn xảy ra trong mười phút một chai bị bỏ quên ngoài tủ.
Trẻ lớn hơn, khoảng từ tuổi tiểu học, có thể được dạy nhận ra hình thoi viền đỏ trên bao bì và hiểu rằng thấy hình đó thì không mở, không nghịch, gọi người lớn. Dạy bằng cách chỉ vào bao bì thật trong tủ, giải thích ngắn gọn, không doạ. Trẻ cũng nên biết không bao giờ uống thứ gì trong chai không phải do người lớn đưa, dù chai trông giống nước ngọt.
Với nhà có người cao tuổi giảm trí nhớ hoặc thị lực, cân nhắc bỏ bớt sản phẩm không thật cần, giữ lại số ít ở tủ khoá mà người chăm sóc quản lý. Đặt sản phẩm diệt côn trùng xa khu vực để thuốc chữa bệnh hằng ngày của ông bà, tránh nhầm lẫn khi lấy trong bóng tối.
Câu hỏi thường gặp
Có được đổ thuốc diệt côn trùng thừa xuống bồn cầu không?
Không nên. Hoá chất diệt côn trùng nhiều loại rất độc với cá và sinh vật thuỷ sinh; đổ xuống cống, bồn cầu là đưa thẳng ra môi trường nước. Giữ trong bao bì gốc và bỏ theo hướng dẫn nhãn, cách thu gom chất thải nguy hại.
Bình xịt côn trùng hết rồi có bán ve chai được không?
Nên thận trọng. Bình khí dung có thể còn khí và dung dịch, nguy hiểm nếu bị đục, cắt, đốt. Bỏ theo hướng dẫn trên nhãn và cách thu gom của địa phương thay vì đưa vào đường tái chế không kiểm soát.
Cất thuốc côn trùng dưới gầm bồn rửa có sao không?
Đó là vị trí trẻ nhỏ dễ mở và với tới nhất, lại gần nước, gần đồ bếp. Nên chuyển lên tủ cao có khoá hoặc chốt an toàn, tách khỏi chất tẩy rửa và thực phẩm.
Nhang muỗi để lâu năm còn dùng được không?
Xem hạn dùng trên bao bì. Nhang bị ẩm, mốc, gãy vụn hoặc quá hạn có thể cháy không đều, giảm tác dụng. Nếu quá hạn, bỏ theo hướng dẫn thay vì đốt cho hết.
Làm sao biết địa phương có điểm thu gom chất thải nguy hại?
Hỏi tổ dân phố, ban quản lý chung cư, đơn vị thu gom rác hoặc chính quyền cấp xã, phường. Cách tổ chức thu gom khác nhau giữa các nơi; một số nơi có đợt thu gom định kỳ cho pin, bóng đèn, vỏ hoá chất.
Vỏ chai thuốc đã rửa sạch có dùng lại đựng nước được không?
Không. Rửa không loại bỏ chắc chắn hoá chất bám trong vỏ, và nhãn sản phẩm thường ghi không tái sử dụng bao bì. Vỏ đi theo đường xử lý chất thải, không dùng đựng thực phẩm, nước uống hay làm đồ chơi.