Khi mối hoặc gián đã tới mức phải dùng hoá chất mà trong nhà có trẻ nhỏ, thú cưng, người hen hay thai phụ, nguyên tắc là chọn cách ít phát tán nhất (bả, trạm mồi, xử lý cục bộ thay vì phun rộng), để đơn vị có giấy phép thực hiện, đưa người và vật nhạy cảm ra khỏi khu vực đủ thời gian, và dọn dẹp đúng cách trước khi họ quay lại. Không cần chọn giữa "để mối, gián phá nhà" và "đầu độc cả nhà" — có những cách ở giữa.
Bài này đi theo từng nhóm người và vật nuôi, nói vì sao họ nhạy cảm hơn, cần sắp xếp gì trước, trong và sau khi xử lý. Gián được nhắc cùng mối vì đây là hai trường hợp hay buộc phải can thiệp nhất trong nhà ở; nguyên tắc dùng được cho các côn trùng khác.
Vì sao trẻ nhỏ và vật nuôi nhạy cảm hơn người lớn
Trẻ nhỏ có cân nặng nhỏ, nên cùng một lượng hoá chất tạo ra liều trên mỗi ký cân nặng cao hơn người lớn. Trẻ bò, chơi dưới sàn, ngay vùng mà hạt sương thuốc lắng xuống; trẻ hay cho tay, đồ chơi vào miệng. Hệ thần kinh và các cơ quan của trẻ đang phát triển. Đó là lý do các hướng dẫn an toàn luôn nhắc riêng trẻ em, và vì sao bả, trạm phải nằm ngoài tầm với.
Mèo liếm lông rất kỹ, nên bất kỳ chất gì dính vào lông đều có thể bị nuốt. Mèo cũng được biết là nhạy cảm với một số nhóm hoạt chất diệt côn trùng thường gặp, kể cả nhóm được coi là ít độc với người. Chó hay liếm chân, đào bới, ăn đồ lạ. Chim cảnh có hệ hô hấp rất nhạy với khí, hơi trong không khí. Cá và động vật thuỷ sinh rất nhạy với nhiều chất diệt côn trùng, kể cả một lượng nhỏ rơi vào bể.
Người hen, viêm mũi dị ứng phản ứng với hạt sương, mùi, khói. Thai phụ và phụ nữ cho con bú được khuyến nghị giảm phơi nhiễm hoá chất hơn mức thông thường. Người già có bệnh nền có thể phản ứng nặng hơn. Mỗi nhóm cần một cách sắp xếp riêng.
Chọn dạng xử lý theo mức phát tán
Mức phát tán ước lượng theo nguyên lý của từng dạng; mức phơi nhiễm thực tế còn tuỳ sản phẩm, cách làm và nhãn. Bảng giúp bạn hỏi đơn vị cho đúng hướng.
| Dạng xử lý | Mức phát tán trong nhà | Ghi chú với nhà có trẻ, vật nuôi |
|---|---|---|
| Trạm mồi mối quanh nhà | Thấp — hoạt chất nằm trong trạm ngoài trời | Hỏi vị trí trạm, dặn trẻ không nghịch, để ý chó đào bới |
| Bả gián đặt trong hộp kín hoặc khe sâu | Thấp — nếu đặt đúng chỗ, đúng lượng theo nhãn | Đặt nơi trẻ, vật nuôi không với tới; ghi nhớ từng vị trí |
| Xử lý cục bộ khe nứt, chân tường | Trung bình — ở bề mặt hẹp | Không cho trẻ bò, vật nuôi liếm khu vực trong thời gian theo nhãn |
| Khoan bơm vào nền, chân tường | Trung bình tới cao — trong kết cấu nhà | Rời nhà theo hướng dẫn, thông gió kỹ, hỏi về khu vực ngủ của trẻ |
| Phun bề mặt rộng, phun không gian | Cao — hạt sương lắng khắp phòng | Hạn chế tối đa; nếu buộc dùng, rời nhà lâu hơn, lau dọn kỹ theo nhãn |
| Xông hơi toàn công trình | Rất cao | Chỉ tổ chức đủ điều kiện, sơ tán hoàn toàn cả người và vật nuôi |
Với gián, một ổ trong bếp thường xử lý được bằng vệ sinh triệt nguồn kết hợp bả đặt đúng chỗ, không cần phun cả nhà. Với mối, trạm mồi và xử lý cục bộ thường được cân nhắc trước ở nhà có trẻ nhỏ. Quyết định cụ thể thuộc đơn vị chuyên môn sau khi khảo sát.
Trước ngày xử lý: danh sách sắp xếp
Chuẩn bị trước một hai ngày giúp buổi xử lý gọn gàng và giảm phơi nhiễm. Thống nhất với đơn vị những việc gia đình cần làm, rồi đánh dấu từng mục.
- Sắp xếp chỗ ở tạm cho trẻ nhỏ, thai phụ, người hen, người già trong thời gian cách ly và thêm một khoảng dự phòng.
- Đưa chó, mèo, chim, bò sát, chuột cảnh đi gửi hoặc tới nơi khác; mang theo thức ăn, bát nước, khay cát.
- Bể cá không dời được: tắt máy sục và lọc nếu đơn vị dặn, đậy kín bằng màng bọc hoặc tấm che, hỏi đơn vị về khoảng cách an toàn.
- Cất toàn bộ đồ ăn, gia vị, chén bát, dụng cụ nấu vào tủ kín hoặc túi kín; hút bụi, lau sàn khu vực sẽ xử lý.
- Cất đồ chơi, núm vú, bình sữa, đồ dùng của trẻ vào thùng kín hoặc mang theo.
- Bọc hoặc cất chăn gối, nệm của trẻ nếu ở gần khu vực xử lý.
- Ghi lại các vị trí có ổ gián, đường mối để chỉ cho đơn vị, giúp họ xử lý gọn, không phải phun rộng.
Nếu trẻ hoặc người trong nhà đang ốm, đang điều trị bệnh hô hấp, hãy cân nhắc dời lịch và hỏi ý kiến bác sĩ. Việc xử lý mối, gián hiếm khi gấp tới mức không chờ được vài ngày.
Trong lúc xử lý: những điều nên nói rõ với đơn vị
Nói với đơn vị về từng thành viên nhạy cảm và vật nuôi, kể cả những con ít ai nghĩ tới như cá cảnh, chim, rùa. Chỉ rõ phòng ngủ của trẻ, chỗ trẻ chơi, chỗ đặt bát ăn của chó mèo, để họ tránh hoặc dùng cách phù hợp ở những chỗ đó. Đề nghị không phun ở phòng ngủ trẻ nếu không thật cần thiết.
Với gián, đề nghị ưu tiên bả đặt ở chỗ trú thật sự của gián (sau tủ lạnh, hộp điện, khe tủ bếp, gầm bồn rửa) thay vì phun bề mặt. Đề nghị họ ghi hoặc đánh dấu từng điểm đặt bả để bạn biết và giữ an toàn. Với mối, hỏi xem trạm mồi hoặc xử lý cục bộ có phù hợp không trước khi đồng ý khoan bơm rộng. Bạn hoàn toàn có thể xin thêm thời gian suy nghĩ nếu đề xuất khác xa với những gì đã trao đổi.
Người lớn khoẻ mạnh ở lại để mở cửa, chỉ chỗ cũng nên đứng ngoài khu vực đang xử lý, không đi theo sát. Không để trẻ đứng xem.
Sau xử lý: quay lại nhà theo thứ tự
Người lớn khoẻ mạnh vào trước, mở toàn bộ cửa, bật quạt hút cho thông gió. Lau bàn ăn, mặt bếp, kệ thấp, tay nắm cửa và những bề mặt trẻ hay chạm, theo hướng dẫn của đơn vị về chỗ được lau. Hút bụi, lau sàn ở khu vực trẻ chơi nếu được phép. Gom côn trùng chết vào túi kín bỏ đi để trẻ, vật nuôi không nhặt.
Kiểm lại vị trí bả, trạm: tất cả phải nằm ngoài tầm với. Nếu thấy hạt bả, gel ở chỗ trẻ có thể chạm, báo đơn vị xử lý. Lấy đồ chơi, đồ dùng của trẻ ra rửa nếu đã để gần khu vực.
Trẻ nhỏ, thai phụ, người hen quay lại sau cùng, khi phòng đã thông thoáng và không còn mùi nồng. Vật nuôi về sau khi bề mặt sàn đã lau; mèo nên về sau cùng vì thói quen liếm lông. Trong vài ngày tiếp theo, để ý ho, khó thở, nôn, chảy nước dãi, run ở người và vật nuôi.
Dấu hiệu cần đi khám hoặc gọi thú y
Ở trẻ và người lớn. Khó thở, thở rít, ho nhiều, nôn, chóng mặt, đau đầu dữ dội, lơ mơ, co giật, phát ban lan rộng sau khi xử lý hoặc sau khi chạm vào bả. Đưa ra chỗ thoáng; nặng thì gọi 115 ngay, mang theo ảnh nhãn sản phẩm.
Ở người hen. Cơn hen khởi phát hoặc nặng lên sau khi về nhà: dùng thuốc cắt cơn theo chỉ định của bác sĩ đã kê, rời khỏi phòng, đi khám nếu không đỡ.
Ở chó, mèo. Chảy nhiều nước dãi, run, co giật, nôn, đi loạng choạng, đồng tử bất thường. Đưa tới bác sĩ thú y ngay, mang theo ảnh nhãn sản phẩm.
Ở chim, cá. Chim ủ rũ, thở há mỏ; cá nổi đầu, bơi loạn. Đưa chim ra nơi thoáng, thay nước cho cá theo cách an toàn và hỏi người có chuyên môn.
Khi gọi cấp cứu hay hỏi bác sĩ. Nói rõ ai bị, bao nhiêu tuổi, tiếp xúc với sản phẩm gì (đọc tên hoạt chất trên nhãn), qua đường nào (hít, da, nuốt), lúc mấy giờ và biểu hiện hiện tại. Thông tin càng rõ, nhân viên y tế càng xử lý nhanh.
Phòng để không phải xử lý lại
Sau khi xử lý, mục tiêu của gia đình có trẻ nhỏ và vật nuôi là giữ cho lần dùng hoá chất này là lần cuối trong thời gian dài. Với gián: rửa chén ngay, lau dầu mỡ, đậy rác, không để thức ăn của chó mèo qua đêm, bịt khe quanh ống nước, gắn nắp cống. Với mối: giữ nhà khô, kê đồ gỗ, dọn gỗ và giấy sát tường, kiểm định kỳ.
Thức ăn khô của thú cưng là nguồn ăn mà gián rất ưa. Cất bao thức ăn trong hộp kín, chỉ đổ vừa đủ mỗi bữa, rửa bát sau khi vật nuôi ăn xong. Khay cát của mèo, chuồng chim cũng cần dọn đều để không thành chỗ hút côn trùng.
Ghi lại lần xử lý này vào sổ nhà. Lần sau thấy dấu hiệu sớm, bạn có thể can thiệp bằng cách không hoá chất, hoặc gọi đơn vị ngay khi còn ở quy mô nhỏ — cả hai đều ít phơi nhiễm hơn một lần xử lý lớn khi ổ đã lan rộng.
Nói với trẻ thế nào về bả, trạm và côn trùng chết
Trẻ từ khoảng ba bốn tuổi đã có thể hiểu những quy tắc đơn giản nếu được giải thích bình tĩnh. Thay vì doạ "cái này chết người đấy", người lớn nói đơn giản: "Cái hộp nhỏ này là đồ của chú thợ để giúp nhà mình hết gián. Con không được chạm vào, thấy nó rơi ra thì gọi bố mẹ." Câu ngắn, rõ việc phải làm, không gieo nỗi sợ.
Trẻ hay tò mò với côn trùng chết hoặc đang lờ đờ sau xử lý. Dặn trẻ không cầm, không cho vào miệng, không đưa cho chó mèo; thấy thì báo người lớn để gom đi. Đây cũng là dịp nói với trẻ rằng gia đình chỉ dùng cách này khi thật cần, và bình thường thì giữ nhà sạch, đóng lưới cửa để côn trùng không vào — để trẻ không lớn lên với phản xạ cứ thấy côn trùng là phải giết.
Với trẻ dưới ba tuổi, lời dặn không đủ: an toàn hoàn toàn dựa vào việc người lớn đặt bả, trạm ở nơi trẻ không với tới, kiểm lại vị trí mỗi ngày trong thời gian đầu, và để mắt khi trẻ bò chơi ở khu vực đã xử lý. Người trông trẻ, ông bà, người giúp việc cũng cần được báo vị trí từng điểm đặt bả.
Câu hỏi thường gặp
Bả gián có nguy hiểm cho trẻ nhỏ không?
Bả chứa hoạt chất diệt côn trùng nên có nguy cơ nếu trẻ ăn phải, dù lượng nhỏ. Bả phải đặt ở nơi trẻ không với tới, trong hộp kín hoặc khe sâu, theo nhãn. Nếu trẻ lỡ cho vào miệng, gọi tư vấn y tế ngay và mang theo bao bì.
Nhà nuôi mèo có nên dùng bình xịt côn trùng không?
Nên hạn chế tối đa. Mèo nhạy với một số nhóm hoạt chất thường có trong bình xịt và hay liếm lông. Nếu buộc dùng, đưa mèo ra khỏi nhà, thông gió kỹ, lau bề mặt theo nhãn trước khi cho mèo về.
Có cần dời bể cá khi xử lý gián, mối trong nhà không?
Nên dời nếu được. Nếu không, đậy kín bể, tắt sục khí và lọc theo hướng dẫn của đơn vị trong thời gian xử lý, và hỏi kỹ về khoảng cách an toàn. Nhiều chất diệt côn trùng rất độc với cá.
Thai phụ có nên ở nhà khi xử lý mối không?
Không nên. Thai phụ nên ở nơi khác trong thời gian xử lý và thời gian cách ly, quay lại khi nhà đã thông thoáng, sau những người khác. Có lo lắng gì thì hỏi bác sĩ đang theo dõi thai kỳ.
Người hen nên quay lại nhà sau xử lý bao lâu?
Tối thiểu theo thời gian cách ly trên nhãn và hướng dẫn của đơn vị, và nên muộn hơn nếu có thể, khi phòng đã hết mùi. Mang theo thuốc theo chỉ định của bác sĩ; có dấu hiệu khởi phát cơn hen thì rời phòng ngay.
Chó ăn phải gián chết sau xử lý có sao không?
Có thể có nguy cơ nếu gián còn dính hoá chất. Theo dõi chó; nếu nôn, run, chảy nước dãi nhiều hay mệt bất thường, đưa tới bác sĩ thú y ngay và mang theo ảnh nhãn sản phẩm. Gom côn trùng chết sau xử lý để tránh tình huống này.