Côn trùng là lớp động vật chân khớp có cơ thể chia ba phần rõ rệt (đầu, ngực, bụng), sáu chân mọc ở phần ngực, một đôi râu trên đầu, và ở phần lớn loài trưởng thành có cánh. Chỉ cần đếm chân và nhìn số đốt thân là đã loại được rất nhiều "con bọ" không phải côn trùng.
Nhện có tám chân, ve và mạt cũng tám chân, rết có hàng chục chân, cuốn chiếu còn nhiều hơn, mọt ẩm (con rệp đất cuộn tròn) có mười bốn chân và thực ra là họ hàng của tôm cua. Phân biệt được những nhóm này không chỉ là chuyện sách vở: nó cho bạn biết con vật ăn gì, sống ở đâu, có nguy hiểm không, và vì sao một cách xử lý dành cho côn trùng có thể vô dụng với ve bét hay mạt bụi.
Định nghĩa: ba phần thân, sáu chân, một đôi râu
Trong cách phân loại sinh học, côn trùng (lớp Insecta) thuộc ngành Chân khớp, cùng ngành với nhện, ve, rết, tôm cua. Điểm chung của cả ngành là bộ xương ngoài bằng kitin và các chân có khớp. Điểm riêng của côn trùng nằm ở cách thân được tổ chức: phần đầu mang râu, mắt và miệng; phần ngực gồm ba đốt, mỗi đốt mang một đôi chân, hai đốt sau thường mang cánh; phần bụng chứa cơ quan tiêu hoá và sinh sản, không có chân đi.
Từ khung chung đó, côn trùng biến hoá cực kỳ đa dạng. Cánh có thể là hai đôi màng mỏng như chuồn chuồn, một đôi cứng che một đôi mềm như bọ cánh cứng, chỉ còn một đôi như ruồi muỗi (đôi sau tiêu biến thành hai núm giữ thăng bằng), hoặc mất hẳn như bọ chét, rận, cá bạc. Vì vậy "có cánh hay không" không phải tiêu chí tin cậy; đếm chân và nhìn ba phần thân mới là cách chắc chắn.
Một ngoại lệ hay gây nhầm là ấu trùng. Sâu bướm có ba đôi chân thật ở ngực, nhưng phần bụng còn có thêm các đôi chân giả mập, không khớp. Giòi của ruồi thì không có chân. Khi gặp ấu trùng, hãy nhìn kỹ phần đầu và ba đốt ngực, hoặc đợi xem con trưởng thành.
Bảng phân biệt nhanh côn trùng với những "con bọ" hay gặp trong nhà
Đây là các nhóm chân khớp người Việt hay gọi chung là "bọ" hoặc "côn trùng", kèm đặc điểm dễ nhìn nhất bằng mắt thường hoặc kính lúp:
| Nhóm | Số chân (trưởng thành) | Thân | Ví dụ trong nhà | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Côn trùng | 6 | Ba phần, có râu | Muỗi, gián, kiến, ruồi, mối, mọt, bọ chét, rệp giường | Phần lớn trưởng thành có cánh, trừ bọ chét, rệp giường, cá bạc |
| Nhện | 8 | Hai phần, không râu | Nhện chân dài góc trần, nhện nhảy trên tường | Săn côn trùng; đa số loài trong nhà vô hại với người |
| Ve, mạt | 8 (ấu trùng ve có 6) | Gần như một khối, rất nhỏ | Ve chó, mạt bụi nhà, mạt gà | Họ hàng của nhện; mạt bụi quá nhỏ để nhìn bằng mắt thường |
| Rết | Hàng chục, mỗi đốt một đôi | Dẹt, dài, nhiều đốt | Rết đỏ ở chân tường ẩm, rết nhà chân dài | Có nọc, có thể cắn đau; săn côn trùng |
| Cuốn chiếu | Rất nhiều, mỗi đốt hai đôi | Tròn, dài, cuộn lại khi bị chạm | Bò vào nhà sau mưa | Ăn lá mục; không cắn, có thể tiết dịch gây kích ứng da |
| Mọt ẩm (rệp đất) | 14 | Dẹt, vỏ như giáp, cuộn tròn được | Dưới chậu cây, góc ẩm | Là giáp xác, họ hàng tôm cua; báo hiệu chỗ ẩm |
Nếu chỉ nhớ một mẹo, hãy nhớ: sáu chân là côn trùng, tám chân là họ nhện, nhiều hơn tám là rết, cuốn chiếu hoặc giáp xác.
Vì sao nhện, ve bét không phải côn trùng, và điều đó quan trọng ra sao
Nhện, ve, mạt thuộc lớp Hình nhện (Arachnida). Thân chúng chỉ có hai phần: phần đầu ngực liền nhau mang tám chân, và phần bụng. Chúng không có râu, thay vào đó có một đôi kìm hoặc chân xúc giác ở trước miệng. Phần lớn nhện có tám mắt đơn chứ không có mắt kép như côn trùng.
Khác biệt sinh học này kéo theo khác biệt trong thực tế. Mạt bụi nhà sống nhờ vảy da người trong chăn nệm và cần độ ẩm cao, nên cách giảm mạt là giặt chăn gối, giảm ẩm, bớt thảm, chứ không phải xịt thuốc côn trùng. Ve chó sống bám trên thú và rơi xuống đẻ trứng ở kẽ tường, chuồng nằm; việc của chủ nhà là vệ sinh chỗ nằm và đưa thú đến bác sĩ thú y để được tư vấn sản phẩm phù hợp, không tự ý dùng thuốc côn trùng gia dụng lên thú.
Nhện nhà thì gần như luôn là đồng minh. Chúng không ăn đồ ăn của người, không phá đồ đạc, chỉ ăn muỗi, ruồi, bướm đêm và cả nhện khác. Hiểu nhện không phải côn trùng cũng giúp bạn đọc đúng nhãn sản phẩm: một số sản phẩm gia dụng ghi phạm vi tác dụng với "côn trùng" nhưng không bao gồm ve bét, và ngược lại. Đọc kỹ nhãn trước khi dùng bất cứ thứ gì là nguyên tắc chung.
Những nhóm "nửa nọ nửa kia" dễ gây nhầm
Bọ đuôi bật. Những chấm xám li ti nhảy tanh tách trong chậu cây ẩm, góc nhà tắm. Chúng có sáu chân nhưng được nhiều nhà phân loại xếp ra ngoài lớp côn trùng thật, thành một nhóm sáu chân riêng. Chúng ăn nấm mốc và chất hữu cơ, vô hại, và là dấu hiệu chỗ đó quá ẩm.
Cá bạc (nhậy). Con vật bạc óng, thân hình giọt nước, ba sợi đuôi, chạy nhanh trong tủ sách, tủ áo. Đây là côn trùng thật thuộc nhóm nguyên thuỷ không bao giờ có cánh. Chúng gặm giấy, hồ dán, vải có tinh bột.
Rệp giường và rệp vừng. Cùng chữ "rệp" nhưng là hai thứ khác hẳn. Rệp giường là côn trùng hút máu người, sống ở khe giường, đệm. Rệp vừng (rệp mềm) là côn trùng nhỏ chích hút nhựa cây, bám ngọn non. Gọi chung một tên dễ dẫn đến xử lý nhầm.
Bọ chét và ve. Bọ chét là côn trùng không cánh, thân dẹt hai bên, nhảy rất xa. Ve là họ nhện, tám chân, thân tròn dẹt, bò chậm và bám chặt vào da thú. Cả hai liên quan đến chó mèo nhưng vòng đời và nơi trú khác nhau.
Thạch sùng. Không phải côn trùng, cũng không phải chân khớp, mà là bò sát nhỏ. Được nhắc ở đây vì người ta hay xếp nó vào nhóm "con vật trong nhà" và nó ăn rất nhiều côn trùng.
Cơ thể côn trùng hoạt động thế nào: vài điểm giải thích hành vi trong nhà
Côn trùng thở qua một hệ ống khí phân nhánh, mở ra ngoài bằng các lỗ thở dọc hai bên thân. Không khí đi thẳng tới mô qua các ống này, không cần máu chở ôxy. Đó là một lý do côn trùng không lớn được như động vật có xương sống, và cũng giải thích vì sao một số con có thể sống khá lâu dù bị thương nặng ở đầu: não không điều khiển mọi thứ, nhiều hạch thần kinh dọc thân tự vận hành phản xạ.
Bộ xương ngoài bằng kitin vừa là áo giáp vừa là giới hạn. Để lớn lên, côn trùng phải lột xác nhiều lần; giữa hai lần lột, chúng không lớn thêm. Vỏ lột của gián non, rệp giường non nằm trong khe thường là dấu hiệu sớm cho biết có một quần thể đang sinh sống, dù chưa thấy con nào.
Râu là cơ quan khứu giác và xúc giác chính. Muỗi dùng râu và các xúc biện để dò khí cácbônic, mùi da và hơi ấm; kiến dùng râu để đọc vệt mùi do đồng loại để lại. Hiểu điều này giải thích vì sao lau sạch đường kiến đi có tác dụng, và vì sao một chiếc quạt thổi tạt hơi người đi chỗ khác làm muỗi khó tìm ra bạn.
Cách quan sát để gọi đúng tên một con vật lạ trong nhà
Khi gặp một con chưa biết, thay vì xịt ngay, hãy dành một phút làm mấy việc sau:
- Úp một chiếc ly trong suốt lên con vật, luồn một tấm bìa cứng bên dưới để giữ nó lại mà không chạm tay.
- Đếm chân qua thành ly, dùng kính lúp hoặc chế độ chụp cận của điện thoại.
- Chụp ảnh bên cạnh một vật quen để biết kích thước, ví dụ đồng xu hoặc nắp bút.
- Ghi lại nơi gặp: bếp, phòng tắm, giường, tủ sách, gần đèn, gần chậu cây. Nơi gặp nói nhiều về thứ nó tìm kiếm.
- So sánh với ảnh từ nguồn đáng tin như sách côn trùng học, trang của viện nghiên cứu, hoặc hỏi trong cộng đồng quan sát thiên nhiên.
- Nếu là con vô hại, mang chiếc ly ra ngoài và thả. Nếu là loài gây hại như gián, rệp giường, ghi nhận nơi gặp để tìm nguồn.
Không bắt bằng tay không với những con lạ có màu sặc sỡ, có lông, có đuôi kim hoặc có càng, vì có thể là ong vò vẽ, sâu róm, kiến ba khoang hay bọ cạp. Trẻ nhỏ nên được dạy quy tắc "nhìn bằng mắt, không chạm bằng tay" với mọi con vật lạ.
Những bộ côn trùng hay gặp trong nhà Việt Nam
Côn trùng được chia thành khoảng ba chục bộ. Trong nhà ở Việt Nam, phần lớn "khách" thuộc chưa đến chục bộ dưới đây; biết bộ giúp đoán được tập tính chung của cả nhóm:
- Bộ Hai cánh (muỗi, ruồi nhà, ruồi giấm, ruồi cống): chỉ một đôi cánh bay, đôi sau thành núm thăng bằng; ấu trùng là lăng quăng hoặc giòi, sống trong nước hoặc chất hữu cơ ẩm.
- Bộ Gián (gián và cả mối): các phân tích di truyền những năm gần đây cho thấy mối thực chất là một nhánh gián sống thành xã hội, nên nhiều hệ thống phân loại hiện xếp mối vào cùng bộ với gián. Cả hai thích ẩm, tối và ăn được nhiều thứ.
- Bộ Cánh màng (kiến, ong, ong vò vẽ, ong ký sinh): có eo thắt, nhiều loài sống thành xã hội, con cái của một số loài có ngòi đốt.
- Bộ Cánh cứng (mọt gạo, mọt gỗ, bọ rùa, bọ hung, kiến ba khoang): đôi cánh trước hoá cứng thành giáp. Đây là bộ đông loài nhất trong toàn giới động vật.
- Bộ Cánh vảy (bướm, bướm đêm, ngài ăn len, ngài gạo): cánh phủ vảy li ti như bột, ấu trùng là sâu.
- Bộ Cánh nửa (rệp giường, rệp vừng, bọ xít, ve sầu): miệng dạng vòi chích hút.
- Bộ Bọ chét: không cánh, thân dẹt hai bên, chân sau khoẻ để nhảy, sống ký sinh hút máu.
- Bộ Cá bạc (nhậy): nhóm nguyên thuỷ không cánh, thân phủ vảy bạc, sống lâu và chịu đói giỏi.
- Bộ Chuồn chuồn và bộ Bọ ngựa: hai nhóm thợ săn, ít khi vào nhà trừ khi lạc theo đèn.
Biết bộ không thay được nhận diện đến loài, nhưng giúp suy luận nhanh. Thấy một con có eo thắt và râu gập khúc, bạn biết nó thuộc họ kiến ong và cẩn trọng với ngòi đốt; thấy một con miệng vòi, bạn biết nó sống bằng chích hút chứ không gặm.
Câu hỏi thường gặp
Bướm, ve sầu, chuồn chuồn có phải côn trùng không?
Có. Cả ba đều có sáu chân, thân ba phần và một đôi râu, dù râu chuồn chuồn rất ngắn khó thấy. Ve sầu cũng là côn trùng, dễ nhầm với "ve" là họ nhện chỉ vì trùng tên gọi trong tiếng Việt.
Giun, sên và ốc có được tính là côn trùng không?
Không. Giun thuộc ngành giun đốt, sên và ốc thuộc ngành thân mềm; chúng không có bộ xương ngoài hay chân khớp. Chúng hay xuất hiện ở sân, ban công sau mưa nhưng cần cách nghĩ khác hẳn với côn trùng.
Mạt bụi có cắn người không?
Mạt bụi nhà không cắn và không hút máu. Chúng ăn vảy da bong ra. Vấn đề là phân và xác mạt chứa dị nguyên có thể gây viêm mũi dị ứng, chàm hoặc làm nặng hen ở người nhạy cảm. Người có triệu chứng kéo dài nên đi khám để được tư vấn cụ thể.
Rết trong nhà có nguy hiểm không?
Rết có nọc và có thể cắn gây đau, sưng tại chỗ; phần lớn trường hợp tự lui, nhưng trẻ nhỏ, người dị ứng hoặc khi sưng lan, khó thở, choáng thì cần đi khám ngay. Rết vào nhà thường do ẩm và có nhiều côn trùng nhỏ để ăn.
Con bọ nhỏ màu xám cuộn tròn dưới chậu cây là gì?
Thường là mọt ẩm, một loài giáp xác sống trên cạn. Chúng ăn lá mục và chất hữu cơ, gần như vô hại với nhà cửa và là dấu hiệu chỗ đó ẩm. Giảm tưới, lót chậu khô ráo là đủ để chúng thưa đi.
Vì sao nên phân biệt chính xác trước khi dùng sản phẩm diệt?
Vì mỗi sản phẩm có phạm vi tác dụng ghi trên nhãn, và nhiều vấn đề trong nhà không cần đến hoá chất. Gọi đúng tên giúp bạn chọn đúng biện pháp phòng ngừa, tránh phơi nhiễm vô ích cho trẻ nhỏ, thú cưng, và tránh giết nhầm loài có ích.