Sợ côn trùng là phản ứng rất phổ biến, phần lớn đến từ hai nguồn: cảm giác ghê sợ (thấy bẩn, thấy nhớp) và nỗi sợ học được từ người xung quanh, nhất là từ cha mẹ trong những năm đầu đời. Ở một số người, nỗi sợ mạnh tới mức thành ám ảnh: chỉ nghĩ tới một con gián cũng hoảng, phải né tránh cả căn bếp. Phần lớn nỗi sợ có thể bớt đi bằng cách hiểu và tiếp xúc từ từ.
Bài này không chẩn đoán. Mục đích là giúp bạn hiểu nỗi sợ của mình hoặc của con, phân biệt mức sợ thông thường với mức cần được giúp đỡ, và những cách đơn giản giúp gia đình sống thoải mái hơn với côn trùng quanh nhà, mà không cần biến ai thành người thích gián.
Sợ và ghê: hai cảm xúc khác nhau
Các nhà tâm lý học phân biệt hai cảm xúc thường đi cùng nhau khi gặp côn trùng. Sợ là phản ứng với mối nguy: tim đập nhanh, muốn chạy hoặc đánh. Ghê sợ là phản ứng với thứ bẩn, có thể gây nhiễm: nhăn mặt, buồn nôn, muốn đẩy ra xa. Với ong vò vẽ, nỗi sợ chiếm phần lớn vì ong đốt đau thật. Với gián, sâu, giòi, cảm giác ghê thường mạnh hơn sợ, dù chúng không tấn công ai.
Ghê sợ có lý do tiến hoá hợp lý: tránh những thứ liên quan đến rác, phân, xác thối giúp tổ tiên ta ít bị bệnh. Gián và ruồi đúng là hay lui tới những nơi đó. Vấn đề chỉ nảy sinh khi cảm giác này mạnh đến mức khiến ta phản ứng thái quá, như hoảng loạn, xịt cả bình thuốc trong phòng kín, ngã khi bỏ chạy, hoặc không dám vào bếp nhiều ngày.
Cảm giác ghê cũng khó giảm hơn nỗi sợ. Các nhà nghiên cứu về lo âu ghi nhận rằng khi tiếp xúc lặp lại, nỗi sợ thường giảm khá nhanh, còn cảm giác ghê giảm chậm hơn và cần nhiều lần hơn. Vì vậy đừng nản nếu sau vài lần tập bạn đã bớt hoảng nhưng vẫn thấy rợn người khi nhìn một con gián; đó là bình thường. Hiểu hai cảm xúc này khác nhau giúp chọn cách xử lý. Với nỗi sợ, cách hiệu quả là học được rằng con vật không nguy hiểm như mình nghĩ. Với cảm giác ghê, cách hiệu quả là quen dần và có cách xử lý không phải chạm vào, như chiếc ly và tấm bìa.
Nỗi sợ côn trùng đến từ đâu
Học từ người lớn. Trẻ nhỏ nhìn mặt cha mẹ để biết thứ gì đáng sợ. Một tiếng hét khi thấy gián, một lần cả nhà nhảy lên ghế, đủ để trẻ ghi nhớ gián là thứ khủng khiếp. Những thí nghiệm kinh điển của nhà tâm lý học Susan Mineka trên khỉ rhesus vào thập niên 1980 cho thấy khỉ non học được nỗi sợ rắn chỉ bằng cách quan sát khỉ khác sợ hãi. Ở người, cơ chế học qua quan sát cũng được nhiều nghiên cứu ghi nhận.
Trải nghiệm khó chịu. Bị ong đốt, bị kiến lửa cắn, bị gián bò lên người lúc ngủ có thể để lại ký ức mạnh. Một lần đáng sợ đôi khi đủ để hình thành phản xạ né tránh kéo dài.
Thông tin và hình ảnh. Phim ảnh, video lan truyền, lời kể về côn trùng chui vào tai, đẻ trứng dưới da làm nỗi sợ to lên so với rủi ro thật. Nhiều câu chuyện như vậy là thổi phồng hoặc rất hiếm gặp.
Đặc điểm khó đoán. Côn trùng di chuyển nhanh, bất ngờ, đổi hướng đột ngột, có nhiều chân. Não người phản ứng mạnh với những chuyển động khó đoán như vậy. Gián Mỹ bay vụt ra là ví dụ điển hình.
Khí chất cá nhân. Một số người nhạy cảm hơn với cảm giác ghê hoặc dễ lo âu nói chung, nên dễ hình thành nỗi sợ hơn người khác trong cùng hoàn cảnh.
Sợ thông thường hay ám ảnh: những dấu hiệu khác biệt
Không có ranh giới tuyệt đối, và chỉ chuyên gia mới đánh giá được một trường hợp cụ thể. Bảng dưới chỉ giúp bạn tự nhìn nhận:
| Khía cạnh | Sợ, ghê thông thường | Có thể là ám ảnh, nên tìm hỗ trợ |
|---|---|---|
| Phản ứng khi gặp | Giật mình, khó chịu, lùi lại, rồi xử lý được | Hoảng loạn, run, khó thở, không làm gì được |
| Khi chỉ nghĩ hoặc nhìn ảnh | Hơi khó chịu | Lo âu mạnh, tránh hẳn sách báo, video có côn trùng |
| Né tránh | Hầu như không ảnh hưởng sinh hoạt | Không dám vào bếp, không ngủ được, tránh đi dã ngoại, tránh về quê |
| Thời gian | Thoáng qua | Kéo dài nhiều tháng, có xu hướng nặng thêm |
| Với trẻ | Sợ một lúc rồi tò mò lại | Khóc thét, không chịu ra sân, ảnh hưởng đi học, đi chơi |
Theo các hệ thống phân loại tâm thần học hiện hành, ám ảnh sợ đặc hiệu với động vật là một trong những dạng lo âu thường gặp, và có cách can thiệp hiệu quả. Nếu nỗi sợ ở cột phải mô tả đúng bạn hoặc con bạn, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Cách bớt sợ từng bước cho người lớn
Phương pháp được nghiên cứu nhiều nhất cho nỗi sợ đặc hiệu là tiếp xúc từ từ và có kiểm soát. Ở mức sợ thông thường, bạn có thể tự thử theo các bước dưới đây, dừng ở bước thấy quá sức và chỉ đi tiếp khi bước trước đã nhẹ nhàng:
- Đọc về loài mình sợ từ nguồn đáng tin: nó ăn gì, có đốt không, sống bao lâu. Hiểu biết thường làm nỗi sợ nhỏ lại.
- Xem ảnh vẽ, rồi ảnh chụp ở khoảng cách xa, rồi ảnh cận cảnh, mỗi bước vài lần cho tới khi cảm giác giảm xuống.
- Xem một đoạn video ngắn về con vật đó, ở chế độ tắt tiếng nếu cần.
- Quan sát một con thật ở khoảng cách an toàn, ví dụ qua thành ly úp mà người khác đã bắt.
- Tự tay úp ly và luồn bìa để đưa một con ra ngoài, không chạm vào nó.
- Ghi lại mức sợ từ 0 đến 10 trước và sau mỗi lần, để thấy nỗi sợ thường giảm khi ở lại đủ lâu thay vì bỏ chạy.
Nguyên tắc cốt lõi là ở lại với cảm giác khó chịu cho tới khi nó tự giảm, chứ không ép bản thân vượt quá sức. Nếu tự làm mà cơn hoảng loạn không giảm, hoặc nỗi sợ ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, liệu pháp có hướng dẫn của chuyên gia an toàn và hiệu quả hơn nhiều.
Giúp trẻ không sợ, hoặc bớt sợ
Với trẻ nhỏ, việc phòng ngừa nỗi sợ quan trọng hơn chữa. Cách người lớn phản ứng khi thấy côn trùng là bài học đầu tiên. Nếu bạn sợ gián, hãy cố giữ giọng bình tĩnh trước mặt trẻ, nói điều mình sẽ làm ("mẹ lấy cái ly úp nó lại rồi mang ra ngoài") thay vì la hét. Trẻ học từ hành động hơn từ lời.
Với trẻ đã sợ, đừng ép trẻ cầm hay chạm vào côn trùng, đừng chế giễu ("có con gián mà cũng sợ"), cũng đừng doạ ("không ngoan thì cho sâu bò vào"). Bắt đầu từ những loài dễ thương và vô hại như bọ rùa, bướm, chuồn chuồn; cùng đọc sách tranh, xem con vật qua thành hộp nhựa trong; khen trẻ khi trẻ dám nhìn lâu hơn một chút. Mỗi trẻ có nhịp riêng; không so sánh với anh chị hay bạn bè.
Đồng thời, vẫn dạy trẻ những quy tắc an toàn có thật: không chạm ong, sâu có lông, kiến ba khoang, kiến lửa; báo người lớn khi bị đốt. Mục tiêu không phải là trẻ không sợ gì cả, mà là trẻ biết phân biệt cái gì cần cẩn trọng và cái gì chỉ cần để yên. Nếu nỗi sợ khiến trẻ hoảng loạn thường xuyên, mất ngủ, không chịu ra ngoài, hãy hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Khi người sợ côn trùng phải xử lý côn trùng
Nỗi sợ thường dẫn đến hai phản ứng nguy hiểm hơn chính con côn trùng. Thứ nhất là bỏ chạy, nhảy lên ghế, va vào đồ đạc, ngã cầu thang. Thứ hai là xịt thuốc đẫm trong không gian kín, gần mặt, gần trẻ nhỏ, vì muốn con vật chết ngay bằng mọi giá. Cả hai đều gây hại nhiều hơn một con gián.
Một bộ dụng cụ nhỏ đặt sẵn ở bếp và phòng tắm giúp người sợ côn trùng xử lý mà không phải chạm: một chiếc ly nhựa trong có tay cầm dài hoặc một hộp nhựa trong, một tấm bìa cứng, một đôi găng. Với gián, có thể úp ly rồi nhờ người khác mang đi, hoặc dùng máy hút bụi cầm tay hút rồi đổ túi ra ngoài. Có công cụ sẵn sàng giúp cảm giác mất kiểm soát giảm đi đáng kể. Nếu trong nhà có chó mèo, nên quan sát phản ứng của chúng: thú cưng hay lao theo côn trùng và có thể làm người đang sợ giật mình thêm, hoặc bị ong, rết đốt khi vồ. Đưa thú cưng ra chỗ khác trước khi xử lý giúp cả người lẫn vật bình tĩnh hơn.
Về lâu dài, cách bền vững nhất là làm cho nhà ít côn trùng hơn bằng các biện pháp phòng ngừa: bịt khe, cất đồ ăn kín, rác có nắp, lưới cửa. Ít gặp thì nỗi sợ ít bị kích hoạt, và khi gặp, bạn biết đó là chuyện thỉnh thoảng chứ không phải dấu hiệu nhà bị "xâm chiếm".
Nỗi sợ có cơ sở và nỗi sợ bị thổi phồng
Một phần nỗi sợ côn trùng được nuôi bởi những câu chuyện lan truyền. Đặt cạnh nhau điều hay nghe và điều được biết rõ hơn giúp nỗi sợ trở về đúng kích thước:
| Điều hay nghe | Điều được biết rõ hơn |
|---|---|
| Côn trùng hay chui vào tai người khi ngủ | Có xảy ra, nhất là với gián nhỏ, nhưng không thường gặp. Nếu có, không ngoáy bằng tăm hay nhíp, đi khám để được lấy ra an toàn |
| Gián cắn người khi ngủ | Rất hiếm; gián chủ yếu là vấn đề vệ sinh và dị ứng, không phải vết cắn |
| Nhện trong nhà nào cũng có thể làm chết người | Phần lớn nhện nhà vô hại; vết cắn của nhện là chuyện hiếm và thường nhẹ |
| Ong đốt một phát là nguy hiểm tính mạng | Với đa số người chỉ gây đau, sưng tại chỗ; nguy hiểm thật nằm ở người dị ứng nặng và khi bị đốt rất nhiều nốt |
| Côn trùng có thể đẻ trứng dưới da người | Có một số loài ruồi gây bệnh như vậy ở vài vùng trên thế giới, rất hiếm trong nhà ở thành phố Việt Nam |
| Muỗi truyền được mọi bệnh qua máu | Muỗi truyền một số bệnh cụ thể như sốt xuất huyết, sốt rét, viêm não Nhật Bản; không phải bệnh nào lây qua máu cũng do muỗi truyền |
Những rủi ro có thật thì cần phòng đúng: dọn nơi muỗi đẻ, cẩn trọng với ong, kiến ba khoang, sâu róm. Những rủi ro bị thổi phồng thì nên được đặt về đúng chỗ, để nỗi sợ không chiếm mất sự bình tĩnh mà gia đình cần khi thật sự gặp chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người sợ gián hơn sợ kiến?
Gián to hơn, di chuyển nhanh và bất ngờ, có thể bay, và gắn với hình ảnh cống rãnh, rác thải, nên vừa gây giật mình vừa gây ghê. Kiến nhỏ, đi chậm theo hàng, dễ đoán, ít gây cảm giác bị tấn công bất ngờ.
Nỗi sợ côn trùng có di truyền không?
Khả năng dễ lo âu và mức nhạy cảm với cảm giác ghê có phần do di truyền, nhưng nỗi sợ một loài cụ thể thường được học qua trải nghiệm và quan sát người khác. Vì vậy cùng một gia đình, có người sợ, có người không.
Có nên xem video côn trùng để tập bớt sợ không?
Có thể, nếu đi từng bước từ hình ảnh nhẹ tới mạnh và dừng khi quá sức. Tránh những video giật gân, phóng đại hoặc cắt ghép gây sốc, vì chúng có thể làm nỗi sợ nặng hơn.
Trẻ sợ côn trùng có cần đi khám không?
Phần lớn nỗi sợ ở trẻ nhỏ là bình thường theo lứa tuổi và giảm dần. Nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu nỗi sợ kéo dài, khiến trẻ hoảng loạn, mất ngủ, không chịu ra ngoài hoặc ảnh hưởng việc học, vui chơi.
Người lớn sợ côn trùng có chữa được không?
Các liệu pháp tâm lý dựa trên tiếp xúc có hướng dẫn được đánh giá hiệu quả với ám ảnh sợ đặc hiệu, kể cả ở người lớn. Nhiều người cải thiện rõ sau một số buổi. Chuyên gia sẽ đánh giá và đề xuất cách phù hợp.
Sợ côn trùng có ảnh hưởng đến cách xử lý côn trùng trong nhà không?
Có. Người rất sợ dễ dùng hoá chất quá tay hoặc phản ứng nguy hiểm như bỏ chạy, ngã. Chuẩn bị sẵn dụng cụ bắt không chạm và tập trung vào phòng ngừa giúp giảm cả số lần gặp lẫn rủi ro do phản ứng thái quá.