Mối chúa là cá thể sinh sản chính của một tổ mối. Ở nhiều loài, bụng mối chúa trưởng thành phình to gấp nhiều lần thân để chứa buồng trứng, và nó đẻ liên tục suốt nhiều năm. Các tài liệu côn trùng học thường nêu mức hàng nghìn trứng mỗi ngày ở mối chúa của một số loài mối nấm vùng nhiệt đới; con số thật dao động rất mạnh theo loài, tuổi tổ và điều kiện sống, nên những câu kiểu "loài sinh sản nhanh nhất thế giới" chỉ là cách nói gây chú ý chứ không phải một kết luận khoa học.
Điều đáng quan tâm với chủ nhà không phải kỷ lục, mà là cách tổ mối tổ chức: một tổ là một "siêu cơ thể" chia việc rất chặt, có cá thể dự phòng thay chúa, có hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn mối thợ đi kiếm ăn. Hiểu điều này giải thích vì sao bắt vài con mối trên khung cửa không làm tổ yếu đi, và vì sao giữ nhà khô, cắt đường gỗ chạm đất lại hiệu quả hơn mọi mẹo vặt.
Một tổ mối được tổ chức như thế nào
Mối là côn trùng xã hội, sống thành tổ có phân công rõ ràng, giống kiến và ong nhưng thuộc một nhánh tiến hoá khác: mối gần họ hàng với gián hơn là với kiến. Mỗi tổ bắt đầu từ một cặp mối cánh sau chuyến bay giao hoan, rụng cánh, tìm chỗ ẩm có gỗ hoặc đất mềm để đào buồng đầu tiên. Cặp này trở thành mối vua và mối chúa. Khác với kiến, mối vua không chết sau giao phối mà sống cùng mối chúa trong buồng hoàng gia và giao phối lặp lại suốt đời.
Những lứa trứng đầu tiên nở ra mối non, mối non lột xác dần thành mối thợ và mối lính. Mối thợ làm gần như mọi việc: đào đường, kiếm gỗ, nhai và tiêu hoá cellulose, mớm thức ăn cho chúa, vua, lính và ấu trùng, xây vách tổ bằng đất trộn nước bọt và phân. Mối lính có đầu to, hàm lớn hoặc có tuyến tiết dịch, chuyên chặn lối khi có kiến hay vật lạ đột nhập. Khi tổ đủ lớn, mỗi năm một phần mối non phát triển thành mối cánh có mắt, có cánh, để bay ra lập tổ mới.
Cả tổ vận hành nhờ tín hiệu hoá học: mùi pheromone từ mối chúa kìm việc các cá thể khác phát triển thành dạng sinh sản; khi tín hiệu đó yếu đi, tổ có thể "nuôi" ra cá thể sinh sản phụ. Vì vậy, tổ mối không giống một đàn có đầu não duy nhất mà giống một hệ thống có nhiều lớp dự phòng.
Năm vai trong tổ và điều chủ nhà nhìn thấy
Phần lớn người ta chỉ gặp hai vai: mối thợ khi gỗ bị khoét, và mối cánh khi chúng bay vào đèn đầu mùa mưa. Bảng dưới gom lại để dễ hình dung.
| Đẳng cấp | Việc trong tổ | Chủ nhà thường thấy ở đâu |
|---|---|---|
| Mối thợ | Kiếm ăn, xây đường mui, nuôi các đẳng cấp khác; mù, thân mềm, màu trắng ngà | Trong gỗ rỗng, trong đường mui đất khi bóc ra |
| Mối lính | Canh lối, chặn kẻ thù bằng hàm hoặc dịch tiết | Lẫn với mối thợ khi phá đường mui, đầu sẫm màu và to |
| Mối cánh | Bay ra lập tổ mới vào mùa sinh sản | Bay quanh đèn sau mưa, cánh rụng thành đống ở bậu cửa |
| Mối chúa | Đẻ trứng, phát tín hiệu điều phối tổ | Hầu như không thấy — nằm sâu trong buồng hoàng gia |
| Mối vua | Giao phối với mối chúa suốt đời | Không thấy; nhỏ hơn mối chúa nhiều |
Điểm đáng nhớ: thứ phá gỗ nhà bạn là mối thợ, nhưng thứ quyết định tổ còn hay mất là phần sinh sản nằm sâu dưới đất hoặc trong khối gỗ lớn. Vì thế, nhìn thấy mối thợ trên khung cửa chỉ là thấy "tay chân" của tổ, không phải bản thân tổ.
Mối chúa đẻ bao nhiêu trứng — con số nào đáng tin
Trên mạng có rất nhiều con số kiểu "mỗi giây một trứng", "ba mươi nghìn trứng mỗi ngày". Những con số lớn nhất thường lấy từ mối chúa của một số loài mối nấm ở châu Phi, nơi tổ có thể to như gò đất cao quá đầu người. Tài liệu côn trùng học có ghi nhận mức đẻ hàng nghìn trứng mỗi ngày ở những mối chúa trưởng thành của các loài này, nhưng đó là trường hợp cực đại, không phải mức phổ biến của mối trong nhà ở Việt Nam.
Với các loài mối đất hay gặp trong nhà phố, nhà vườn, một tổ non vài năm tuổi đẻ ít hơn nhiều; mức đẻ tăng dần khi tổ lớn. Mối chúa được ghi nhận sống lâu, tính bằng năm và có thể hàng chục năm ở một số loài, nhưng tuổi thọ thật ngoài tự nhiên rất khó đo. Khi đọc một con số, cách an toàn là hỏi: loài nào, tổ bao nhiêu tuổi, đo trong phòng thí nghiệm hay ngoài thực địa. Thiếu ba thông tin này, con số chỉ để minh hoạ.
Còn danh hiệu "loài vật sinh sản nhanh nhất thế giới" thì không có trọng tài nào trao. Nếu tính theo số con trong một đời, nhiều loài cá đẻ hàng triệu trứng một lần; nếu tính theo tốc độ tăng đàn, vi khuẩn và rệp cây nhân bản cực nhanh. Mối đáng nể ở chỗ khác: đẻ đều đặn, lâu dài, trong một hệ thống nuôi con rất hiệu quả.
Vì sao tổ mối lớn nhanh và khó suy yếu
Có ba lý do khiến tổ mối bền. Thứ nhất là dự phòng sinh sản: ở nhiều loài mối đất, khi mối chúa chết hoặc tổ bị chia cắt, một số mối non có thể phát triển thành cá thể sinh sản phụ, gọi là mối chúa phụ. Một phần tổ bị cô lập trong khung gỗ vẫn có thể tiếp tục sống và đẻ. Đây là lý do việc "tìm và bắt mối chúa" trong nhà phố gần như không khả thi và cũng không giải quyết được gốc.
Thứ hai là mạng đường đi dưới đất. Mối đất kiếm ăn theo các đường hầm toả xa khỏi tổ chính, có thể tới hàng chục mét, nối vào nhiều nguồn gỗ cùng lúc: gốc cây, cọc tre, gỗ vụn chôn khi xây, rồi khung cửa trong nhà. Nhà bạn có thể chỉ là một "nhánh" trong vùng kiếm ăn của một tổ nằm ngoài sân.
Thứ ba là cách tiêu hoá. Mối không tự phân giải được hết cellulose; trong ruột chúng có vi sinh vật cộng sinh làm việc đó, ở một số nhóm mối còn nuôi nấm trong tổ. Vì vậy mối sống được nhờ thứ mà rất ít động vật ăn nổi: gỗ, giấy, bìa, rơm, lá khô. Nguồn ăn gần như vô tận quanh nơi người ở, chỉ cần đủ ẩm.
Mối cánh và mùa bay: đọc đúng tín hiệu
Mối cánh bay ra là tổ đã trưởng thành. Một tổ thường phải vài năm mới bắt đầu sinh mối cánh. Thấy mối cánh bay quanh nhà nghĩa là có tổ đủ lớn ở đâu đó trong bán kính gần, chưa chắc là trong nhà bạn.
Đèn hút mối cánh, không phải gỗ. Mối cánh bị ánh sáng thu hút trong chuyến bay ngắn sau mưa, thường vào chiều tối. Chúng rụng cánh rồi đa số chết vì khô, bị thạch sùng, chim, kiến ăn. Chỉ một tỉ lệ rất nhỏ cặp đôi tìm được chỗ ẩm có gỗ để lập tổ.
Cánh rụng trong nhà là dấu hiệu cần chú ý hơn cánh ngoài hiên. Nếu sáng ra thấy đống cánh mỏng, đều nhau ở bậu cửa sổ phía trong, chân tường, quanh khung gỗ — nhất là khi cửa đóng cả đêm — khả năng có tổ trong kết cấu cao hơn so với khi cánh chỉ rụng quanh đèn ngoài hiên.
Đèn vàng, tắt đèn sớm, lưới cửa là cách xua nhẹ nhất. Vào những tối nồm ẩm sau mưa đầu mùa, giảm đèn trắng ngoài hiên, đóng cửa có lưới và kéo rèm đủ để bớt mối cánh bay vào, không cần dùng bất kỳ hoá chất nào. Mối cánh bay vào nhà rồi thì dùng chổi và hót rác gom ra ngoài, không cần xịt.
Từ sinh học tổ mối đến cách giữ nhà
Những đặc điểm ở trên dẫn thẳng tới mấy nguyên tắc phòng mối đơn giản mà không cần đụng tới thuốc. Nguyên tắc chung: làm cho nhà bạn trở thành nơi khó kiếm ăn và khó giữ ẩm đối với mối thợ.
- Cắt ẩm: mối thợ thân mềm, mất nước rất nhanh khi ra chỗ khô và sáng; vì vậy chúng xây đường mui đất để đi. Sửa ống rò, máng xối tràn, chân tường thấm là cắt đi điều kiện sống của chúng.
- Cắt cầu gỗ chạm đất: khung cửa, cột gỗ, bậc gỗ, chậu gỗ đặt sát đất là đường vào thẳng từ mạng hầm dưới đất. Kê chân, chừa khe hở và để lộ phần chân tường giúp phát hiện sớm.
- Dọn nguồn ăn quanh nhà: gỗ vụn, cọc tre, gốc cây chết, đống củi, thùng giấy dồn sát tường là "kho lương" giữ tổ ở gần.
- Kiểm định kỳ thay vì đợi thấy mối: vì tổ có dự phòng và đường hầm xa, phát hiện sớm khi mối mới thăm dò quan trọng hơn mọi biện pháp sau khi gỗ đã rỗng.
- Mối đã vào kết cấu thì nhờ đơn vị có giấy phép: tổ nằm sâu, có nhiều nhánh, việc xử lý cần đánh giá tại chỗ; tự khoan bơm hoá chất vào tường, nền vừa không tới tổ vừa gây phơi nhiễm cho người trong nhà.
Những việc này đều không làm chết con mối nào, mà khiến nhà bạn không còn là lựa chọn dễ dàng cho tổ. Với người muốn hạn chế sát sinh, đó là lớp bảo vệ đáng đầu tư nhất.
Mối không phải "kẻ thù" của mọi khu vườn
Ngoài tự nhiên, mối là một trong những nhóm phân huỷ gỗ và lá chết quan trọng nhất ở vùng nhiệt đới. Đường hầm của chúng làm đất tơi, giúp nước thấm sâu; ụ mối ở rừng, đồng cỏ là nơi nhiều loài khác trú ngụ. Mối cánh bay ra mỗi mùa mưa cũng là nguồn thức ăn dồi dào cho chim, ếch, thạch sùng, cá. Một khoảnh vườn có mối ăn gỗ mục ở góc xa không phải là thảm hoạ.
Rắc rối chỉ xảy ra khi mối kiếm ăn trùng vào gỗ trong nhà ở, tủ sách, khung cửa. Cách nhìn này giúp bạn quyết định hợp lý: gốc cây mục cách nhà vài chục mét có thể để yên hoặc dọn dần; gỗ chạm tường nhà thì phải xử lý cấu trúc sớm. Không cần coi mọi con mối là mục tiêu tiêu diệt.
Khi dạy trẻ nhỏ về mối, có thể cho trẻ quan sát đường mui đất ở gốc cây ngoài vườn bằng kính lúp rồi lấp lại, giải thích mối là "thợ dọn gỗ của rừng". Trẻ học được tôn trọng sự sống và đồng thời biết vì sao không để gỗ, giấy sát đất trong nhà. Người bị hen hay dị ứng nên tránh bới đất bụi trong không gian kín; chó mèo hay đào bới thì để chúng tránh xa ụ mối đang phá để khỏi hít bụi và bị mối lính cắn mũi.
Câu hỏi thường gặp
Giết mối chúa thì cả tổ có chết không?
Không chắc. Ở nhiều loài mối đất, tổ có thể nuôi ra cá thể sinh sản phụ thay thế, và các nhánh bị chia cắt vẫn sống tiếp. Trong nhà ở, việc tìm buồng mối chúa gần như không khả thi, nên cách hợp lý là cắt ẩm, cắt đường gỗ chạm đất và nhờ đơn vị có giấy phép khi mối đã vào kết cấu.
Mối và kiến có phải cùng họ không?
Không. Mối thân mềm, màu nhạt, eo thân không thắt, râu thẳng chuỗi hạt; kiến có eo thắt rõ và râu gập khuỷu. Về tiến hoá, mối gần với gián hơn. Mối cánh có hai đôi cánh dài gần bằng nhau, còn kiến cánh có đôi trước dài hơn đôi sau.
Thấy mối cánh bay vào đèn có nghĩa là nhà có tổ mối không?
Chưa chắc. Mối cánh có thể bay từ tổ ngoài vườn hay nhà bên. Đáng lo hơn là khi thấy cánh rụng nhiều ở phía trong nhà dù cửa đóng, hoặc thấy đường mui đất trên tường, chân cửa. Khi đó nên kiểm kỹ các khung gỗ và chân tường.
Một tổ mối sống được bao lâu?
Tổ mối đất có thể tồn tại nhiều năm, và nhờ cá thể sinh sản phụ, tổ có thể sống lâu hơn tuổi thọ của một mối chúa. Không có con số chung cho mọi loài; tuổi tổ phụ thuộc loài, nguồn ăn, độ ẩm và việc tổ có bị xáo trộn hay không.
Mối có cắn người không?
Mối thợ không chủ động cắn người. Mối lính có thể kẹp nhẹ khi bị bới vào tổ, thường không gây hại đáng kể. Bụi đất từ tổ mối có thể kích ứng người hen hoặc dị ứng, nên khi phá đường mui nên đeo khẩu trang và làm ở nơi thoáng.
Có nên để yên ụ mối ngoài vườn xa nhà không?
Nếu ụ mối ở xa nhà, không gần gỗ kết cấu, có thể để yên hoặc dọn gỗ mục quanh đó để tổ không phát triển về phía nhà. Theo dõi định kỳ chân tường và gỗ chạm đất của nhà. Khi ụ ở sát móng, nên hỏi đơn vị có giấy phép để đánh giá.