Nhang muỗi hoạt động bằng cách đốt cháy âm ỉ một khoanh nhang có tẩm hoạt chất, toả khói mang hoạt chất ra không khí. Thiết bị đuổi muỗi cắm điện làm nóng một tấm thấm hoặc lọ dung dịch để toả hơi hoạt chất, không có khói đốt. Cả hai đều đưa hoạt chất vào không khí bạn thở suốt nhiều giờ, nên cần dùng ở phòng thông thoáng, đúng nhãn, đặt xa trẻ nhỏ và vật nuôi, và không thay được màn, lưới cửa.
Riêng nhang muỗi còn là nguồn khói và bụi mịn trong nhà, đáng lưu ý với người hen, trẻ nhỏ, người có bệnh phổi, và là nguồn lửa. Bài viết giải thích cơ chế, rủi ro và cách dùng ít hại nhất cho gia đình vẫn cần đến chúng, cùng các lựa chọn không dùng hoá chất nên đi kèm.
Nhang muỗi hoạt động thế nào
Một khoanh nhang muỗi gồm bột thực vật hoặc vật liệu cháy âm ỉ, chất kết dính và hoạt chất diệt hoặc xua muỗi. Khi đốt, khoanh nhang cháy chậm trong nhiều giờ, nhiệt làm hoạt chất bay hơi theo khói. Muỗi trong vùng khói bị xua đi, bị ảnh hưởng thần kinh và giảm khả năng tìm người để đốt. Hiệu quả phụ thuộc vào lượng khói đủ dày quanh người — tức là người cũng ở trong vùng khói đó.
Ngoài hoạt chất, quá trình đốt sinh ra những sản phẩm cháy như bất kỳ vật liệu hữu cơ nào: bụi mịn, khí carbon monoxide ở mức thấp, và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi. Một số nghiên cứu đo khí thải của nhang muỗi trong phòng thí nghiệm cho thấy lượng bụi mịn từ một khoanh nhang có thể tương đương khói của nhiều điếu thuốc lá; con số cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu và các loại nhang.
Vì vậy, câu hỏi "nhang muỗi có độc không" nên đổi thành: phơi nhiễm bao lâu, trong không gian kín hay thoáng, người hít là ai. Đốt ngoài hiên thoáng gió khác hẳn đốt cạnh giường ngủ trong phòng đóng kín cả đêm.
Thiết bị cắm điện: tấm thấm và lọ dung dịch
Thiết bị đuổi muỗi cắm điện có hai dạng phổ biến. Dạng tấm: một miếng thấm sẵn hoạt chất đặt lên mặt nhiệt, nhiệt làm hoạt chất bay hơi dần cho tới khi tấm hết tác dụng (thường đổi màu). Dạng lọ: một lọ dung dịch có bấc, bấc dẫn dung dịch lên vùng nhiệt để bay hơi liên tục trong nhiều đêm.
Ưu điểm so với nhang muỗi: không có khói đốt, không có tàn lửa, ít bụi mịn hơn. Nhưng hoạt chất vẫn được toả liên tục vào không khí trong phòng suốt thời gian cắm điện. Phòng càng kín, nồng độ càng cao. Người nhạy cảm vẫn có thể bị kích ứng mắt, mũi, họng, đau đầu.
Rủi ro riêng: thiết bị là đồ điện chạy nhiều giờ liên tục, cắm sát giường, gần rèm, gần nơi trẻ với tới. Lọ dung dịch có thể bị trẻ tháo ra, làm đổ, cho vào miệng. Chọn thiết bị có nguồn gốc rõ ràng, cắm ổ chắc chắn, không cắm qua ổ chia lỏng lẻo, và chỉ dùng loại tấm hoặc lọ tương thích theo hướng dẫn.
Một thói quen nhỏ giúp giảm phơi nhiễm đáng kể: chỉ cắm thiết bị một khoảng thời gian trước giờ ngủ và trong đầu đêm theo hướng dẫn, hé cửa hoặc để quạt thông gió, rồi tắt khi trời sáng thay vì để chạy cả ngày lẫn đêm. Rút thiết bị ra khi rời nhà dài ngày, vừa an toàn điện vừa không tốn hoạt chất vô ích.
Ai cần cẩn thận đặc biệt
Mức nhạy cảm của mỗi người, mỗi loài vật nuôi khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách điều chỉnh; luôn ưu tiên câu cảnh báo trên nhãn sản phẩm và lời khuyên của bác sĩ, bác sĩ thú y.
| Đối tượng | Vì sao | Gợi ý |
|---|---|---|
| Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ | Thở nhanh hơn, cân nặng nhỏ, ngủ nhiều giờ | Ưu tiên màn, lưới, quạt; không đốt nhang trong phòng trẻ ngủ |
| Người hen, viêm phế quản, bệnh phổi | Khói và hơi kích thích đường thở | Tránh nhang muỗi trong nhà; hạn chế thiết bị toả hơi, thông thoáng |
| Thai phụ | Khuyến nghị giảm phơi nhiễm hoá chất và khói | Ưu tiên biện pháp vật lý; hỏi bác sĩ nếu băn khoăn |
| Người già, người có bệnh tim mạch | Khói đốt, CO trong phòng kín | Không đốt nhang trong phòng kín khi ngủ |
| Mèo | Nhạy với một số nhóm hoạt chất diệt côn trùng | Không đặt thiết bị gần chỗ mèo ngủ; để ý biểu hiện lạ |
| Chim cảnh | Hệ hô hấp rất nhạy với khói, hơi | Không dùng trong phòng có chim; để lồng chim ở phòng khác |
| Cá cảnh | Nhiều hoạt chất rất độc với cá | Không đặt gần bể; tắt khi phòng có bể cá kín |
Nếu ai đó trong nhà thường xuyên ho, chảy mũi, đau đầu, cay mắt vào buổi sáng sau đêm dùng nhang hoặc thiết bị, đó là tín hiệu nên ngừng và chuyển sang cách khác, đồng thời đi khám nếu triệu chứng kéo dài.
Nếu vẫn dùng nhang muỗi: những điều không được bỏ qua
Nhiều gia đình ở nông thôn, nhà vườn vẫn quen dùng nhang muỗi ngoài hiên, chuồng trại, chỗ ngồi chơi buổi tối. Khi dùng:
- Đọc nhãn, chọn sản phẩm có nhãn tiếng Việt, rõ hoạt chất, có số đăng ký lưu hành.
- Ưu tiên đốt ở không gian mở: hiên, sân, chỗ ngồi ngoài trời; tránh phòng ngủ đóng kín.
- Đặt trên giá đỡ kim loại đi kèm, trên mặt phẳng không cháy, xa rèm, màn, giấy, quần áo, chăn chiếu.
- Đặt ngoài tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi; không đặt dưới gầm giường, gầm bàn nơi trẻ chui vào.
- Không để nhang cháy khi cả nhà ngủ say mà không có người để ý, đặc biệt trong nhà gỗ, nhà tre lá.
- Dập tắt hẳn khi không dùng; tàn nhang đổ vào vật chứa không cháy.
- Mở cửa thông gió khi đốt trong nhà, và không đốt liên tục nhiều khoanh một lúc.
Màn tuyn bén lửa nhanh. Đã có không ít vụ cháy bắt đầu từ nhang muỗi đặt sát màn, sát chiếu. Một giá đỡ không cháy và một khoảng cách rộng rãi là hai thứ không được tiết kiệm.
Những biện pháp không hoá chất nên đi trước
Ngủ màn là biện pháp phòng muỗi ban đêm hiệu quả, rẻ và an toàn cho mọi lứa tuổi; với trẻ nhỏ, nên cho ngủ màn cả giấc ngủ ban ngày vì muỗi vằn — loài truyền sốt xuất huyết — hoạt động mạnh vào ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều tối. Màn cần được giắt kín, không rách, không để tay chân áp vào thành màn.
Lưới chống muỗi cho cửa sổ, cửa ra ban công, ô thoáng cắt phần lớn muỗi vào nhà mà không cần chất gì. Quạt thổi nhẹ quanh giường làm muỗi khó bay tới. Đóng cửa sớm vào chiều tối, mặc quần áo dài tay cho trẻ khi chơi buổi chiều.
Quan trọng nhất là dọn nơi muỗi đẻ quanh nhà mỗi tuần theo khuyến cáo của ngành y tế: lật úp vật chứa nước, đậy kín lu khạp, thay nước bình hoa, khơi thông máng xối, dọn vỏ chai, lốp xe. Bớt lăng quăng quanh nhà là bớt muỗi vào phòng, và bớt luôn nhu cầu đốt nhang.
Khi nào cần đi khám
Biểu hiện hô hấp kéo dài. Ho, khò khè, khó thở, nặng ngực tái diễn sau những đêm dùng nhang, thiết bị — đặc biệt ở trẻ nhỏ và người hen — cần ngừng dùng và đi khám.
Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn khi thức dậy. Có thể liên quan tới không khí phòng ngủ kém, khói, khí CO trong phòng kín. Mở cửa, ra chỗ thoáng; nếu nặng hoặc nhiều người cùng bị, gọi 115.
Trẻ cho tấm thấm, lọ dung dịch, nhang vào miệng. Lấy phần còn lại ra khỏi miệng, không cố gây nôn, gọi tư vấn y tế hoặc 115 ngay và mang theo bao bì sản phẩm.
Bỏng do nhang. Làm mát vết bỏng bằng nước sạch mát, không bôi kem đánh răng hay mỡ; vết bỏng rộng, sâu, ở mặt hoặc ở trẻ nhỏ cần đi khám.
Vật nuôi có biểu hiện lạ. Mèo chảy nhiều nước dãi, run; chim ủ rũ, thở há mỏ: đưa ra chỗ thoáng và tới bác sĩ thú y.
Mùa sốt xuất huyết: đặt nhang và thiết bị vào đúng vị trí
Vào mùa sốt xuất huyết, nhiều gia đình dùng nhang muỗi, thiết bị cắm điện nhiều hơn vì lo lắng. Cần nhớ rằng muỗi vằn truyền bệnh hoạt động mạnh ban ngày, trong khi nhang và thiết bị thường dùng ban đêm. Bảo vệ chính trong mùa dịch vẫn là diệt lăng quăng quanh nhà, ngủ màn cả ban ngày, mặc quần áo dài, lưới cửa, và phối hợp với chiến dịch phòng dịch của địa phương.
Nhang và thiết bị chỉ là lớp bổ sung, dùng đúng nhãn, ở chỗ thoáng. Không vì lo dịch mà đốt nhang liên tục trong phòng kín có trẻ sơ sinh hay người hen; cái giá về hô hấp có thể lớn hơn phần lợi.
Khi trong nhà có người sốt cao, đau đầu, đau cơ, phát ban, chảy máu chân răng, mệt lả — đưa đi khám sớm, không tự dùng thuốc hạ sốt bừa bãi. Chẩn đoán và điều trị là việc của nhân viên y tế; phần của gia đình là phòng muỗi đốt người bệnh để không lây cho người khác.
Nhà gỗ, nhà tre lá, chuồng trại: nhang muỗi và nguy cơ cháy
Ở nông thôn, nhang muỗi hay được đốt trong chuồng trâu bò, chuồng gà, chuồng heo để giảm muỗi, mòng đốt vật nuôi, và trong nhà gỗ, nhà tre lá vào mùa mưa. Đây là những nơi có nhiều vật liệu bắt lửa: rơm rạ, cỏ khô, mái lá, vách tre, bao tải. Một khoanh nhang rơi khỏi giá đỡ, một cơn gió thổi tàn bay, là đủ để bắt đầu một đám cháy khó dập.
Nếu dùng nhang ở chuồng trại, đặt trong hộp kim loại có nắp lưới hoặc trên giá cố định, cách rơm cỏ một khoảng rộng, ở chỗ gia súc không húc đổ được. Không treo nhang trên vách tre, không đặt trên đống rơm. Kiểm lại trước khi đi ngủ. Nhà có bình chữa cháy nhỏ hoặc xô cát, xô nước để gần lối ra là sự chuẩn bị đáng có.
Về sức khoẻ vật nuôi, khói đốt trong chuồng kín cũng ảnh hưởng hô hấp của chúng như với người. Chuồng thoáng, dọn phân và nước đọng, lưới chắn muỗi ở chuồng nhỏ là những cách giảm muỗi bền hơn. Bệnh của gia súc, gia cầm do côn trùng truyền thì hỏi cán bộ thú y địa phương — trang này chỉ nói ở góc nhà ở.
Câu hỏi thường gặp
Đốt nhang muỗi trong phòng ngủ cả đêm có hại không?
Đốt trong phòng kín cả đêm làm người ngủ hít khói, bụi mịn và hoạt chất trong nhiều giờ, đặc biệt không phù hợp với trẻ nhỏ, người hen, người già. Nếu dùng, ưu tiên không gian thoáng và thay bằng màn, lưới cửa khi ngủ.
Máy đuổi muỗi cắm điện có an toàn hơn nhang muỗi không?
Thiết bị cắm điện không có khói đốt và tàn lửa nên ít bụi mịn hơn, nhưng vẫn toả hoạt chất vào không khí liên tục. Dùng đúng nhãn, ở phòng thoáng, xa trẻ nhỏ và vật nuôi, và không dùng thay màn.
Trẻ sơ sinh có dùng được nhang muỗi, máy đuổi muỗi không?
Nên tránh dùng trong phòng trẻ sơ sinh ngủ. Với trẻ nhỏ, màn, lưới cửa, quạt và quần áo phù hợp là lựa chọn an toàn hơn. Có thắc mắc về sản phẩm xua muỗi cho trẻ, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Nhà nuôi mèo có dùng thiết bị đuổi muỗi được không?
Cần thận trọng vì mèo nhạy với một số nhóm hoạt chất. Đọc kỹ cảnh báo trên nhãn, không đặt gần chỗ mèo ngủ, ăn, và theo dõi biểu hiện lạ. Hỏi bác sĩ thú y nếu lo lắng.
Nhang muỗi "thảo mộc" có an toàn hơn không?
Nhang thảo mộc vẫn là vật liệu đốt cháy, vẫn sinh khói và bụi mịn. Chữ thảo mộc không thay được việc đọc thành phần và cảnh báo; dùng ở không gian thoáng và tránh phòng ngủ kín vẫn là nguyên tắc.
Tấm thấm đã đổi màu còn dùng tiếp được không?
Tấm đổi màu thường là dấu hiệu hoạt chất đã cạn, theo hướng dẫn trên bao bì. Bỏ tấm cũ vào thùng rác, rửa tay, không để trẻ nhặt. Thay tấm mới theo đúng hướng dẫn, không đặt hai tấm chồng lên nhau.