Côn trùng ảnh hưởng đến môi trường và đời sống con người theo cả hai chiều, nhưng phần lợi lớn hơn nhiều: chúng thụ phấn cho phần lớn cây ăn quả và rau màu, phân huỷ xác lá, phân và gỗ mục để trả chất dinh dưỡng về đất, làm thức ăn cho chim, cá, ếch nhái, và tự kiểm soát lẫn nhau. Phần hại, gồm truyền bệnh, phá mùa màng, gặm gỗ trong nhà, đến từ một số ít loài.
Hiểu được tỷ lệ đó thay đổi cách bạn đối xử với côn trùng quanh nhà. Một con muỗi vằn trong phòng ngủ là chuyện cần xử lý; một con ong đang hút mật ở giàn bầu, một con bọ rùa trên chậu ớt hay một con chuồn chuồn đậu ở lan can thì không. Bài này đi qua từng vai trò của côn trùng trong hệ sinh thái, những thiệt hại có thật mà chúng gây ra, và lý do vì sao xịt thuốc tràn lan trong nhà và quanh nhà thường làm tình hình tệ hơn chứ không tốt lên.
Côn trùng là nhóm động vật đông nhất, và phần lớn không liên quan gì đến ngôi nhà của bạn
Giới khoa học đã đặt tên cho khoảng một triệu loài côn trùng, nhiều hơn tất cả các nhóm động vật khác cộng lại. Một ước tính được trích dẫn rộng rãi của nhà sinh thái học Nigel Stork (công bố năm 2018) cho rằng tổng số loài côn trùng trên Trái Đất có thể vào khoảng năm triệu rưỡi, nghĩa là phần lớn vẫn chưa được mô tả. Con số chính xác còn tranh luận, nhưng hướng chung thì không: côn trùng là xương sống của đa dạng sinh học trên cạn.
Trong số đó, những loài thật sự sống chung với con người và gây phiền trong nhà chỉ là một nhúm nhỏ: vài loài muỗi, vài loài gián, vài loài kiến, ruồi nhà, mối, mọt, rệp giường, bọ chét. Ngay cả trong nhóm "sâu hại" nông nghiệp, các nhà côn trùng học vẫn thường nhắc rằng chỉ một phần rất nhỏ số loài đạt đến mức gây thiệt hại kinh tế. Phần còn lại sống đời của chúng trong rừng, ruộng, sông suối, gốc cây và lớp lá mục.
Điều này quan trọng vì phản xạ "thấy côn trùng là xịt" đặt cả một thế giới sinh vật vào chung một rổ với vài loài gây hại. Muốn bảo vệ gia đình cho đúng, bước đầu tiên là phân biệt được con nào cần ngăn, con nào nên để yên, và con nào đang làm việc có ích cho chính khu vườn của bạn.
Năm việc côn trùng làm cho hệ sinh thái mỗi ngày
Thụ phấn. Ong, ruồi hoa, bướm, bọ cánh cứng và nhiều loài khác mang phấn hoa từ hoa này sang hoa khác. Theo đánh giá của Diễn đàn liên chính phủ về đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái (IPBES, năm 2016), hơn ba phần tư các loại cây lương thực chủ lực trên thế giới được lợi ở mức độ nào đó nhờ động vật thụ phấn, mà côn trùng là lực lượng chính. Bí, bầu, mướp, dưa, xoài, nhãn, vải, cà phê đều có phần nhờ côn trùng.
Phân huỷ và làm đất. Mối, bọ hung, ấu trùng ruồi, kiến và vô số loài nhỏ xé vụn xác lá, gỗ mục, phân động vật và xác chết, trả đạm, lân, kali về đất. Ở rừng nhiệt đới, mối là một trong những lực lượng phân huỷ gỗ quan trọng nhất; chính loài sinh vật bị ghét trong nhà lại là người dọn rừng ngoài tự nhiên.
Làm thức ăn. Phần lớn chim nhỏ nuôi con bằng sâu bọ, kể cả những loài ăn hạt khi trưởng thành. Cá đồng, ếch nhái, thằn lằn, dơi đều sống nhờ côn trùng. Bỏ côn trùng khỏi chuỗi thức ăn thì những loài phía trên cũng thưa dần.
Kiểm soát lẫn nhau. Bọ rùa ăn rệp mềm, ong ký sinh đẻ trứng vào sâu non, chuồn chuồn và ấu trùng chuồn chuồn ăn muỗi và lăng quăng. Trong một khu vườn khoẻ, nhiều "sâu hại" bị giữ ở mức thấp nhờ chính kẻ thù tự nhiên của chúng, không cần đến bình xịt.
Làm chỉ thị môi trường. Ấu trùng chuồn chuồn, phù du, cánh lông chỉ sống được ở nước tương đối sạch. Khi chúng biến mất khỏi một con kênh, đó là dấu hiệu nước đang xấu đi. Các nhà sinh thái dùng thành phần côn trùng nước để đánh giá chất lượng sông suối.
Côn trùng trong đời sống và kinh tế của người Việt
Ngoài hệ sinh thái, côn trùng còn gắn trực tiếp với sinh kế. Nghề trồng dâu nuôi tằm và dệt lụa có lịch sử lâu đời ở nhiều làng quê Việt Nam; con tằm là một loài bướm được thuần hoá hoàn toàn, không còn sống được ngoài tự nhiên. Nghề nuôi ong lấy mật, từ ong nội đến ong ngoại, nuôi sống nhiều hộ ở vùng cao nguyên và trung du. Ong dú, loài ong không ngòi đốt, đang được nhiều nhà vườn nuôi vừa lấy mật vừa để thụ phấn cho cây ăn trái.
Côn trùng cũng là nguồn sáp, thuốc nhuộm và vật liệu: sáp ong, cánh kiến (nhựa do một loài rệp tiết ra trên cành cây chủ, dùng làm vecni, sơn) và phẩm đỏ chiết từ rệp son. Trong y sinh học, ruồi giấm là sinh vật mô hình kinh điển; hàng loạt phát hiện về di truyền và nhịp sinh học được đặt nền trên những con ruồi nhỏ xíu này.
Ở chiều khác, ở nhiều nơi trên thế giới và cả một số vùng ở Việt Nam, côn trùng còn là thực phẩm truyền thống: nhộng tằm, dế, cà cuống, trứng kiến. Không cần thích những món này, nhưng biết rằng chúng tồn tại giúp ta nhìn côn trùng như một phần của văn hoá và kinh tế, không chỉ là thứ phải xua khỏi bếp.
Những thiệt hại có thật, và chúng đến từ đâu
Phía hại là có thật và không nên xem nhẹ. Nhưng mỗi loại thiệt hại gắn với vài nhóm loài cụ thể, không phải "côn trùng nói chung":
| Loại thiệt hại | Nhóm loài chính | Cách nhìn đúng |
|---|---|---|
| Truyền bệnh cho người | Muỗi vằn (sốt xuất huyết), muỗi Culex (viêm não Nhật Bản), muỗi Anopheles (sốt rét) | Theo Tổ chức Y tế Thế giới, bệnh do véc tơ truyền chiếm phần đáng kể gánh nặng bệnh truyền nhiễm; ở Việt Nam, muỗi vằn là mối lo lớn nhất trong nhà |
| Nhiễm bẩn thực phẩm | Ruồi nhà, gián | Chúng mang mầm bệnh trên chân, thân, phân; giữ bếp sạch và đồ ăn đậy kín là gốc của phòng ngừa |
| Dị ứng, hen | Gián, mạt bụi nhà (mạt không phải côn trùng) | Dị nguyên từ xác, phân gián và mạt có thể làm nặng hen ở người nhạy cảm |
| Phá gỗ, công trình | Một số loài mối, mọt gỗ | Phần lớn loài mối sống ngoài tự nhiên; chỉ vài loài vào nhà khi gặp gỗ ẩm, gỗ chạm đất |
| Phá mùa màng, kho | Một số loài sâu, rầy, mọt hại kho | Thuộc lĩnh vực bảo vệ thực vật; trong nhà chỉ gặp ở dạng mọt gạo, mọt bột |
Khi đã gọi đúng tên thủ phạm, cách xử lý cũng thu hẹp lại: muốn bớt muỗi thì dọn nơi chúng đẻ, muốn bớt gián thì cắt thức ăn và chỗ trú, muốn giữ gỗ thì giữ gỗ khô. Không có lý do gì để kéo theo cả bọ rùa, ong và chuồn chuồn vào cuộc chiến.
Vì sao diệt tràn lan quanh nhà lại phản tác dụng
Giết luôn kẻ thù tự nhiên. Thuốc xịt phổ rộng không chọn loài. Một lần phun quanh vườn có thể làm chết nhện, chuồn chuồn, bọ rùa, ong ký sinh trước cả sâu và muỗi, vì những loài săn mồi này thường sinh sản chậm hơn con mồi. Kết quả quen thuộc trong nông nghiệp là loài hại hồi phục nhanh hơn kẻ thù của nó, và lứa sau đông hơn lứa trước.
Tạo ra quần thể kháng thuốc. Mỗi lần dùng hoá chất, những cá thể kém nhạy sống sót và sinh sản. Hiện tượng muỗi vằn và gián Đức kháng một số nhóm hoá chất đã được ghi nhận ở nhiều nơi trên thế giới, trong đó có các nghiên cứu ở Việt Nam. Dùng nhiều không làm sạch hơn, mà làm cho lần sau khó hơn.
Làm phân tán thay vì loại bỏ. Với kiến nhiều tổ hay gián trốn sâu trong khe, xịt vào những con đang thấy chỉ làm đàn tản ra, chuyển chỗ, đôi khi tách thành nhiều ổ mới. Vấn đề không biến mất mà chỉ đổi địa chỉ.
Đặt người trong nhà vào vòng phơi nhiễm. Trẻ nhỏ bò dưới sàn, thú cưng liếm lông, người hen hít hơi thuốc. Thuốc phun quanh nhà còn có thể trôi xuống ao, bể cá. Cái giá này người ta thường không tính đến khi cầm bình xịt.
Côn trùng đang suy giảm: điều này nghĩa là gì với một gia đình
Năm 2017, một nhóm nghiên cứu do Caspar Hallmann đứng tên đầu công bố trên tạp chí PLOS ONE kết quả theo dõi bẫy côn trùng bay ở các khu bảo tồn tại Đức trong 27 năm: tổng sinh khối côn trùng bay giảm hơn ba phần tư. Nghiên cứu này gây chú ý vì diễn ra ngay trong khu được bảo vệ. Các nghiên cứu khác ở nhiều châu lục cho thấy bức tranh không đồng đều, có nơi giảm mạnh, có nơi ổn định, nhưng xu hướng suy giảm ở nhiều nhóm đã đủ để giới khoa học lo ngại.
Nguyên nhân được bàn nhiều nhất là mất nơi sống, nông nghiệp thâm canh dùng nhiều hoá chất, ô nhiễm ánh sáng ban đêm và biến đổi khí hậu. Một gia đình không thay đổi được bức tranh lớn, nhưng có những việc nhỏ có ý nghĩa: để một góc vườn có hoa và cỏ dại, bớt đèn chiếu sáng thừa ban đêm, không phun thuốc phòng ngừa định kỳ khi chưa có vấn đề gì, và chỉ xử lý đúng loài, đúng chỗ.
Nghịch lý là những loài gây phiền trong nhà, như muỗi, gián, ruồi, lại thường là loài thích nghi tốt nhất với môi trường do con người tạo ra, nên không suy giảm theo đà chung. Thứ biến mất trước tiên thường là đom đóm, bướm, ong hoang, chuồn chuồn kim. Vì vậy, càng ít dùng hoá chất phổ rộng, cán cân càng nghiêng về phía các loài có ích.
Một cách nhìn cân bằng để áp dụng trong nhà
Từ những điều trên, có thể rút ra vài nguyên tắc đơn giản mà các bài khác trên trang sẽ đi sâu từng phần:
- Nhận diện trước khi hành động. Chụp ảnh, so sánh, hỏi người biết. Rất nhiều con bị giết oan chỉ vì trông lạ.
- Phân vùng. Trong nhà, nhất là bếp và phòng ngủ, giữ kỷ luật cao với muỗi, gián, ruồi, kiến. Ngoài vườn, ban công, để hệ sinh thái tự cân bằng là chính.
- Chặn đường vào thay vì đuổi theo từng con. Lưới cửa, bịt khe, đậy nước, rác có nắp giải quyết gốc rễ lâu dài hơn bất kỳ bình xịt nào.
- Xua và bắt thả với những con vô tình lạc vào. Một con ong, một con bướm đêm, một con bọ ngựa chỉ cần một chiếc ly và một tờ giấy cứng.
- Can thiệp hoá chất là lựa chọn cuối, có mục tiêu. Khi buộc phải dùng thì đọc kỹ nhãn, làm đúng nhãn, ưu tiên đơn vị có giấy phép với các vấn đề lớn như mối vào kết cấu.
- Luôn tính đến người yếu nhất trong nhà. Trẻ nhỏ, người già, thai phụ, người hen, dị ứng và thú cưng là những người chịu tác động trước tiên của mọi biện pháp, kể cả biện pháp "tự nhiên" như tinh dầu đậm đặc.
Đi theo thứ tự đó, phần lớn gia đình thấy rằng số côn trùng gây phiền giảm rõ mà không phải biến ngôi nhà thành bãi thử hoá chất.
Câu hỏi thường gặp
Nếu tất cả muỗi biến mất thì hệ sinh thái có sụp đổ không?
Câu hỏi này còn được tranh luận. Có hơn ba nghìn loài muỗi, phần lớn không đốt người; ấu trùng muỗi là thức ăn của cá và nhiều loài thuỷ sinh. Các nhà khoa học nhìn chung cho rằng loại bỏ vài loài truyền bệnh chính khó gây sụp đổ hệ sinh thái, nhưng hệ quả với từng vùng thì chưa ai khẳng định chắc.
Mối trong rừng có ích, vậy mối trong nhà có khác loài không?
Có. Phần lớn loài mối sống trong rừng, đồng cỏ và chỉ ăn gỗ mục, lá rụng. Chỉ một số ít loài thích nghi với môi trường quanh nhà và tấn công gỗ xây dựng, thường khi gặp gỗ ẩm hoặc gỗ chạm đất. Thấy mối ở gốc cây mục ngoài vườn chưa chắc là mối sắp vào nhà.
Đèn ngoài trời có thật sự hại côn trùng không?
Có bằng chứng cho thấy ánh sáng nhân tạo ban đêm làm rối loạn hành vi bay, kiếm ăn và sinh sản của nhiều loài côn trùng ăn đêm, và được xem là một trong các yếu tố góp phần làm côn trùng suy giảm. Tắt đèn không cần thiết, chiếu đèn xuống thấp và chọn ánh sáng ấm là cách giảm tác động đơn giản.
Nuôi ong hoặc ong dú trong vườn nhà có an toàn với trẻ nhỏ không?
Ong dú không có ngòi đốt nên ít gây nguy hiểm, nhưng vẫn có thể cắn nhẹ khi tổ bị phá. Ong mật có ngòi đốt và người dị ứng nọc ong có thể bị phản ứng nặng. Nhà có trẻ nhỏ hoặc người từng dị ứng nên hỏi người nuôi có kinh nghiệm và đặt tổ xa lối đi, xa cửa sổ phòng ngủ.
Vì sao côn trùng có ích lại ít thấy hơn côn trùng gây hại trong nhà?
Vì nhà ở cung cấp đúng thứ loài gây hại cần: thức ăn của người, nước, chỗ trú ấm và khe kẽ. Loài săn mồi và loài thụ phấn cần hoa, cây, khoảng trống ngoài trời. Chúng vẫn ở quanh nhà, chỉ là không có lý do để vào bếp của bạn.
Có nên rắc thuốc quanh nhà định kỳ để phòng côn trùng không?
Không nên làm theo kiểu phòng ngừa đại trà khi chưa có vấn đề cụ thể. Thuốc rắc, thuốc phun quanh nền giết cả loài có ích, có thể trôi vào đất và nước, và tạo áp lực kháng thuốc. Chặn đường vào, dọn nơi trú và xử lý đúng loài khi có dấu hiệu là cách bền hơn.