Trước khi xây nhà trên một mảnh đất cũ, nên tìm và dọn những thứ nuôi tổ mối trong lòng đất: gốc cây và rễ lớn còn sót, gỗ cốp pha, cọc tre, khung gỗ của nhà cũ bị chôn lấp, đống củi, rác hữu cơ. Lý do đơn giản: mối đất sống dưới nền, và một ngôi nhà mới đặt lên trên một "kho lương" như vậy rất dễ có mối chỉ sau vài mùa mưa.
Giai đoạn phá dỡ và san mặt bằng là lúc duy nhất bạn nhìn thấy được lòng đất trước khi nó bị bê tông phủ kín. Bài này dành cho chủ nhà: những gì cần quan sát, ghi lại và hỏi nhà thầu trong vài ngày đó. Phần xử lý nền móng bằng biện pháp chuyên môn là việc của nhà thầu và đơn vị có giấy phép; việc của bạn là không để những dấu hiệu quan trọng bị lấp đi mà không ai biết.
Vì sao đất cũ dễ có tổ mối
Mảnh đất từng có nhà, có vườn hoặc từng là ruộng, bãi tre thường chứa nhiều gỗ và chất xơ dưới mặt đất: rễ cây lớn, gốc tre, gỗ mục từ nhà cũ, rác xây dựng có gỗ vụn. Mối đất ăn chính những thứ đó. Một tổ có thể đã sống ở đây nhiều năm, khi bạn phá nhà cũ, tổ không biến mất mà vẫn nằm trong đất, chờ nguồn gỗ mới.
Khi bạn xây nhà mới, công trình mang vào rất nhiều thứ mối thích: cốp pha gỗ, cọc tre chống, khung cửa, cầu thang, tủ bếp, sàn gỗ, sách vở và quần áo. Nếu dưới nền vẫn còn tổ và nguồn ăn, mối chỉ cần một khe nứt nhỏ trên sàn, một mạch ngừng bê tông hay một lỗ xuyên ống là lên tới nơi. Nhiều gia đình kể nhà mới xây vài năm đã có mối ở khung cửa tầng trệt — thường là câu chuyện bắt đầu từ dưới nền.
Đất ven sông, đất từng ngập, đất có mạch nước ngầm nông giữ ẩm lâu, cũng thuận lợi cho mối hơn đất cao, khô, cát rời. Không có nghĩa đất nào cũng có mối, nhưng nghĩa là giai đoạn chuẩn bị mặt bằng đáng được chú ý hơn mức "san phẳng là xong".
Trước khi phá dỡ: quan sát nhà cũ
Nếu nhà cũ còn đứng, đó là "bản đồ" tốt nhất về mối ở mảnh đất này. Dành một buổi đi quanh nhà cũ với đèn pin và điện thoại.
- Khung cửa, kèo, cột, cầu thang gỗ: chỗ nào rỗng, có đất bên trong, có đường mui đất — ghi lại vị trí trên sơ đồ đất.
- Chân tường tầng trệt, nhất là phía giáp vườn, giáp nhà bên: đường mui đất, vết ẩm lâu ngày.
- Sân vườn: ụ đất lạ, gốc cây chết, gốc tre, cọc gỗ, đống củi, gỗ ván để lâu.
- Hỏi chủ cũ hoặc hàng xóm: nhà từng bị mối chưa, ở đâu, đã xử lý thế nào, khi nào. Thông tin này giúp nhà thầu và đơn vị chuyên môn đánh giá.
- Chụp ảnh có ngày: những ảnh này sau khi phá dỡ sẽ không thể chụp lại được.
Đừng tự phá đường mui hay đào tổ trong giai đoạn này. Mục đích là biết mối ở đâu để nhà thầu xử lý mặt bằng đúng chỗ, không phải để tự diệt. Nếu đất có cây cổ thụ, gốc lớn, hỏi ý kiến người có chuyên môn trước khi chặt: gốc cây chết dưới đất là nguồn ăn lâu dài cho mối, nên cách xử lý gốc cũng cần được tính trong kế hoạch.
Trong lúc phá dỡ và san nền: những gì không được lấp đi
Phá dỡ thường diễn ra nhanh, máy xúc làm vài ngày là xong. Chủ nhà nên có mặt hoặc nhờ người tin cậy có mặt ở vài thời điểm then chốt: lúc dỡ sàn tầng trệt, lúc đào móng cũ, lúc nhổ gốc cây. Đây là lúc tổ mối, buồng mối, mạng hầm lộ ra — đất có nhiều lỗ nhỏ, buồng rỗng có vách đất mịn, mối thợ trắng ngà bò ra khi đất bị xới.
Điều quan trọng nhất là gỗ không bị chôn lại. Gỗ vụn từ nhà cũ, gốc rễ cây, cọc tre cũ phải được đưa ra khỏi công trường, không dùng làm vật liệu san lấp. Rác xây dựng lẫn gỗ đổ vào hố móng cũ là "mồi" nuôi tổ suốt nhiều năm. Nếu thấy thợ định lấp hố bằng xà bần lẫn gỗ, bạn có quyền yêu cầu nhặt gỗ ra.
Những chỗ thấy tổ mối hoặc mạng hầm dày nên được ghi lại, đánh dấu trên sơ đồ, báo cho nhà thầu và đơn vị phụ trách xử lý mặt bằng. Việc xử lý ở đây có thể bao gồm biện pháp hoá chất do đơn vị có giấy phép thực hiện theo đúng nhãn và quy định; chủ nhà không tự đổ thuốc xuống hố. Trẻ nhỏ và thú cưng không nên vào khu công trường, cả vì an toàn chung lẫn vì có thể có hoá chất xử lý đất.
Thứ gì nên dọn, thứ gì giữ được
Không phải cái gì trong đất cũng phải bỏ. Bảng dưới gợi ý cách nghĩ, còn quyết định cụ thể nên bàn với nhà thầu và người có chuyên môn.
| Thứ gặp trong đất | Nguy cơ với mối | Hướng xử lý của chủ nhà |
|---|---|---|
| Gốc cây chết, rễ lớn | Cao — nguồn ăn lâu dài, nằm sâu | Đề nghị đào bỏ hoặc xử lý theo tư vấn chuyên môn trước khi đổ nền |
| Cây còn sống gần móng | Trung bình — rễ giữ ẩm, khi cây chết thành nguồn ăn | Cân nhắc khoảng cách với móng; giữ cây thì theo dõi |
| Gỗ, tre của nhà cũ, cọc cũ | Cao | Nhặt hết ra khỏi công trường, không san lấp |
| Xà bần lẫn gỗ vụn, giấy | Cao | Lọc gỗ, giấy ra trước khi dùng làm vật liệu lấp |
| Đất đá sạch, cát | Thấp | Dùng được cho san nền |
| Ụ mối, buồng mối lộ ra | Cao — tổ đang sống | Ghi vị trí, báo nhà thầu và đơn vị có giấy phép; không tự đào phá, không tự đổ thuốc |
Nguyên tắc chung: dưới nền nhà mới càng ít gỗ và chất xơ càng tốt. Đó là phần phòng mối rẻ nhất, vì làm lúc mặt bằng còn trống chỉ tốn công nhặt, còn khi đã đổ nền thì không làm lại được.
Những câu chủ nhà nên hỏi ở giai đoạn mặt bằng
Gỗ, gốc cây từ nhà cũ sẽ được đưa đi đâu? Câu hỏi này cho nhà thầu biết bạn quan tâm, và giúp tránh việc lấp gỗ xuống nền vì tiện tay.
Có ai kiểm dấu hiệu mối khi đào móng cũ không? Nếu nhà cũ từng có mối, đề nghị đơn vị phụ trách phòng mối có mặt khi đào để đánh giá thực tế thay vì chỉ làm theo khuôn.
Kế hoạch phòng mối cho nhà mới là gì, thực hiện lúc nào? Hỏi để biết việc phòng mối nền móng có nằm trong hợp đồng hay không, ai làm, làm ở bước nào. Chi tiết kỹ thuật thuộc chuyên môn, nhưng chủ nhà nên biết mốc thời gian.
Cốp pha, cọc chống gỗ có được thu hồi hết sau khi tháo không? Cốp pha gỗ bỏ lại trong khe tường, dưới sàn là nguồn mối ăn phổ biến trong nhà mới. Đề nghị kiểm và thu hồi.
Có hồ sơ ghi lại việc xử lý mặt bằng không? Một bản ghi đơn giản về vị trí, phương pháp, sản phẩm đã dùng (theo nhãn) giúp bạn và người ở sau biết đã làm gì, tránh khoan đục vào khu vực đã xử lý.
Sau khi xây xong: giữ cho đất quanh nhà không nuôi mối lại
Nền nhà đã đổ, nhưng đất quanh nhà vẫn là đất cũ. Khi làm sân vườn, tránh đắp đất, phủ mùn, xếp gỗ trang trí sát chân tường. Bồn cây nên cách chân tường một khoảng và có thoát nước tốt. Gỗ ngoài trời như hàng rào, chòi nghỉ, sàn gỗ ngoài sân nên kê trên chân đế không phải gỗ và không chạm thẳng vào tường nhà.
Trong nhà, những điểm xuyên sàn như ống thoát nước, ống cấp, ống điện nên được bịt kín khe theo đúng kỹ thuật. Chân tường tầng trệt nên để lộ một dải dễ quan sát, không ốp gỗ sát nền nếu không cần thiết. Mỗi đầu mùa mưa, đi một vòng quanh nhà kiểm đường mui đất ở chân tường ngoài và trong.
Nếu gia đình có trẻ nhỏ, thú cưng hay đào bới đất trong vườn, hỏi rõ đơn vị xử lý mặt bằng về những khu vực đã xử lý đất và khoảng thời gian khuyến cáo tránh đào xới, trồng rau ăn ở đó, theo đúng nhãn sản phẩm. Người làm vườn có cơ địa dị ứng nên đeo găng khi làm đất quanh móng nhà. Những chi tiết nhỏ này giúp việc phòng mối không trở thành nguồn phơi nhiễm mới cho chính gia đình.
Đất mỗi vùng một khác: vài điều nên biết trước
Ở đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long, nhiều khu dân cư được tôn nền trên đất ruộng, ao cũ, mạch nước ngầm nông; đất giữ ẩm quanh năm và thường lẫn nhiều rễ, gốc tre, thân chuối mục. Đây là điều kiện mà mối đất rất ưa, nên việc nhặt sạch chất hữu cơ khi san nền càng đáng làm kỹ. Nền tôn bằng cát sông sạch ít nguồn ăn hơn nền đắp bằng đất ruộng lẫn rơm rạ.
Ở vùng đồi đất đỏ Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, mảnh đất thường từng là vườn cà phê, điều, cao su hay rẫy, có nhiều gốc cây lớn và rễ ăn sâu. Gốc cây công nghiệp bị chặt bỏ để làm nhà là nguồn ăn lớn nằm sẵn trong đất; ụ mối trên đồi cũng dễ gặp hơn. Hỏi người làm đất quen vùng về cách xử lý gốc thường cho thông tin thực tế hơn mọi bài viết chung chung.
Ở dải đất cát ven biển miền Trung, đất thoát nước nhanh, nhưng những khu đất trũng sau cồn cát, đất có cây phi lao, dương liễu lâu năm vẫn có thể có mối. Ngoài ra, nhà ở vùng hay bão lụt có nền được nâng nhiều lần; mỗi lớp nâng nền là một cơ hội lấp gỗ, rác xuống dưới. Dù ở đâu, nguyên tắc vẫn giống nhau: biết đất cũ từng là gì, và không chôn chất xơ dưới nhà mới.
Lập sổ nhà ngay từ lúc mặt bằng còn trống
Nhiều gia đình chỉ nghĩ tới hồ sơ nhà khi làm giấy tờ. Với chuyện mối, một cuốn sổ nhà đơn giản bắt đầu từ lúc mặt bằng còn trống có giá trị rất lâu. Trong đó ghi: ảnh nhà cũ trước phá dỡ, sơ đồ đất với vị trí gốc cây, ụ mối, hố móng cũ; những gì đã được dọn đi; đơn vị nào xử lý mặt bằng, ngày nào, theo phương pháp gì, sản phẩm theo nhãn là gì.
Khi nhà đã xây xong, sổ ghi thêm vị trí các ống xuyên sàn, khe co giãn, chỗ có cốp pha bị bỏ lại nếu biết, vị trí khung gỗ chạm nền. Mười năm sau, khi sửa nhà, đục nền làm thêm phòng vệ sinh hay lát lại sân, cuốn sổ cho thợ biết khu vực nào từng có mối, chỗ nào đã xử lý, tránh làm hỏng lớp bảo vệ mà không ai hay.
Sổ nhà cũng có ích khi bán hoặc cho thuê: người mua, người thuê có thông tin trung thực, bạn có bằng chứng đã chăm sóc nhà đúng cách. Không cần phần mềm gì phức tạp; một thư mục ảnh có tên theo ngày cùng vài trang ghi chú là đủ, miễn là cả nhà biết nó ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Đất ruộng, đất vườn cũ có nhất thiết có mối không?
Không nhất thiết, nhưng đất có nhiều rễ cây, gốc tre, gỗ mục thì khả năng có tổ mối cao hơn. Quan sát trong lúc dọn đất và hỏi người dân quanh đó về tình trạng mối ở khu vực giúp đánh giá sát hơn.
Chặt cây xong để gốc lại dưới nền có sao không?
Gốc và rễ lớn khi mục là nguồn ăn lâu dài cho mối, nằm ngay dưới nhà. Nên bàn với nhà thầu việc đào bỏ hoặc xử lý gốc trước khi đổ nền. Nếu cây gần móng còn sống, cân nhắc kỹ trước khi giữ hay chặt.
Có thể tự đổ thuốc xuống hố móng cho chắc không?
Không nên. Hoá chất xử lý đất cần chọn đúng loại, đúng lượng, đúng cách theo nhãn và do người có chuyên môn thực hiện; đổ sai làm ô nhiễm đất, nước ngầm mà vẫn không hiệu quả. Việc này nên giao cho đơn vị có giấy phép.
Xà bần nhà cũ dùng san nền được không?
Phần đất đá, gạch vỡ sạch có thể dùng theo tư vấn kỹ thuật, nhưng phải lọc bỏ gỗ, giấy, vải, rác hữu cơ. Xà bần lẫn gỗ vụn là nguồn nuôi mối dưới nền mới.
Phá dỡ nhà cũ có làm mối chạy sang nhà hàng xóm không?
Khi nguồn ăn bị dọn, mối kiếm ăn có thể dịch chuyển. Nên báo hàng xóm trước khi phá dỡ, đặc biệt nếu nhà cũ từng có mối, để họ để ý chân tường phía giáp ranh trong vài tháng sau.
Nhà đã xây xong rồi mới biết đất cũ có mối thì làm gì?
Giữ quanh nhà khô, không đắp đất và gỗ sát chân tường, kiểm định kỳ chân tường và khung gỗ tầng trệt. Thấy đường mui đất hoặc gỗ rỗng thì nhờ đơn vị có giấy phép đánh giá, không tự khoan bơm thuốc.