Muốn côn trùng ít vào nhà khi hè tới, việc hiệu quả nhất không phải là mua thuốc xịt mà là làm theo thứ tự: dọn nước đọng, xử lý rác và đồ ăn để nhà hết thứ hấp dẫn, rồi mới chặn đường vào bằng lưới cửa, bịt khe, nắp ống thoát, và cuối cùng là chỉnh đèn ngoài hiên. Làm ngược lại, tức là lắp lưới thật kín nhưng trong nhà vẫn có nước đọng và rác mở nắp, thì côn trùng sinh ra ngay trong nhà và lưới chỉ giữ chúng ở lại.
Thứ tự này dựa trên một điều đơn giản: côn trùng vào nhà vì nhà có cái chúng cần — nước, thức ăn, chỗ trú, hơi ấm hoặc ánh sáng. Khi những thứ đó bớt đi, số con tìm tới giảm hẳn; khi đường vào được chặn thêm, phần còn lại cũng khó lọt. Bài dưới đây đi qua lý do hè là mùa cao điểm, danh sách việc làm theo từng bước, điểm yếu riêng của nhà phố, chung cư, nhà vườn, nếp làm hằng tuần và những phản xạ nên bỏ.
Vì sao cứ hè tới là côn trùng kéo vào nhà
Côn trùng là động vật biến nhiệt: thân nhiệt và tốc độ phát triển của chúng đi theo nhiệt độ môi trường. Khi trời ấm lên, trứng nở nhanh hơn, ấu trùng lớn nhanh hơn, vòng đời từ trứng tới con trưởng thành rút ngắn. Muỗi, ruồi, gián, kiến vì thế có thể tăng số lượng rõ rệt chỉ sau vài tuần nắng nóng xen mưa. Đó là lý do cùng một căn nhà, mùa đông gần như không thấy gì, sang tháng năm tháng sáu lại thấy muỗi ban ngày, kiến bò lên bàn ăn.
Mưa đầu mùa là cú hích thứ hai. Nước đọng trong chậu, lốp xe cũ, máng xối, vỏ hộp ngoài sân là nơi muỗi đẻ; đất ngấm nước khiến tổ kiến, tổ mối phải dời chỗ hoặc chia đàn; nhiều loài côn trùng có cánh chọn những tối oi bức sau mưa để bay ra giao phối, và ánh đèn trong nhà trở thành điểm đến của chúng. Nhiều gia đình nhận ra mối cánh, thiêu thân bay đầy quanh bóng đèn đúng vào các tối như thế.
Cách con người sống trong mùa hè cũng góp phần: cửa mở nhiều hơn để đón gió, đèn bật muộn hơn, trái cây và đồ uống ngọt nhiều hơn, rác hữu cơ phân huỷ nhanh và bốc mùi sớm hơn. Mỗi thói quen này đều hợp lý với người, nhưng cộng lại thành lời mời rất rõ với côn trùng. Hiểu như vậy để thấy việc phòng ngừa không phải là "đánh nhau" với côn trùng mà là bớt mời chúng vào.
Nguyên tắc: bớt thứ côn trùng cần trước, chặn cửa vào sau
Nước. Muỗi cần nước đứng để đẻ, gián và nhiều loài kiến cần nguồn nước uống, mọt và cá bạc ưa chỗ ẩm. Một khay hứng nước dưới chậu cây, một vòi rỉ dưới bồn rửa, một góc nhà tắm luôn ướt đều đủ nuôi một quần thể nhỏ. Cắt nước là việc đầu tiên vì không có nó, nhiều loài không trụ nổi vài ngày.
Thức ăn. Vụn bánh dưới ghế sofa, nồi cơm để qua đêm, bát thức ăn của chó mèo, túi rác hữu cơ chưa buộc, chai nước ngọt còn sót lại một ít — tất cả là bữa ăn của kiến, gián, ruồi. Côn trùng tìm thức ăn bằng mùi, nên chỉ cần đồ ăn được đậy kín và rác được đưa ra khỏi nhà mỗi ngày là sức hút giảm đi nhiều.
Chỗ trú. Thùng carton cũ, chồng báo, góc tủ ít mở, khe sau tủ lạnh ấm và tối là nơi gián và nhện trú ẩn. Gọn gàng không phải để đẹp mà để giảm chỗ ẩn nấp, đồng thời giúp bạn nhìn thấy dấu hiệu sớm.
Đường vào. Cửa sổ, cửa đi, ô thoáng, khe chân tường, lỗ luồn ống điều hoà, ống thoát sàn, khe cửa cuốn. Chỉ khi ba thứ trên đã được thu gọn, việc chặn đường vào mới phát huy hết tác dụng, vì lúc đó phần lớn côn trùng không còn lý do để cố tìm đường.
Ánh sáng. Nhiều loài bay về đêm bị hút bởi ánh sáng, nhất là ánh sáng có nhiều bước sóng ngắn. Đèn ngoài hiên đặt sai chỗ biến cửa chính thành điểm tập trung côn trùng mỗi tối.
Danh sách việc làm theo thứ tự trước và đầu mùa hè
Có thể làm trọn danh sách này trong một hoặc hai ngày cuối tuần, tốt nhất là ngay sau một trận mưa đầu mùa — lúc chỗ đọng nước lộ rõ nhất:
- Đi một vòng quanh nhà sau mưa. Ghi lại mọi chỗ còn nước: đĩa lót chậu, xô chậu bỏ quên, lốp xe, máng xối, hốc tường, nắp thùng, khay hứng nước điều hoà. Đổ, lật úp, hoặc đậy kín từng chỗ.
- Sửa chỗ rỉ nước trong nhà. Vòi dưới bồn rửa, đường ống sau bồn cầu, khay xả tủ lạnh. Lau khô gầm bếp và góc nhà tắm trước khi đi ngủ.
- Chuẩn bị rác cho mùa nóng. Thùng rác bếp có nắp đậy khít, lót túi buộc được, đổ rác hữu cơ mỗi ngày, rửa thùng mỗi tuần.
- Đưa đồ ăn vào hộp kín. Đường, bánh kẹo, gạo, ngũ cốc, thức ăn khô của thú cưng chuyển sang hộp có nắp gioăng; trái cây chín cho vào tủ lạnh hoặc ăn trong ngày.
- Kiểm lưới cửa. Tìm chỗ rách, chỗ hở ở mép khung, chỗ lưới bung khỏi rãnh; vá hoặc thay trước khi muỗi nhiều.
- Bịt khe. Khe giữa khung cửa và tường, lỗ luồn ống điều hoà, ống nước, dây điện, khe chân cửa đi. Khe nhỏ cỡ một tấm thẻ đủ cho gián non chui qua.
- Đậy ống thoát sàn. Dùng nắp có bẫy nước hoặc nắp chặn mùi, đổ nước vào các ống ít dùng để giữ lớp nước chặn.
- Chỉnh đèn hiên. Dời đèn khỏi khung cửa, đổi sang ánh sáng vàng ấm, kéo rèm cửa sổ khi bật đèn trong nhà buổi tối.
- Dọn cây cảnh và ban công. Cắt lá chạm tường, không để cành cây dựa vào mái hay cửa sổ, kiểm cây mới mua trước khi đem vào.
- Đặt lịch. Ghi một buổi cố định trong tuần để lặp lại bước 1, 3 và 9 suốt mùa mưa.
Danh sách không có bước nào cần hoá chất. Nếu sau vài tuần làm đều mà một loài cụ thể vẫn xuất hiện nhiều, lúc đó mới cần tìm hiểu riêng loài đó để biết nó đang sinh ra ở đâu.
Điểm yếu riêng của từng kiểu nhà
Cùng một danh sách nhưng mỗi kiểu nhà có chỗ hở khác nhau. Bảng dưới gợi ý chỗ nên kiểm trước:
| Kiểu nhà | Điểm yếu hay gặp | Việc nên làm trước |
|---|---|---|
| Nhà phố, nhà ống | Ô thoáng cầu thang, sân phơi trên tầng thượng, giếng trời, cửa cuốn tầng trệt có khe chân | Lưới ô thoáng, ron chân cửa cuốn, dọn nước đọng sân thượng sau mưa |
| Căn hộ chung cư | Ống thoát sàn, hộp kỹ thuật, khe cửa ra hành lang, ban công nhiều chậu cây | Nắp ống thoát, ron cửa chính, đĩa lót chậu, phối hợp với hàng xóm về rác hành lang |
| Nhà vườn, nhà mái ngói | Cây sát nhà, đống củi, gạch vụn, khe mái, gỗ chạm đất | Tỉa cây cách tường, kê củi cao và xa nhà, kiểm khe mái, dọn lá mục |
| Nhà có quán, cửa hàng tầng trệt | Cửa mở cả ngày, rác thực phẩm nhiều, kho hàng ẩm | Rèm hoặc cửa lưới tự đóng, đổ rác nhiều lần trong ngày, kê hàng khỏi sàn |
Nhà nào cũng có một hai điểm yếu nổi bật. Xử lý dứt điểm hai điểm đó thường có lợi hơn làm qua loa mười chỗ.
Nếp làm hằng tuần suốt mùa mưa
Phòng ngừa chỉ có tác dụng khi đều đặn. Một buổi khoảng nửa tiếng mỗi tuần, chia việc cho cả nhà, là đủ:
- Lật úp, đổ nước mọi vật chứa ngoài trời; thay nước bình hoa, bình cây thuỷ canh.
- Rửa thùng rác, phơi khô; kiểm gầm bồn rửa, gầm tủ lạnh xem có ẩm hay vụn thức ăn.
- Hút bụi các góc khuất: chân tường, sau tủ, gầm giường — nơi trứng gián và vụn thức ăn đọng lại.
- Lau sàn bếp bằng nước có xà phòng thường để xoá vệt mùi kiến đi lại.
- Kiểm nhanh lưới cửa, ron cửa, nắp ống thoát; ghi chỗ hỏng để sửa trong tuần.
- Nhìn quanh xem có dấu hiệu mới: phân gián như hạt tiêu ở góc tủ, đường kiến, đường đất trên tường, bột gỗ dưới chân đồ gỗ.
Trẻ lớn có thể nhận việc lật úp đồ chứa nước hoặc tìm "dấu vết côn trùng" quanh nhà như một trò quan sát. Việc này giúp trẻ hiểu vì sao phải giữ nhà gọn mà không cần doạ hay khuyến khích giẫm chết côn trùng.
Những phản xạ nên bỏ khi vừa thấy côn trùng
Xịt thuốc tràn lan ngay lần đầu thấy. Bình xịt chỉ chạm tới vài con đang lộ diện, còn nguồn sinh ra chúng vẫn ở đó. Với kiến, xịt vào đường kiến có thể khiến đàn tách ra và tìm đường khác; với gián, những con trốn trong khe vẫn còn. Hoá chất bay lơ lửng trong phòng thì người và thú cưng hít phải trước.
Đóng kín mọi cửa và tắt quạt. Nhà kín, nóng, ẩm lại hợp với nhiều loài hơn. Thông gió tốt và lưới cửa kín mới là cặp đúng.
Đốt nhang muỗi trong phòng ngủ đóng cửa. Đây là nguồn khói đốt trong không gian kín; người hen, trẻ nhỏ chịu ảnh hưởng nhiều nhất. Nếu cần, ưu tiên màn, lưới, quạt.
Tin vào một mẹo duy nhất. Vỏ chanh, bã cà phê, túi nước treo cửa có thể nghe hợp lý nhưng không thay được việc cắt nước, rác và chặn khe. Mẹo nào chỉ đổi mùi mà không đổi điều kiện sống thì tác dụng, nếu có, cũng ngắn.
Lưu ý cho nhà có trẻ nhỏ, thú cưng và người dị ứng
Ưu điểm lớn của cách làm theo thứ tự là gần như không có rủi ro hoá chất, nên đặc biệt hợp với nhà có em bé, người già, người hen suyễn hay dị ứng. Khi dọn dẹp, chỉ cần chú ý vài điểm: dùng nước xà phòng thường thay cho chất tẩy mạnh khi lau sàn chỗ trẻ bò; không trộn các loại chất tẩy với nhau; cất gọn dụng cụ vá lưới, keo bịt khe ngoài tầm với của trẻ.
Bát thức ăn và nước của chó mèo là nguồn hút kiến, gián quen thuộc: cho ăn theo bữa, rửa bát sau bữa, không để thức ăn qua đêm. Bể cá, lồng chim nên đặt xa chỗ bạn có thể phải dùng bất kỳ sản phẩm nào sau này. Người dị ứng với bụi nhà và dị nguyên từ gián được lợi rõ khi nhà khô, ít chỗ trú, ít vụn thức ăn — đó cũng chính là cách phòng côn trùng.
Nếu ai trong nhà bị đốt, cắn rồi sưng lan nhanh, khó thở, chóng mặt, hay sốt sau khi bị muỗi đốt nhiều ngày, đừng tự xử lý kéo dài mà đưa đi khám; khó thở, sưng môi lưỡi là tình huống cấp cứu cần gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu phòng côn trùng từ tháng nào?
Tốt nhất là trước khi trời nóng hẳn và trước trận mưa lớn đầu mùa, vì lúc đó quần thể côn trùng còn nhỏ. Ở miền Bắc thường là cuối xuân, ở miền Nam là trước khi vào mùa mưa. Nếu đã vào giữa mùa thì vẫn làm theo đúng thứ tự, chỉ là cần vài tuần để thấy khác.
Nhà đã lắp lưới cửa mà vẫn có muỗi, vì sao?
Hoặc lưới có chỗ hở ở mép khung, ô thoáng, khe cửa chính, hoặc muỗi sinh ra ngay trong nhà từ khay hứng nước, bình hoa, góc nhà tắm. Kiểm nước đọng bên trong trước rồi mới soi từng mép lưới.
Có cần dùng thuốc phòng trước khi côn trùng xuất hiện không?
Với hộ gia đình thường là không. Phun phòng khi chưa có vấn đề chỉ làm tăng phơi nhiễm cho người và thú cưng. Hoá chất chỉ nên tính tới khi đã cắt nguồn mà một loài vẫn hoành hành, và khi đó nên ưu tiên đơn vị có giấy phép, làm đúng nhãn.
Nhà thuê có làm được những việc này không?
Phần lớn là được vì không cần đục phá: lưới dán hoặc lưới nam châm, ron dán chân cửa, nắp ống thoát rời, thùng rác có nắp. Việc sửa đường ống rỉ hay khe tường lớn thì báo chủ nhà để cùng xử lý.
Làm những việc này có ảnh hưởng tới côn trùng có ích không?
Gần như không, vì bạn chỉ khiến căn nhà bớt hấp dẫn chứ không giết hàng loạt. Bọ rùa, ong, chuồn chuồn vẫn sống bình thường ngoài vườn. Đó là ưu thế của phòng ngừa so với phun thuốc diện rộng.
Bao lâu thì thấy khác biệt?
Với muỗi và ruồi, nếu cắt được nơi đẻ, thường sau một tới hai tuần đã thấy bớt vì lứa mới không sinh ra nữa. Với gián và kiến cần lâu hơn, vì những con đã ở trong nhà phải tự rời đi hoặc tự tàn khi không còn thức ăn.