Mối đất và mối gỗ khô là hai kiểu mối chủ nhà Việt hay gặp nhất, và chúng sống theo hai cách gần như ngược nhau. Mối đất làm tổ trong đất, cần ẩm, đi kiếm ăn qua đường hầm và đường mui đất, vào nhà từ nền và chân tường. Mối gỗ khô sống trọn trong khối gỗ khô, không cần đất, thường vào nhà theo đồ gỗ cũ hoặc bay vào gỗ trên cao như kèo, xà, khung cửa sổ.
Vì thế, cách giữ nhà khỏi hai loài cũng khác: với mối đất, việc chính là giữ nền và chân tường khô, cắt đường gỗ chạm đất; với mối gỗ khô, việc chính là kiểm đồ gỗ trước khi mang vào nhà và để mắt tới gỗ trên cao. Hiểu sự khác biệt giúp bạn canh đúng chỗ và tránh những biện pháp tốn công mà sai đối tượng.
Mối đất: tổ dưới đất, cuộc sống phụ thuộc vào ẩm
Mối đất là nhóm phổ biến và gây thiệt hại nhiều nhất cho nhà ở tại Việt Nam. Tổ chính nằm dưới đất, đôi khi trong gốc cây, khối gỗ lớn chôn dưới nền, hoặc trong khoang tường ẩm. Từ tổ, mối thợ toả đi theo hệ thống đường hầm dưới đất để tìm gỗ, giấy, vải, bất cứ thứ gì có cellulose.
Mối thợ có lớp vỏ ngoài mỏng, mất nước rất nhanh khi ra chỗ khô, sáng. Chúng giải quyết bằng cách xây đường mui — những ống đất nhỏ trộn nước bọt và phân, bám dọc tường, chân gỗ — để đi trong bóng tối ẩm. Đường mui đất là dấu hiệu dễ thấy nhất của mối đất trong nhà. Gỗ bị mối đất ăn thường rỗng theo thớ, lớp mặt ngoài còn nguyên, bên trong có đất lẫn.
Vì phụ thuộc ẩm, mối đất ưa nhà có chân tường thấm, ống nước rò, nền ẩm, chỗ gỗ chạm đất, và hoạt động mạnh trong mùa mưa. Mùa khô, chúng có xu hướng đi sâu hơn và tập trung quanh những nguồn ẩm ổn định như đường ống, nhà vệ sinh, bếp. Những nơi này đáng được kiểm cả năm, không chỉ mùa mưa.
Ngoài đường mui, vài dấu hiệu gián tiếp cũng gợi ý mối đất: cánh cửa gỗ tầng trệt bỗng kẹt, mép sơn trên khung cửa phồng lên như có bọt, ván ốp chân tường lún nhẹ khi ấn, sàn gỗ ở một góc nghe rỗng khi bước qua. Những dấu hiệu này cũng có thể do ẩm, nấm mục gây ra, nên chỉ là lý do để kiểm kỹ, chưa phải kết luận.
Mối gỗ khô: cả đời trong một khối gỗ
Mối gỗ khô không cần liên hệ với đất. Một cặp mối cánh bay vào một khe nhỏ trên gỗ khô, đục buồng và lập tổ ngay trong đó. Tổ nhỏ, phát triển chậm hơn mối đất, nhưng có thể sống nhiều năm trong cùng một khung cửa, tấm kèo, món đồ gỗ, và theo thời gian lan sang gỗ gần đó.
Chúng lấy nước từ chính gỗ và không khí, nên không cần xây đường mui. Dấu hiệu nhận ra chủ yếu là những đống hạt phân nhỏ, cứng, đều nhau bị đẩy ra từ lỗ nhỏ trên gỗ, rơi xuống sàn, bậu cửa, mặt tủ. Gỗ bên trong có các khoang rỗng nối nhau, mặt khoang khá nhẵn, không lẫn đất.
Mối gỗ khô hay gặp ở vùng ven biển, nhà gỗ cũ, gác xép, mái gỗ, và đặc biệt đi theo đồ gỗ cũ mua lại, đồ thanh lý, đồ gỗ chuyển từ nơi khác. Nhiều gia đình phát hiện mối gỗ khô ở một chiếc tủ cũ được cho, rồi một hai năm sau thấy hạt phân rơi từ khung cửa sổ gần đó.
Khung cửa sổ gỗ hướng nắng, sàn gác lửng bằng gỗ, tay vịn cầu thang, đồ gỗ trang trí treo tường là những chỗ ít ai để ý nhưng mối gỗ khô ưa vì khô và ít bị xáo trộn. Khi lau dọn những chỗ này, chỉ cần để mắt tới mặt sàn hay mặt tủ bên dưới: một nhúm hạt nhỏ xuất hiện lặp lại ở cùng vị trí là tín hiệu đáng ghi lại.
So sánh hai loài để canh đúng chỗ
Bảng tổng hợp những khác biệt có ý nghĩa thực hành với chủ nhà. Đặc điểm cụ thể có thể khác nhau giữa các loài trong mỗi nhóm.
| Tiêu chí | Mối đất | Mối gỗ khô |
|---|---|---|
| Tổ chính | Dưới đất, gốc cây, khối gỗ chôn, khoang tường ẩm | Ngay trong khối gỗ khô |
| Cần đất, ẩm | Rất cần; xây đường mui để giữ ẩm | Không cần đất; sống được trong gỗ khô |
| Cửa vào nhà | Nền, chân tường, khe nứt, ống xuyên sàn | Bay vào khe gỗ, theo đồ gỗ cũ |
| Dấu hiệu chính | Đường mui đất, gỗ rỗng có đất | Đống hạt phân rời, cứng, đều |
| Vị trí hay gặp | Tầng trệt, gần bếp, nhà vệ sinh, chân cầu thang | Kèo, xà, khung cửa sổ, đồ gỗ trên cao, gác xép |
| Quy mô tổ | Lớn, có thể nhiều nhánh kiếm ăn trong khu | Nhỏ hơn, khu trú trong vài cấu kiện |
| Hướng phòng chính | Giữ khô, cắt gỗ chạm đất, chặn đường vào từ nền | Kiểm đồ gỗ trước khi đưa vào, bịt khe, phủ bề mặt gỗ |
Có những loài mối khác ít gặp hơn trong nhà, như mối gỗ ẩm sống ở gỗ mục ngấm nước. Gặp gỗ mục ẩm có mối, việc đầu tiên vẫn là tìm và chấm dứt nguồn nước.
Giữ nhà khỏi mối đất: trọng tâm ở nền và chân tường
Phần lớn công sức phòng mối đất dồn vào tầng trệt và vòng sát nhà. Những việc chủ nhà làm được mà không cần hoá chất:
- Sửa ngay ống rò, chỗ thấm ở tường giáp bếp, nhà vệ sinh, máng xối.
- Không để gỗ chạm đất: khung cửa, chân cầu thang, ván ốp, đồ gỗ đặt sát nền ẩm.
- Để lộ một dải chân tường trong và ngoài, không chất thùng giấy, gỗ, chiếu cũ sát tường.
- Không đắp đất, mùn cao quanh nhà; bồn cây cách tường và thoát nước tốt.
- Kiểm định kỳ những điểm có ống xuyên sàn, khe nứt nền, hộp kỹ thuật.
- Khi thấy đường mui đất trong nhà: giữ nguyên, chụp ảnh, mời đơn vị có giấy phép đánh giá; không phá, không tự bơm thuốc.
Với nhà đang xây hoặc sắp sửa lớn, phòng mối nền móng nên được tính trong kế hoạch xây dựng, do nhà thầu và đơn vị có chuyên môn thực hiện.
Giữ nhà khỏi mối gỗ khô: trọng tâm ở đồ gỗ và gỗ trên cao
Vì mối gỗ khô không đi qua đất, các biện pháp ở nền không giúp được. Trọng tâm chuyển sang thứ mang vào nhà và gỗ trên cao:
- Kiểm đồ gỗ cũ, đồ thanh lý, đồ được cho trước khi mang vào: tìm lỗ nhỏ, hạt phân dưới đáy, trong ngăn kéo.
- Đặt đồ nghi ngờ trên tờ giấy trắng ở chỗ riêng vài tuần để theo dõi hạt phân rơi.
- Bịt khe nứt lớn trên kèo, khung cửa sổ bằng vật liệu phù hợp để giảm chỗ mối cánh chui vào.
- Giữ lớp sơn, dầu phủ bề mặt gỗ nguyên vẹn, nhất là đồ gỗ ở gần cửa sổ, gác xép.
- Mùa mối cánh bay, hạn chế đèn sáng gần cửa sổ, dùng lưới cửa.
- Định kỳ nhìn sàn, bậu cửa dưới kèo, khung gỗ trên cao: đống hạt nhỏ đều là dấu hiệu cần chú ý.
Mối gỗ khô đã vào cấu kiện thì nên nhờ đơn vị có giấy phép đánh giá phạm vi. Có những cách xử lý cục bộ hoặc dùng nhiệt do người có chuyên môn thực hiện; xử lý toàn bộ công trình bằng phương pháp xông hơi là kỹ thuật chuyên biệt, có quy định chặt chẽ, tuyệt đối không tự làm.
Mùa nào canh loài nào
Mối cánh của nhiều loài mối đất thường bay ra sau những cơn mưa đầu mùa, vào chiều tối hoặc đầu đêm khi không khí ẩm và lặng gió. Đây là lúc dễ thấy chúng bay quanh đèn, rụng cánh ở bậu cửa. Một tổ mối đất trưởng thành ở gần nhà sẽ "báo danh" theo cách đó mỗi năm, nên những buổi tối sau mưa đầu mùa là thời điểm tốt để để ý xem cánh rụng nhiều nhất ở đâu.
Mối gỗ khô cũng có mùa bay, thời điểm tuỳ loài và vùng, và mối cánh của chúng cũng bị đèn thu hút. Khác ở chỗ, mối cánh gỗ khô có thể chui ngay vào khe gỗ gần đèn — khung cửa sổ, kèo gần bóng đèn hiên — để lập tổ, không cần tìm đất ẩm. Vì vậy, đèn sáng ngoài hiên sát kèo gỗ, mái gỗ là điều nên hạn chế trong mùa mối bay.
Mùa khô là lúc thuận tiện để kiểm gỗ trên cao, gác xép, mái: trời khô, dễ phân biệt hạt phân mới, và có thể sửa mái, bịt khe trước mùa mưa. Mùa mưa và mùa nồm là lúc canh mối đất ở tầng trệt, chân tường, quanh bếp và nhà vệ sinh. Chia lịch theo mùa như vậy giúp việc kiểm không nặng nề mà vẫn đúng chỗ.
Khi nhà có cả hai: thứ tự ưu tiên
Không hiếm nhà có cả mối đất ở tầng trệt lẫn mối gỗ khô ở kèo mái hay đồ gỗ cũ. Thứ tự ưu tiên thường là: trước hết xử lý nguồn ẩm và đường vào của mối đất, vì tổ mối đất lớn hơn, lan nhanh hơn, và ảnh hưởng tới nhiều phần của ngôi nhà. Song song, cách ly hoặc xử lý đồ gỗ có mối gỗ khô để chúng không lan sang gỗ khác.
Khi mời đơn vị có giấy phép, hãy kể đủ những gì đã thấy ở cả hai khu vực, kèm ảnh có ngày. Người kiểm cần biết đó là một hay hai loài để chọn phương pháp; xử lý sai đối tượng tốn công mà không hiệu quả. Hỏi rõ phương pháp nào áp dụng cho khu vực nào, mức phơi nhiễm với người trong nhà ra sao.
Nhà có trẻ nhỏ, người cao tuổi, người hen, thai phụ, thú cưng hay bể cá: đề nghị ưu tiên cách xử lý cục bộ và ít xâm lấn, hỏi kỹ thời gian tránh khỏi phòng theo nhãn sản phẩm, cất đồ ăn, che bể cá, mở thoáng trước khi quay lại. Những câu hỏi này là bình thường và một đơn vị đàng hoàng sẽ trả lời rõ ràng.
Sau khi xử lý, ghi vào sổ nhà: loài nào, ở đâu, xử lý ngày nào, bằng cách gì theo nhãn, lịch kiểm lại. Hai loài có hai lịch kiểm khác nhau: mối đất kiểm chân tường tầng trệt theo mùa mưa, mối gỗ khô kiểm hạt phân dưới cấu kiện đã xử lý theo vài tháng một lần. Ghi chép đều đặn giúp nhận ra sớm nếu một trong hai quay lại, khi việc xử lý còn nhỏ và ít hoá chất.
Câu hỏi thường gặp
Mối gỗ khô có từ ngoài đất vào nhà không?
Thường là không. Mối gỗ khô bay vào khe gỗ khô hoặc đi theo đồ gỗ cũ, sống trọn trong khối gỗ. Các biện pháp chống mối ở nền móng không ngăn được loài này, nên cần kiểm đồ gỗ và gỗ trên cao.
Hạt nhỏ rơi dưới kèo mái là gì?
Nếu hạt nhỏ, cứng, đều nhau như cát, rơi thành đống dưới một lỗ nhỏ, nhiều khả năng là phân mối gỗ khô. Bột mịn như bột mì thì thường là mọt. Chụp ảnh gần, giữ một ít mẫu trong túi kín để người có chuyên môn xem.
Nhà chung cư có mối gỗ khô không?
Có thể, nếu mang vào đồ gỗ cũ có mối hoặc mối cánh bay vào khe gỗ khung cửa. Tuy nhiên ở chung cư, mối đất đi theo hộp kỹ thuật vẫn phổ biến hơn. Kiểm đồ gỗ trước khi mang vào và để mắt tới tủ bếp, tủ âm tường.
Mối đất có sống được trên tầng cao không cần đất không?
Mối đất cần nguồn ẩm ổn định. Trên tầng cao, chúng có thể tồn tại nếu có nguồn ẩm như ống rò, khoang tường ẩm, và vẫn có đường liên hệ về tổ chính hoặc lập nhánh phụ ở chỗ ẩm. Thấy đường mui đất trên cao thì nên tìm nguồn nước rò.
Phun thuốc bề mặt có diệt được mối gỗ khô trong kèo không?
Thường không, vì mối sống sâu trong gỗ. Phun bề mặt chỉ để lại hoá chất trong nhà. Xử lý mối gỗ khô cần đánh giá phạm vi và chọn cách phù hợp bởi người có chuyên môn, có giấy phép.
Làm sao để không mang mối gỗ khô vào nhà khi mua đồ cũ?
Kiểm kỹ lỗ nhỏ, hạt phân trong ngăn kéo, đáy tủ, mặt sau; hỏi nguồn gốc món đồ. Mang về thì đặt riêng trên giấy trắng vài tuần để theo dõi trước khi đặt cạnh đồ gỗ khác.