Khi nghi ai đó bị ngộ độc thuốc diệt côn trùng ở nhà, việc đầu tiên là đưa người đó tránh xa nguồn hoá chất và gọi cấp cứu 115 nếu có bất kỳ dấu hiệu nặng nào (khó thở, lơ mơ, co giật, nôn nhiều) hoặc nếu chất đã bị nuốt. Mang theo bao bì hoặc ảnh nhãn sản phẩm khi đi viện. Không tự gây nôn, không cho uống sữa, dầu, nước lá hay bất kỳ "thuốc giải" dân gian nào trừ khi nhân viên y tế hướng dẫn.
Bài này là kiến thức phổ thông giúp gia đình phản ứng đúng trong những phút đầu, không thay hướng dẫn của nhân viên y tế và không phải khoá học sơ cứu. Nội dung chia theo đường tiếp xúc — hít, dính da, dính mắt, nuốt — kèm những dấu hiệu nguy hiểm và cách chuẩn bị thông tin để nhân viên y tế xử lý nhanh nhất.
Hoá chất diệt côn trùng gây hại thế nào
Nhiều nhóm hoạt chất diệt côn trùng tác động lên hệ thần kinh của côn trùng. Ở liều thấp và dùng đúng cách, người ít bị ảnh hưởng vì cơ thể to hơn, chuyển hoá khác. Nhưng khi nuốt phải, hít lượng lớn trong phòng kín, hay dính nhiều lên da, một số nhóm có thể gây ngộ độc ở người, trong đó có những nhóm có thể gây ngộ độc nặng, đe doạ tính mạng.
Ngoài hoạt chất, sản phẩm còn có dung môi, chất đẩy, chất phụ gia. Dung môi dạng dầu nếu bị sặc vào phổi có thể gây tổn thương phổi nghiêm trọng — đây là một trong những lý do không được gây nôn khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế. Bình khí dung dễ cháy còn kèm nguy cơ bỏng.
Mức độ nặng nhẹ phụ thuộc vào loại hoạt chất, lượng tiếp xúc, đường tiếp xúc, thời gian, cân nặng và sức khoẻ của người bị. Trẻ nhỏ, người già, người có bệnh nền, thai phụ có nguy cơ cao hơn. Vì không thể tự đánh giá chính xác ở nhà, nguyên tắc là: nghi ngờ thì hỏi nhân viên y tế, đừng chờ "xem thế nào".
Việc làm ngay theo đường tiếp xúc
Bảng tóm tắt những bước đầu được khuyến cáo phổ biến trong sơ cứu ngộ độc hoá chất. Luôn ưu tiên câu sơ cứu ghi trên nhãn sản phẩm và hướng dẫn qua điện thoại của nhân viên y tế.
| Đường tiếp xúc | Làm ngay | Không nên |
|---|---|---|
| Hít phải (xịt trong phòng kín, khói) | Đưa ra chỗ thoáng khí; nới lỏng quần áo; theo dõi hơi thở; khó thở thì gọi 115 | Ở lại phòng để "mở cửa cho bay"; để người bị tự đi lại khi chóng mặt |
| Dính da | Cởi bỏ quần áo, giày dép dính thuốc; rửa da dưới vòi nước chảy với xà phòng nhẹ trong nhiều phút | Chà xát mạnh; bôi dầu, kem, mỡ lên chỗ dính |
| Dính mắt | Rửa mắt liên tục dưới dòng nước sạch nhẹ trong ít nhất mười lăm phút, giữ mí mắt mở; tháo kính áp tròng nếu dễ tháo | Dụi mắt; nhỏ thuốc nhỏ mắt tự chọn; dừng rửa quá sớm |
| Nuốt phải | Lấy phần còn lại ra khỏi miệng, súc miệng nếu người tỉnh; gọi 115 hoặc tư vấn y tế ngay; mang bao bì | Tự gây nôn; cho uống sữa, dầu, nước lá, than, "thuốc giải" truyền miệng khi chưa có hướng dẫn |
Người sơ cứu cần tự bảo vệ: đeo găng hoặc dùng túi nilon bọc tay khi cởi quần áo dính thuốc, không hút miệng, không ngửi chai để đoán chất. Nếu phòng còn nồng hơi thuốc, mở cửa từ bên ngoài và không ở lâu trong đó.
Dấu hiệu nguy hiểm: gọi 115 ngay
Những biểu hiện dưới đây cho thấy tình huống có thể nặng. Không chờ, không tự xử lý tiếp ở nhà:
- Khó thở, thở rít, thở nhanh nông, tím môi.
- Lơ mơ, khó đánh thức, lú lẫn, ngất.
- Co giật, run cơ, giật cơ.
- Nôn nhiều, tiêu chảy nhiều, đau bụng dữ dội.
- Chảy nhiều nước dãi, vã mồ hôi nhiều, chảy nước mắt nhiều bất thường, đồng tử rất nhỏ hoặc rất to.
- Tim đập rất chậm hoặc rất nhanh, choáng, da lạnh.
- Bất kỳ trường hợp nào nuốt phải sản phẩm có hình cảnh báo đầu lâu xương chéo, hoặc không biết đã nuốt bao nhiêu.
Trong lúc chờ xe cấp cứu: nếu người bị nôn hoặc lơ mơ, đặt nằm nghiêng an toàn để tránh sặc; không cho ăn uống; theo dõi hơi thở. Nếu người bị ngừng thở, làm theo hướng dẫn của điều phối viên 115 qua điện thoại.
Vì sao phải mang bao bì, và nói gì với nhân viên y tế
Hoá chất diệt côn trùng có nhiều nhóm hoạt chất với cơ chế ngộ độc và cách xử trí khác nhau. Bác sĩ cần biết chính xác hoạt chất, hàm lượng, dạng sản phẩm để chọn cách điều trị, và trong một số trường hợp, để quyết định có dùng thuốc giải đặc hiệu hay không. Bao bì hoặc ảnh chụp rõ nhãn là nguồn thông tin nhanh và chính xác nhất.
Khi gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế, nói rõ: ai bị (tuổi, cân nặng ước chừng, có thai không, bệnh nền), tiếp xúc với sản phẩm gì (đọc tên hoạt chất trên nhãn), qua đường nào, lúc mấy giờ, ước lượng bao nhiêu, đã làm gì từ lúc đó tới giờ, biểu hiện hiện tại. Nếu có người thứ hai trong nhà, một người lo cho người bị, một người lo gọi điện và tìm bao bì.
Giữ bình tĩnh khi nói chuyện qua điện thoại giúp điều phối viên hiểu nhanh; trả lời đúng câu được hỏi, làm theo từng bước họ hướng dẫn, và đừng cúp máy trước khi họ cho phép.
Ở Việt Nam có các cơ sở chuyên về chống độc tại một số bệnh viện lớn; nhân viên cấp cứu và bác sĩ tuyến trước có thể liên hệ để hội chẩn khi cần. Việc của gia đình là đưa người bị tới nơi có nhân viên y tế sớm nhất cùng đầy đủ thông tin.
Những "mẹo" cần tránh
Gây nôn bằng cách móc họng, cho uống nước muối. Có thể làm hoá chất, dung môi sặc vào phổi, gây tổn thương nặng hơn; nước muối đậm đặc tự nó cũng gây hại. Chỉ làm khi nhân viên y tế hướng dẫn cụ thể.
Cho uống sữa, dầu ăn, lòng trắng trứng. Không có tác dụng giải độc chung cho các nhóm hoạt chất diệt côn trùng, và với một số chất tan trong dầu còn có thể làm hấp thu nhiều hơn. Không cho ăn uống gì khi chưa có hướng dẫn.
Đắp lá, uống nước lá, dùng "thuốc giải" truyền miệng. Làm mất thời gian vàng và có thể gây thêm ngộ độc. Đưa đi viện là việc cần làm.
Chờ xem có triệu chứng không rồi mới đi. Một số ngộ độc biểu hiện muộn sau vài giờ. Nuốt phải hoặc tiếp xúc lượng lớn thì hỏi nhân viên y tế ngay dù chưa thấy gì.
Tự lái xe đưa đi khi người bị đang co giật, khó thở. Gọi 115 để được hỗ trợ trên đường đi; một người lái xe một mình không thể vừa lái vừa chăm sóc người bị.
Vật nuôi nghi ngộ độc
Chó hay ăn bả, liếm chỗ vừa xịt; mèo liếm lông dính thuốc hoặc bị nhỏ nhầm sản phẩm dành cho chó. Dấu hiệu thường gặp: chảy nhiều nước dãi, run, co giật, nôn, đi loạng choạng, thở gấp, đồng tử bất thường. Chim cảnh có thể ủ rũ, thở há mỏ khi phòng có khói, hơi thuốc. Cá nổi đầu, bơi loạn sau khi phòng được xịt.
Đưa vật nuôi ra khỏi khu vực, ngăn liếm thêm (với mèo dính thuốc trên lông, có thể quấn khăn nhẹ để mèo không liếm). Không tự gây nôn, không cho uống sữa. Gọi hoặc đưa ngay tới bác sĩ thú y, mang theo bao bì sản phẩm. Với cá, chuyển sang nước sạch đã chuẩn bị nếu có và hỏi người có chuyên môn.
Bác sĩ thú y cũng cần biết hoạt chất, lượng, thời điểm — y như với người. Một số sản phẩm dành cho chó có thể rất nguy hiểm cho mèo, nên đừng bao giờ dùng sản phẩm của loài này cho loài kia.
Phòng ngộ độc từ gốc
Phần lớn ngộ độc thuốc diệt côn trùng trong gia đình phòng được bằng mấy thói quen: dùng ít hoá chất nhất có thể nhờ phòng ngừa và xua đuổi; giữ sản phẩm trong bao bì gốc, tủ cao có khoá; không chiết sang chai khác; đặt bả ngoài tầm với và ghi nhớ vị trí; đọc nhãn mỗi lần dùng; rời phòng và thông gió đủ thời gian.
Chuẩn bị trước cũng giúp phản ứng nhanh khi có chuyện: lưu ảnh nhãn các sản phẩm đang có trong nhà vào điện thoại; dán số 115 và địa chỉ cơ sở y tế gần nhất ở chỗ dễ thấy; người lớn trong nhà biết tư thế nằm nghiêng an toàn. Tham gia một khoá sơ cứu cơ bản do tổ chức có uy tín tổ chức là khoản đầu tư đáng giá cho mọi gia đình — bài viết không thay được khoá học thực hành.
Cuối cùng, với gia đình có trẻ nhỏ, câu hỏi nên đặt mỗi khi định mua một sản phẩm diệt côn trùng mới là: nếu con lỡ chạm vào, nuốt phải, nhà mình đã sẵn sàng chưa. Nếu câu trả lời chưa chắc, có lẽ nên thử thêm một bước phòng ngừa trước.
Sau khi qua cơn nguy hiểm: dọn hiện trường cho an toàn
Khi người bị đã được chăm sóc hoặc đã tới viện, chỗ xảy ra sự cố trong nhà — vũng thuốc đổ, chai vỡ, bả vương vãi, phòng còn nồng hơi thuốc — vẫn là nguồn phơi nhiễm cho những người còn lại. Trẻ nhỏ và vật nuôi cần được giữ tránh xa khu vực cho tới khi dọn xong.
Người dọn nên là người lớn khoẻ mạnh, không phải thai phụ hay người hen. Mở cửa thông gió từ bên ngoài, đeo găng tay, khẩu trang, mặc quần áo dài. Thấm chất lỏng đổ bằng giấy, giẻ hoặc cát, gom vào túi nilon dày, buộc kín, ghi chú bên ngoài; không xả nước cho trôi xuống cống. Lau lại bề mặt theo hướng dẫn trên nhãn nếu có. Quần áo dính thuốc của người bị và người sơ cứu giặt riêng hoặc bỏ đi tuỳ mức độ dính.
Giữ lại bao bì gốc cho tới khi nhân viên y tế không cần thêm thông tin. Sau sự cố, xem lại vì sao chuyện xảy ra — chai để sai chỗ, bả đặt thấp, chai chiết — và sửa ngay chỗ đó. Đây không phải lúc đổ lỗi, mà là lúc làm cho lần sau không lặp lại. Nếu sản phẩm gây sự cố không còn cần thiết, đây cũng là lúc bỏ hẳn nó khỏi nhà theo đường thu gom chất thải nguy hại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ liếm phải bả gián thì có cần đi viện không?
Nên gọi tư vấn y tế hoặc 115 ngay, mang theo bao bì để nhân viên y tế đánh giá dựa trên hoạt chất và lượng có thể đã nuốt. Lấy phần còn lại khỏi miệng trẻ, không gây nôn, không cho ăn uống gì khi chưa có hướng dẫn.
Hít phải thuốc xịt muỗi thấy chóng mặt thì làm gì?
Ra ngay chỗ thoáng khí, ngồi nghỉ, nới lỏng quần áo. Nếu chóng mặt giảm dần thì theo dõi thêm; nếu kèm khó thở, nôn, đau đầu dữ dội, lơ mơ, hoặc người bị là trẻ nhỏ, người già, thai phụ, đi khám hoặc gọi 115.
Thuốc diệt côn trùng bắn vào mắt rửa bằng gì?
Rửa bằng dòng nước sạch nhẹ, liên tục trong ít nhất mười lăm phút, giữ mí mắt mở. Không dụi, không nhỏ thuốc tự chọn. Sau khi rửa, nếu vẫn đau, đỏ, nhìn mờ, đi khám mắt và mang theo bao bì sản phẩm.
Uống sữa có giải độc thuốc diệt côn trùng không?
Không. Sữa không phải thuốc giải cho các nhóm hoạt chất diệt côn trùng và có thể làm chậm việc đi viện. Không cho uống gì khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.
Nếu không còn bao bì thì báo gì cho bác sĩ?
Mô tả sản phẩm (dạng xịt, bả, nhang, lỏng phải pha), màu, mùi, nơi mua, thời điểm, lượng ước chừng. Mang theo bất cứ phần nào còn lại như nắp, phần chai, hộp bả. Lần sau, chụp ảnh nhãn ngay khi mua để lưu.
Mèo bị nhỏ nhầm thuốc trị ve của chó thì sao?
Một số sản phẩm dành cho chó có thể rất nguy hiểm cho mèo. Ngăn mèo liếm thêm, không tự xử lý bằng mẹo, đưa ngay tới bác sĩ thú y cùng bao bì sản phẩm. Thời gian đến sớm có ý nghĩa lớn.