Mối và mọt gỗ đều làm gỗ yếu đi nhưng là hai nhóm côn trùng khác hẳn. Mối là côn trùng xã hội sống thành tổ, phần lớn đi từ đất lên và để lại đường mui đất, gỗ rỗng có đất bên trong. Mọt gỗ là ấu trùng của bọ cánh cứng nhỏ, sống riêng lẻ trong gỗ, để lại lỗ tròn nhỏ trên bề mặt và bột gỗ mịn rơi ra. Chỉ cần nhìn lỗ, bột và đường đất là phân biệt được phần lớn trường hợp.
Phân biệt đúng quan trọng vì hai loài cần cách xử lý khác nhau. Mọt ở một chiếc ghế tre thường chỉ là chuyện của chiếc ghế đó. Mối đất ở khung cửa lại là dấu hiệu của một tổ dưới nền đang kiếm ăn vào nhà. Nhầm mọt thành mối dễ dẫn tới phun thuốc không cần thiết; nhầm mối thành mọt thì bỏ lỡ thời gian xử lý sớm.
Bảng nhận diện nhanh
Bảng dưới gom các dấu hiệu dễ thấy nhất. Một món đồ có thể có hơn một loài, nên đọc cả nhóm dấu hiệu chứ không dựa vào một dấu hiệu duy nhất.
| Dấu hiệu | Mối đất | Mối gỗ khô | Mọt gỗ, mọt tre |
|---|---|---|---|
| Trên bề mặt | Đường mui đất nâu leo dọc tường, chân gỗ | Lỗ rất nhỏ, đôi khi được bịt lại | Lỗ tròn nhỏ như đầu kim tới hạt tiêu, mép sắc |
| Thứ rơi ra | Ít khi có bột; có đất, vụn đất | Hạt phân nhỏ, cứng, đều nhau như cát, thành đống | Bột mịn như bột mì, có khi hơi vón |
| Bên trong gỗ | Rỗng theo thớ, có đất lẫn, vỏ ngoài mỏng như giấy | Khoang rỗng sạch, nối nhau, có hạt phân | Đường đục nhỏ chằng chịt, lèn bột |
| Gỗ thường bị | Gỗ gần đất, gần nguồn ẩm | Gỗ khô trên cao: kèo, khung, đồ gỗ | Phần gỗ non, tre, mây, ván kém chất lượng |
| Con vật thấy được | Mối thợ trắng ngà, thân mềm, mù | Hiếm khi thấy, trừ mối cánh | Bọ cánh cứng nhỏ màu nâu đỏ, nâu đen khi bay ra |
| Mức độ lan | Theo đường đất, có thể nhiều chỗ trong nhà | Trong khối gỗ, có thể sang gỗ khô gần đó | Trong món đồ, có thể sang đồ gỗ, tre cạnh đó |
Nếu thấy cả đường mui đất lẫn bột mịn ở cùng một chỗ, có thể món đồ vừa bị mọt cũ vừa bị mối mới. Khi đó ưu tiên xem xét mối, vì liên quan tới tổ và đường đi trong kết cấu.
Mọt gỗ là ai và ăn gì
Thứ người ta gọi chung là "mọt gỗ" thường là ấu trùng của vài họ bọ cánh cứng nhỏ. Con trưởng thành đẻ trứng vào lỗ mạch gỗ, kẽ nứt, mặt gỗ không được phủ. Ấu trùng nở ra đục vào gỗ, sống bên trong vài tháng tới hơn một năm tuỳ loài và điều kiện, ăn tinh bột và đường còn trong tế bào gỗ. Khi hoá trưởng thành, chúng khoét một lỗ tròn chui ra, đẩy bột ra ngoài, giao phối và đẻ trứng tiếp.
Vì sống nhờ tinh bột, nhiều loài mọt thích phần dác gỗ (lớp gỗ non phía ngoài, sát vỏ cây), các loại gỗ nhiều tinh bột, và đặc biệt là tre, nứa, mây. Đồ tre đan, đũa tre, rổ rá, giường tre, sào phơi đồ bị mọt rất phổ biến ở nhà Việt. Theo kinh nghiệm dân gian, tre chặt đúng mùa và được ngâm nước một thời gian trước khi dùng thì ít mọt hơn; giải thích khoa học thường đưa ra là việc ngâm làm giảm lượng tinh bột và đường trong thân tre.
Mọt trưởng thành không ăn gỗ nhiều; phần phá hoại chủ yếu do ấu trùng bên trong. Vì vậy, khi bạn thấy lỗ, nghĩa là có ít nhất một thế hệ đã hoàn thành vòng đời trong món đồ. Lỗ mới có mép sáng, bột tươi màu nhạt; lỗ cũ mép sẫm, bột đã bám bụi.
Mối gỗ khô: kẻ đứng giữa
Mối gỗ khô là một nhóm mối không cần tiếp xúc với đất. Chúng sống trọn trong khối gỗ khô, lấy nước từ chính gỗ và không khí. Một tổ mối gỗ khô nhỏ hơn nhiều so với tổ mối đất, có thể nằm gọn trong một khung cửa, một tấm kèo, một món đồ gỗ. Mối gỗ khô dễ đi theo đồ gỗ cũ, đồ thanh lý, đồ vận chuyển từ nơi khác tới.
Dấu hiệu đặc trưng nhất là các hạt phân. Mối gỗ khô đẩy phân ra ngoài qua những lỗ nhỏ để giữ khoang sạch, tạo thành đống hạt nhỏ, cứng, kích thước đều nhau, nhìn kỹ dưới kính lúp thấy có gờ cạnh. Đống hạt này hay bị nhầm với bột mọt, nhưng sờ vào sẽ thấy khác hẳn: bột mọt mịn và mềm như bột mì, còn phân mối gỗ khô rời và lạo xạo như cát.
Nhà ở vùng ven biển, nhà gỗ cũ, đồ gỗ trên gác xép lâu năm là nơi hay gặp mối gỗ khô. Vì chúng không đi theo đất, các biện pháp chống mối từ nền móng không chặn được chúng; ngược lại, kiểm đồ gỗ trước khi mang vào nhà lại rất hiệu quả.
Một mẹo quan sát: quét sạch đống hạt dưới chỗ nghi ngờ rồi để vài ngày. Nếu đống hạt mới lại xuất hiện đúng chỗ đó, tổ đang hoạt động. Nếu không có gì mới sau vài tuần, có thể đó là dấu vết cũ. Cách làm này không gây hại gì cho món đồ và giúp người có chuyên môn có thêm thông tin khi đánh giá.
Cách tự kiểm một món đồ nghi bị hại
Cần đèn pin, kính lúp nếu có, một tờ giấy trắng và điện thoại để chụp. Không cần đục phá gì.
- Đặt tờ giấy trắng dưới món đồ hoặc dưới chỗ nghi ngờ, để một hai ngày.
- Xem thứ rơi xuống giấy: bột mịn (mọt), hạt rời đều như cát (mối gỗ khô), vụn đất (mối đất).
- Rọi đèn chéo trên bề mặt gỗ để thấy lỗ nhỏ; đếm sơ bộ lỗ có mép sáng (mới) và mép sẫm (cũ).
- Tìm đường mui đất ở chân món đồ, ở tường phía sau và ở sàn quanh đó.
- Gõ nhẹ bằng cán muỗng dọc món đồ, nghe chỗ nào tiếng bộp khác thường.
- Chụp ảnh gần các dấu hiệu, kèm thước hoặc đồng xu để biết kích thước, ghi ngày.
- Nếu là đồ nhỏ: chuyển ra chỗ riêng thoáng khô, tiếp tục theo dõi bột mới. Nếu là khung cửa, sàn, đồ lớn gắn tường và có đường đất: giữ nguyên hiện trạng và mời đơn vị có giấy phép đánh giá.
Đừng dùng kim, dao đâm sâu vào gỗ để "xem bên trong". Làm vậy phá hỏng món đồ và với mối đất thì còn làm chúng rút đi, gây khó cho việc lần ra nguồn.
Đồ tre, mây trong nhà: xử lý nhẹ được tới đâu
Đồ tre, mây là nơi gặp mọt nhiều nhất trong gia đình: rổ rá, mành, bàn ghế, giường tre, khay đan, đồ trang trí. Với những món nhỏ, giá trị không cao, xử lý nhẹ thường đủ: cách ly món đồ, làm khô ở nơi thoáng gió, theo dõi bột mới vài tuần. Món đồ bị mọt nặng, mủn ra khi bóp nhẹ, thì nên cân nhắc thay, vì vừa không còn bền, vừa có thể là nguồn trứng cho đồ khác.
Đũa tre, thìa gỗ, thớt gỗ có lỗ mọt thì nên thay, không cố xử lý bằng bất kỳ chất gì, vì đó là đồ tiếp xúc trực tiếp với thức ăn. Lỗ mọt còn là chỗ bám bẩn, khó rửa sạch.
Với đồ tre, mây giá trị — đồ mỹ nghệ, đồ kỷ niệm, đồ gia truyền — nên hỏi người làm nghề hoặc người bảo quản hiện vật. Có những cách xử lý không dùng hoá chất như dùng nhiệt độ hoặc môi trường thiếu oxy được người bảo quản hiện vật áp dụng, nhưng thực hiện sai có thể làm nứt, cong, phai màu. Không tự quét dầu hoả, xăng hay hoá chất lạ lên đồ tre mây trong nhà: nguy cơ cháy và hơi độc, nhất là với trẻ nhỏ và người hen.
Những nhầm lẫn hay gặp
Thấy bột là nghĩ ngay tới mối. Bột mịn rơi từ lỗ tròn gần như luôn là mọt. Mối đất hiếm khi để bột lộ ra; chúng bịt kín đường đi bằng đất để giữ ẩm.
Thấy bọ cánh cứng nhỏ bay quanh đèn là nghĩ tới mối cánh. Mối cánh có hai đôi cánh dài, mỏng, gần bằng nhau, dài hơn thân và rụng rất dễ. Mọt trưởng thành có cánh trước cứng che lưng, thân nhỏ, màu nâu sẫm.
Nghĩ mọt chỉ ở đồ cũ. Đồ mới làm từ gỗ chưa sấy kỹ, tre chưa xử lý vẫn có thể mang sẵn trứng hoặc ấu trùng, lỗ mọt xuất hiện sau vài tháng.
Nghĩ phun thuốc là xong mọi thứ. Thuốc phun bề mặt hầu như không tới được ấu trùng mọt sâu trong gỗ, càng không tới tổ mối đất. Trong nhà, việc phun còn để lại hoá chất trên đồ dùng.
Nhầm kiến cánh với mối cánh. Kiến cánh có eo thắt rõ, râu gập khuỷu, đôi cánh trước dài hơn đôi sau. Mối cánh không có eo thắt, râu thẳng như chuỗi hạt.
Nghĩ lỗ mọt cũ nghĩa là đồ vẫn đang bị phá. Nhiều đồ gỗ, đồ tre lâu năm mang lỗ mọt từ hàng chục năm trước, mọt đã đi từ lâu. Chỉ lỗ mép sáng và bột mới mới cho biết đang có hoạt động; đồ có lỗ cũ không cần xử lý gì nếu không thấy dấu hiệu mới.
Phòng mọt cho đồ gỗ, đồ tre mới mua
Khi mua đồ gỗ, đồ tre, có thể hỏi người bán vài câu: gỗ có sấy không, tre có được ngâm hay xử lý không, mặt sau, mặt dưới có được phủ không. Kiểm bằng mắt các mối nối, đầu ống tre, chân ghế: thấy lỗ nhỏ có bột mới thì không mua hoặc yêu cầu đổi.
Mang về nhà, những món nghi ngờ nên được đặt ở chỗ riêng một thời gian, trên tờ giấy trắng để theo dõi bột rơi. Đồ được phủ sơn, dầu kín bề mặt thì mọt trưởng thành khó đẻ trứng vào hơn, nên chỗ bong tróc nên được phủ lại theo hướng dẫn của sản phẩm dành cho đồ gỗ trong nhà, làm ở nơi thoáng, lúc trẻ nhỏ, người hen, thai phụ và thú cưng không ở trong phòng.
Giữ nhà khô và thông gió vừa chống mối vừa chống mọt, vì mọt cũng phát triển nhanh hơn trong gỗ có độ ẩm cao. Một lần dọn nhà theo mùa, kéo đồ gỗ ra, nhìn chân và mặt sau, là cách đơn giản để phát hiện cả hai loài từ sớm.
Câu hỏi thường gặp
Mọt có lan từ đồ gỗ sang khung nhà không?
Có thể, nếu khung nhà làm bằng loại gỗ hoặc phần gỗ mà loài mọt đó ăn được. Mọt trưởng thành bay ra từ một món đồ có thể đẻ trứng vào gỗ khác gần đó. Vì vậy nên cách ly và theo dõi đồ bị mọt, xử lý hoặc loại bỏ khi cần.
Bột mọt có độc không?
Bột mọt chủ yếu là gỗ đã bị ấu trùng nghiền và phân của chúng. Nó không được coi là độc, nhưng là bụi mịn có thể kích ứng người hen, dị ứng. Lau bằng khăn ẩm hoặc hút bụi thay vì quét làm bụi bay.
Đồ tre bị mọt có nên phơi nắng không?
Đồ tre nhỏ có thể làm khô nơi thoáng gió hoặc nắng nhẹ để giảm ẩm. Nắng gắt kéo dài dễ làm tre nứt, đổi màu. Món đồ đã mủn, gãy khi bóp nhẹ thì nên thay thay vì cố cứu.
Làm sao biết mọt trong đồ gỗ còn sống hay đã hết?
Đặt tờ giấy trắng dưới món đồ và theo dõi vài tuần. Có bột mới rơi, lỗ mới mép sáng xuất hiện thì mọt còn hoạt động. Không có gì mới thì nhiều khả năng các lỗ là dấu vết cũ.
Mối gỗ khô có cần xử lý cả nhà không?
Không nhất thiết. Mối gỗ khô thường khu trú trong một vài cấu kiện hoặc món đồ. Người có chuyên môn sẽ đánh giá phạm vi trước khi đề xuất xử lý cục bộ hay rộng hơn; chụp ảnh hạt phân và vị trí giúp việc đánh giá nhanh hơn.
Đũa tre có lỗ mọt dùng tiếp được không?
Nên thay. Lỗ mọt là chỗ bám bẩn khó rửa, và đũa tiếp xúc trực tiếp với thức ăn. Đũa mới nên được rửa, phơi khô, cất nơi thoáng để hạn chế mọt.