Giữ nhà khô là một trong những cách phòng côn trùng ít được nhắc tới nhưng hiệu quả bền nhất: gián, cá bạc, mọt, rết, ruồi cống và mối đều cần độ ẩm cao hoặc nguồn nước để sống, nên khi độ ẩm trong nhà được giữ ở mức vừa phải và chỗ đọng nước bị xoá, nhiều loài không còn lý do để ở lại. Việc này đặc biệt quan trọng ở miền Bắc mùa nồm và ở mọi miền trong mùa mưa.
Bài viết giải thích vì sao ẩm nuôi côn trùng, cách đọc độ ẩm bằng ẩm kế, cách đóng mở cửa đúng lúc trong ngày nồm, dùng máy hút ẩm và điều hoà hợp lý, tìm các điểm đọng nước hay bị bỏ sót, và những lưu ý an toàn khi dùng gói hút ẩm, máy hút ẩm trong nhà có trẻ nhỏ.
Vì sao độ ẩm nuôi côn trùng trong nhà
Côn trùng nhỏ mất nước qua bề mặt cơ thể rất nhanh so với kích thước của chúng. Nhiều loài sống trong nhà vì thế phải ở gần nước hoặc nơi không khí ẩm. Gián có thể nhịn ăn khá lâu nhưng không chịu được thiếu nước lâu như vậy; đó là lý do chúng tụ ở bồn rửa, nhà tắm, gầm máy giặt. Cá bạc, loài côn trùng nhỏ màu bạc hay gặp trong sách cũ và tủ áo, ưa nơi ẩm và tối. Mọt sách, mọt bột, rết, cuốn chiếu cũng phát triển mạnh khi nhà ẩm kéo dài.
Độ ẩm còn tác động gián tiếp: nấm mốc mọc trên tường, giấy, gỗ ẩm là thức ăn của một số loài côn trùng nhỏ; gỗ ẩm dễ bị mối và mọt gỗ tấn công hơn gỗ khô; màng nhầy trong ống thoát ẩm là chỗ ấu trùng ruồi cống sống. Mạt bụi nhà — không phải côn trùng mà là loài ve bét rất nhỏ — cũng phát triển mạnh khi độ ẩm cao, và là tác nhân dị ứng quen thuộc.
Vì vậy, khi một căn nhà vào mùa ẩm, người ta thường thấy cùng lúc nhiều vấn đề: tường đổ mồ hôi, quần áo có mùi, sách ố vàng, và côn trùng xuất hiện nhiều hơn. Xử lý gốc là độ ẩm, chứ không phải từng loài.
Đọc độ ẩm trong nhà bằng ẩm kế
Cảm giác nồm ẩm có thể đánh lừa, nhất là khi trời mát. Một chiếc ẩm kế điện tử nhỏ đặt ở phòng khách và phòng ngủ cho bạn con số thật để quyết định khi nào mở cửa, khi nào bật máy hút ẩm. Nhiều hướng dẫn về nhà ở lành mạnh khuyên giữ độ ẩm tương đối trong nhà ở khoảng giữa, thường được nêu là từ khoảng bốn mươi tới sáu mươi phần trăm; dưới mức đó không khí quá khô gây khó chịu đường thở, trên mức đó kéo dài thì nấm mốc, mạt bụi và côn trùng ưa ẩm có điều kiện phát triển.
Hãy theo dõi vài ngày ở các thời điểm khác nhau: sáng sớm, trưa, tối, trước và sau khi nấu ăn, tắm giặt. Bạn sẽ thấy phòng nào luôn ẩm hơn, hoạt động nào đẩy độ ẩm lên. Nhà tắm, bếp, phòng phơi đồ trong nhà và tầng trệt sát đất thường là những chỗ cao nhất.
Ẩm kế rẻ có thể sai lệch vài phần trăm; điều quan trọng là xu hướng và so sánh giữa các phòng, không phải con số tuyệt đối. Có thể đặt hai chiếc cạnh nhau vài giờ để biết chúng lệch nhau bao nhiêu.
Mùa nồm: đóng mở cửa đúng lúc
Nồm là khi hơi nước ngưng tụ trên bề mặt lạnh. Sau đợt rét, tường, sàn, kính trong nhà còn lạnh; khi gió nồm ấm ẩm thổi tới, hơi nước gặp bề mặt lạnh và đọng thành nước — tường "đổ mồ hôi", sàn trơn.
Ngày nồm nên đóng cửa. Mở cửa đón gió lúc này là mời thêm hơi ẩm vào nhà. Đóng cửa sổ, cửa chính ở hướng gió nồm; giữ trong nhà kín để máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ hút ẩm làm việc.
Mở cửa khi trời hanh trở lại. Khi có gió bấc khô hoặc nắng lên, mở thông thoáng để đẩy hơi ẩm ra ngoài. Ẩm kế giúp bạn biết lúc nào không khí ngoài trời đã khô hơn trong nhà.
Giảm nguồn ẩm bên trong. Phơi quần áo trong nhà, nấu nướng không bật hút mùi, tắm nước nóng đóng kín cửa đều đẩy độ ẩm lên. Dùng máy sấy hoặc phơi ở chỗ thoáng có thông gió ra ngoài, bật quạt hút khi nấu và tắm.
Lau khô sàn bằng khăn khô. Lau sàn bằng khăn ướt trong ngày nồm chỉ thêm nước. Dùng khăn khô hoặc cây lau khô, lau nhiều lần trong ngày ở chỗ đọng.
Những chỗ hay đọng nước bị bỏ quên
Không cần độ ẩm chung cao, chỉ một chỗ đọng nước cũng đủ nuôi một ổ gián hay ruồi cống. Kiểm theo bảng:
| Vị trí | Vì sao đọng | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Gầm bồn rửa bếp | Rò ở mối nối xi phông, vòi | Lót khăn giấy khô một đêm để phát hiện chỗ rỉ, siết hoặc thay gioăng |
| Sau và dưới máy giặt | Ống xả lỏng, nước tràn | Kiểm ống xả, kê máy cao để lau được |
| Khay xả đá tủ lạnh | Nước đọng không bốc hơi kịp | Kiểm và lau định kỳ nếu tủ có khay tháo được |
| Ống nước ngưng điều hoà | Ống tắc, nước tràn vào tường | Kiểm đầu ra ống có nhỏ giọt đều không, nhờ thợ thông khi tắc |
| Góc nhà tắm, chân bồn cầu | Sàn dốc sai, ron gạch hở | Gạt khô sau khi tắm, sửa ron |
| Chân tường tầng trệt | Ẩm từ đất ngấm lên | Tách đồ gỗ, thùng carton khỏi tường; hỏi thợ nếu tường thấm nặng |
| Chậu cây trong nhà, bình hoa | Nước thừa trong đĩa lót, nước bình lâu ngày | Đổ nước đĩa lót, thay nước bình hoa vài ngày một lần |
Một lần kiểm kỹ đầu mùa mưa và một lần đầu mùa nồm thường phát hiện được hầu hết các chỗ này.
Máy hút ẩm, điều hoà và quạt: dùng thế nào cho hiệu quả
Máy hút ẩm hoạt động tốt nhất trong phòng đóng kín; đặt máy giữa phòng, cách tường, đổ bình nước thường xuyên hoặc nối ống xả. Điều hoà có chế độ hút ẩm cũng giúp giảm độ ẩm trong phòng ngủ, phòng khách vào ngày nồm. Không cần chạy liên tục cả ngày; hãy nhìn ẩm kế và bật khi độ ẩm vượt mức bạn đặt ra. Vệ sinh lưới lọc của máy định kỳ để máy không tự trở thành nơi bám bụi và mốc.
Quạt không làm giảm độ ẩm trong không khí, nhưng làm không khí lưu thông, giúp bề mặt khô nhanh hơn và giảm những góc tù đọng hơi ẩm như sau tủ, trong góc phòng. Mở cửa tủ áo, tủ giày một lúc vào ngày khô để hơi ẩm thoát ra.
Với tủ quần áo, tủ sách, nhiều gia đình dùng gói hút ẩm. Gói chứa hạt silica gel hoặc hộp hút ẩm chứa muối hút ẩm dạng hạt: loại sau tạo ra nước mặn đọng trong hộp, cần đổ bỏ cẩn thận và đặt ở chỗ không bị đổ. Thay hoặc làm khô gói hút ẩm theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Tủ quần áo, tủ sách, kho đồ: giữ khô từng chỗ
Những không gian kín như tủ áo, tủ sách, gầm giường, kho chứa đồ dưới cầu thang là nơi độ ẩm dễ tích lại vì ít được mở và ít lưu thông khí. Đó cũng là nơi cá bạc, mọt sách, gián nhỏ và nhậy cắn vải tìm tới. Đặt tủ cách tường vài phân để không khí lưu thông phía sau, nhất là tủ kê vào tường ngoài hoặc tường giáp nhà tắm.
Đừng cất quần áo khi chưa khô hẳn; một chiếc áo còn ẩm đủ làm cả ngăn tủ có mùi. Sách, giấy tờ, ảnh cũ nên để trên kệ cao, không sát nền, và lấy ra lau, phơi chỗ thoáng vào những ngày hanh khô. Thùng carton ở kho đồ vừa hút ẩm vừa là chỗ trú lý tưởng của gián; nếu được, thay dần bằng thùng nhựa có nắp.
Mỗi tháng vào một ngày khô ráo, mở toang các tủ vài giờ, hút bụi góc tủ, kiểm xem có dấu hiệu ẩm mốc, phân côn trùng, lỗ thủng trên vải hay giấy. Phát hiện sớm giúp bạn chỉ cần phơi và lau, không phải tính tới cách xử lý khác.
Sau mưa bão, ngập nước: làm khô nhà theo thứ tự
Nhà vừa bị ngập hoặc dột nặng là môi trường côn trùng ưa ẩm có thể tăng nhanh trong vài tuần. Khi đã an toàn để vào nhà, làm theo thứ tự:
- Ngắt điện khu vực ngập nếu chưa ngắt và chỉ bật lại khi thợ điện hoặc người có chuyên môn đã kiểm.
- Đưa đồ ngấm nước ra ngoài: thảm, nệm, thùng carton, sách báo; thứ gì không làm khô được trong vài ngày nên cân nhắc bỏ.
- Gạt nước, lau khô sàn, mở mọi cửa khi trời đã ngừng mưa để thông gió; dùng quạt và máy hút ẩm nếu có.
- Làm sạch bùn đất ở chân tường, gầm tủ — chỗ trú tốt cho gián và rết.
- Đổ nước đọng trong chậu, xô, đồ chứa quanh nhà để muỗi không có chỗ đẻ sau bão.
- Theo dõi tường, đồ gỗ trong vài tuần sau: ố, mốc, bột gỗ, đường đất là dấu hiệu cần chú ý.
Sau ngập, nguy cơ bệnh do muỗi và do nước bẩn tăng lên; làm theo khuyến cáo của cơ quan y tế địa phương và đi khám nếu có sốt, tiêu chảy, vết thương nhiễm trùng.
Lưu ý an toàn cho trẻ nhỏ, thú cưng và người dị ứng
Gói hút ẩm luôn ghi lời dặn không ăn được; cất xa tầm với của trẻ nhỏ và thú cưng. Hộp hút ẩm có dung dịch muối đặc nếu bị đổ có thể gây kích ứng da, mắt và làm hư sàn gỗ; đặt trên cao, chắc chắn. Nếu trẻ nuốt phải hạt hút ẩm hay uống phải dung dịch trong hộp, hãy liên hệ cơ sở y tế và mang theo bao bì để nhân viên y tế biết thành phần.
Máy hút ẩm có bình nước, dây điện và cánh quạt; đặt ở chỗ trẻ không với tới công tắc, dây điện không vắt ngang lối đi. Người hen suyễn, dị ứng mạt bụi và nấm mốc thường cảm thấy dễ chịu hơn rõ khi độ ẩm trong phòng ngủ được giữ vừa phải; đây là một trong số ít biện pháp vừa phòng côn trùng vừa trực tiếp hỗ trợ sức khoẻ hô hấp.
Không dùng hoá chất chống mốc dạng xịt trong phòng ngủ kín mà không đọc kỹ nhãn và thông gió. Nếu nhà có vết mốc lan rộng, nhất là sau ngập lụt hay thấm dột lâu ngày, nên nhờ người có chuyên môn xử lý nguồn thấm trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhà khô hẳn có hết gián không?
Không hết hẳn, vì gián còn tìm được nước ở bồn rửa, nhà tắm. Nhưng khi độ ẩm chung giảm và các chỗ rò, đọng nước được xử lý, gián mất nhiều nơi trú lý tưởng và quần thể thường nhỏ đi rõ, nhất là khi kết hợp với việc cất thức ăn.
Cá bạc trong tủ sách có hại không?
Cá bạc không đốt người và không truyền bệnh, nhưng ăn hồ dán, giấy, vải có tinh bột nên làm hư sách, ảnh, giấy tờ. Giữ tủ khô, thoáng, lấy sách ra lau và phơi định kỳ là cách phòng chính.
Có nên bật điều hoà chế độ hút ẩm cả đêm trong ngày nồm?
Có thể, nếu độ ẩm trong phòng cao và bạn thấy khó chịu. Hãy theo dõi ẩm kế để không làm không khí quá khô, và giữ cửa đóng để máy làm việc hiệu quả.
Than hoạt tính, vôi bột có hút ẩm trong nhà được không?
Chúng hút được một lượng ẩm nhỏ trong không gian kín như tủ, nhưng không đủ cho cả phòng. Vôi bột còn gây bỏng da, mắt nếu trẻ hoặc thú cưng chạm vào, nên không phù hợp đặt trong nhà ở.
Làm sao biết tường bị thấm hay chỉ đọng hơi nước?
Đọng hơi nước xuất hiện trên diện rộng trong ngày nồm và khô đi khi trời hanh. Thấm thường ở một vùng cố định, có ố vàng, bong sơn, kéo dài cả khi trời khô. Thấm cần thợ xử lý nguồn nước.
Độ ẩm bao nhiêu thì mạt bụi phát triển mạnh?
Các nguồn y tế thường nói mạt bụi ưa môi trường ẩm và giảm khi độ ẩm trong nhà được giữ ở mức vừa phải. Con số cụ thể khác nhau theo nghiên cứu; với người dị ứng, nên hỏi bác sĩ và theo dõi triệu chứng song song với ẩm kế.