Côn trùng chui lên từ ống thoát sàn hay cống bếp vì đường ống là một hành lang tối, ẩm, nhiều chất hữu cơ nối thẳng từ hệ thống thoát nước vào nhà; cách chặn là giữ lớp nước trong bẫy chặn mùi, dùng nắp thoát sàn có cơ cấu chặn, và giữ lòng ống sạch màng nhầy. Gián, ruồi cống, có khi cả kiến và rết dùng con đường này, nhất là ở nhà tắm ít dùng, ống thoát ban công và bồn rửa bếp có xi phông bị khô hoặc hở.
Phần lớn trường hợp không cần đổ thứ gì xuống cống. Bạn chỉ cần hiểu bẫy nước hoạt động ra sao, vì sao nó mất tác dụng, và chọn nắp phù hợp cho từng vị trí. Bài viết đi qua cơ chế, các loài hay gặp, cách chọn nắp, nếp vệ sinh và những thứ không nên đổ vào ống.
Bẫy nước chặn mùi: lớp cửa vô hình của mỗi đường ống
Mỗi điểm thoát nước trong nhà — bồn rửa, lavabo, thoát sàn, bồn cầu — thường có một đoạn ống uốn cong hoặc một hộc chứa nước gọi là bẫy nước hay xi phông. Khi nước chảy qua, một phần đọng lại ở chỗ cong, tạo thành nút nước chặn khí và mùi từ cống đi ngược lên. Nút nước này đồng thời là rào chắn cơ học: côn trùng muốn đi lên phải bơi hoặc lội qua nước, điều mà nhiều loài không làm hoặc làm rất khó.
Vấn đề là nút nước có thể mất. Ống thoát sàn ở phòng tắm ít dùng, ban công, sân phơi bị nước bay hơi sau vài ngày nắng nóng. Một số nắp thoát sàn rẻ không có bẫy, chỉ là tấm lưới đặt trên miệng ống. Xi phông bồn rửa có thể nứt, lỏng ren, hoặc bị thay bằng ống thẳng khi sửa chữa. Ở nhà cũ, có ống thoát nối thẳng ra cống mà không có bẫy nào. Khi đó, mùi hôi và côn trùng đi lên cùng một đường.
Dấu hiệu dễ nhận ra nhất là mùi cống. Nếu một phòng có mùi hôi thoang thoảng từ miệng ống, khả năng cao bẫy nước đã khô hoặc không có, và đó cũng là chỗ bạn nên nghi đầu tiên khi thấy gián xuất hiện ở nhà tắm vào ban đêm.
Những loài hay đi lên từ đường ống
Gián Mỹ, loại gián to màu nâu đỏ. Loài này sống nhiều trong cống, hố ga, đường ống thoát nước và thường vào nhà qua ống thoát sàn, nhất là ban đêm hoặc sau mưa lớn khi cống ngập nước. Thấy gián to ở nhà tắm, nhà vệ sinh tầng trệt thường là dấu hiệu của đường này.
Ruồi cống. Là những con ruồi nhỏ cánh lông, hình như chiếc lá tim, hay đậu trên tường nhà tắm. Ấu trùng của chúng sống trong lớp màng nhầy hữu cơ bám trong lòng ống thoát và hộc thoát sàn, nên chúng sinh ra ngay trong nhà chứ không bay từ xa tới. Xịt vào con trưởng thành không giải quyết được gì nếu màng nhầy vẫn còn.
Kiến. Một số loài kiến làm tổ trong khe ẩm quanh ống và dùng đường ống để đi lại giữa các tầng, nhất là ở chung cư.
Rết, cuốn chiếu, nhện. Chúng đi theo con mồi và độ ẩm, thỉnh thoảng lên qua thoát sàn tầng trệt sau mưa. Rết có thể cắn đau; nếu bị cắn và sưng nhiều, khó chịu kéo dài, nên đi khám.
Ruồi giấm. Ngoài trái cây, ruồi giấm cũng đẻ trong cặn hữu cơ ở bồn rửa bếp, ống thoát có thức ăn thừa. Một ống thoát bồn rửa ít được làm sạch có thể nuôi một quần thể nhỏ suốt mùa hè.
Chọn nắp và cơ cấu chặn cho từng vị trí
Trên thị trường có nhiều kiểu nắp; nguyên tắc chung là còn giữ được nước hoặc có cơ cấu tự đóng khi không có nước chảy:
| Vị trí | Kiểu chặn hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thoát sàn nhà tắm dùng hằng ngày | Hộc thoát sàn có bẫy nước, nắp lưới mịn giữ tóc | Vệ sinh hộc giữ nước mỗi tuần để không tích màng nhầy |
| Thoát sàn phòng ít dùng, ban công, sân phơi | Nắp có van một chiều hoặc phao tự đóng, nắp đậy kín tháo được | Đổ nước định kỳ để giữ nút nước; đậy nắp kín khi đi vắng lâu |
| Bồn rửa bếp | Xi phông chữ P hoặc chữ U, lưới chặn rác ở miệng | Kiểm ren, gioăng định kỳ; thay ngay nếu nứt |
| Lavabo | Xi phông có hộc tháo vệ sinh được | Tóc và xà phòng tạo màng nhầy, làm sạch theo tháng |
| Miệng ống thoát chưa có bẫy (nhà cũ) | Thêm bẫy nước khi sửa, hoặc dùng nắp chặn có cơ cấu tự đóng | Hỏi thợ nước nếu phải đục sàn |
Khi đi mua, hãy hỏi người bán nắp có giữ nước hay có van tự đóng không, đường kính có khớp ống nhà mình không, và thử tháo lắp ngay tại chỗ. Nắp không tháo được dễ dàng sẽ không ai vệ sinh.
Nếp vệ sinh đường ống để côn trùng không có chỗ sinh
Mục tiêu là lấy đi lớp màng nhầy và cặn hữu cơ — thức ăn của ấu trùng ruồi cống, ruồi giấm và chỗ hấp dẫn gián:
- Mỗi ngày, gom rác thức ăn ra khỏi bồn rửa trước khi rửa bát; dùng lưới chặn rác ở miệng ống.
- Mỗi tuần, tháo nắp thoát sàn và lưới chặn tóc, chà bằng bàn chải với nước xà phòng thường, xả nước nóng vừa phải.
- Mỗi tháng, tháo hộc xi phông lavabo hoặc bồn rửa (nếu thiết kế cho phép), lấy cặn, chà sạch, lắp lại kín ren.
- Với ống ít dùng, mỗi tuần đổ một xô nước để giữ nút nước; nếu đi vắng lâu, đậy kín bằng nắp hoặc tấm cao su có vật nặng.
- Dùng bàn chải ống dài loại mềm để cọ phần ống trong tầm với nếu ruồi cống vẫn xuất hiện.
- Quan sát: nếu sau hai tuần làm đều mà ruồi cống không giảm, có thể có chỗ rò rỉ hay ống vỡ dưới sàn giữ nước bẩn — nên gọi thợ nước kiểm tra.
Vệ sinh cơ học như vậy thường đủ. Không cần và không nên đổ thuốc diệt côn trùng xuống cống: hoá chất trôi ra môi trường, có thể phản ứng với chất tẩy khác trong ống và không chạm được tới nơi ấu trùng sống.
Những thứ không nên đổ xuống ống thoát
Trộn nhiều loại chất tẩy. Đổ chất tẩy có clo rồi sau đó đổ thêm chất tẩy có axit hoặc amoniac có thể sinh khí độc ngay trong phòng tắm kín. Không bao giờ trộn hay đổ liên tiếp hai loại chất tẩy khác nhau.
Thuốc diệt côn trùng. Không đổ, không xịt thuốc xuống ống thoát với hy vọng diệt gián dưới cống. Hơi thuốc có thể bay ngược vào nhà, và đây là cách dùng không theo nhãn.
Dầu mỡ ăn. Dầu mỡ nguội đông lại trong ống, thành lớp bám dính giữ cặn — chính là thức ăn cho ấu trùng ruồi và chỗ gián tìm tới. Gom dầu mỡ vào hộp và bỏ theo rác.
Nước sôi đổ ồ ạt vào ống nhựa. Có thể làm mềm, biến dạng ống nhựa hay mối nối. Nước nóng vừa phải đủ cho việc làm sạch.
Các hỗn hợp "thông cống tự chế" theo mạng. Nhiều công thức trộn chất tẩy với nhau rất nguy hiểm. Nếu ống tắc, dùng dụng cụ cơ học hoặc gọi thợ.
Lưu ý an toàn cho trẻ nhỏ, thú cưng và người dị ứng
Nắp thoát sàn tháo ra để vệ sinh cần được lắp lại ngay; miệng ống hở là chỗ trẻ nhỏ có thể nhét đồ vật, thú cưng nhỏ có thể kẹt chân. Hoá chất tẩy rửa dùng cho nhà tắm cất ở tủ có khoá hoặc trên cao, không để chung với đồ ăn và đồ chơi. Sau khi chà rửa bằng chất tẩy, xả nước kỹ và mở cửa thông gió trước khi cho trẻ hay thú cưng vào.
Người hen suyễn, dị ứng nên tránh dùng chất tẩy dạng xịt trong phòng tắm kín; dạng dung dịch đổ ra bàn chải ít bay hơi hơn. Màng nhầy và mùi cống tự nó cũng là nguồn khó chịu cho người nhạy cảm, nên giữ ống sạch là có lợi kép.
Nếu phát hiện gián to xuất hiện thường xuyên từ hố ga chung của khu nhà, hãy báo tổ dân phố hoặc ban quản lý để kiểm tra nắp hố ga và hệ thống thoát nước chung. Đó là việc của cộng đồng, một hộ gia đình không thể tự xử lý dưới cống chung.
Chung cư và nhà nhiều tầng: đường ống chung là đường đi chung
Ở chung cư, các căn hộ xếp chồng lên nhau dùng chung những trục ống thoát đứng chạy suốt toà nhà. Đường ống này nối bếp, nhà tắm của hàng chục căn với nhau, và côn trùng sống trong hệ thống có thể đi lên đi xuống nhiều tầng. Vì vậy, cùng một trục căn hộ thường cùng gặp gián hay ruồi cống, dù từng nhà giữ vệ sinh khác nhau.
Với cư dân, việc trong tầm tay là giữ kín các điểm thoát trong căn của mình: nắp thoát sàn có bẫy, xi phông lành, khe quanh ống xuyên sàn được bịt. Việc ngoài tầm tay — trục ống chung, hộp kỹ thuật, bể phốt, hố ga, phòng rác tầng — thuộc trách nhiệm ban quản lý. Khi thấy côn trùng tăng đột ngột, nên hỏi hàng xóm cùng trục xem họ có gặp không, rồi phản ánh với ban quản lý kèm thời gian, vị trí cụ thể.
Nhà ống nhiều tầng của một gia đình cũng tương tự: ống thoát từ tầng trên chạy xuống tầng trệt, nối ra hố ga trước nhà. Nắp hố ga hở hoặc nứt là cửa ngõ của gián cống vào cả hệ thống. Kiểm nắp hố ga, thay khi vỡ, và giữ thoát sàn tầng trệt luôn có nước trong bẫy, vì đó là điểm thấp nhất, gần cống nhất.
Khi nào cần gọi thợ nước thay vì tự xử lý
Mùi cống không hết dù đã đổ nước và vệ sinh. Có thể bẫy nước bị hở, ống thông hơi tắc khiến nước trong bẫy bị hút cạn mỗi khi xả nước ở chỗ khác, hoặc có đoạn ống không có bẫy. Đây là lỗi lắp đặt, cần người có dụng cụ kiểm.
Nước trong bẫy cứ tụt đi nhanh bất thường. Khi xả bồn cầu hay máy giặt mà nghe tiếng ọc ọc ở thoát sàn bên cạnh và nước trong đó cạn đi, nhiều khả năng hệ thống thiếu thông hơi.
Ruồi cống vẫn ra đều sau hai tuần làm sạch. Có thể có chỗ ống vỡ hoặc rò dưới sàn tạo ra vũng nước bẩn mà bạn không với tới được.
Sàn quanh thoát sàn ẩm, gạch rộp hoặc có mùi. Dấu hiệu nước rò ra ngoài ống — vừa hại kết cấu, vừa nuôi côn trùng ưa ẩm.
Cần lắp thêm bẫy nước cho đường ống cũ. Thường phải đục sàn hoặc thay đoạn ống; làm sai có thể gây thấm sang nhà bên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gián hay xuất hiện ở nhà tắm vào ban đêm?
Gián hoạt động chủ yếu về đêm và ưa nơi ẩm. Nhà tắm có nước, có thể có mùi cống nếu bẫy nước khô, và thường tối vào ban đêm, nên đây là điểm vào và điểm dừng quen thuộc của gián từ đường ống.
Ruồi cống có nguy hiểm không?
Ruồi cống thường được xem là côn trùng gây phiền hơn là nguồn bệnh chính, nhưng chúng sống trong môi trường bẩn và có thể gây dị ứng ở người nhạy cảm. Cách bớt chúng là làm sạch lớp màng nhầy trong ống, nơi ấu trùng sống.
Có nên dùng nắp thoát sàn có van tự đóng cho mọi chỗ không?
Van tự đóng hữu ích ở chỗ ít dùng dễ khô nước. Ở chỗ thoát nước nhiều như nhà tắm chính, hộc thoát sàn có bẫy nước tốt và được vệ sinh đều cũng đủ. Chọn loại tháo vệ sinh được.
Ống thoát luôn có mùi dù đã đổ nước, phải làm sao?
Có thể bẫy nước bị hở, xi phông nứt, ống thông hơi của hệ thống bị tắc, hoặc có chỗ rò dưới sàn. Đây là việc của thợ nước; tự đổ hoá chất không sửa được lỗi kết cấu.
Đi du lịch dài ngày nên làm gì với ống thoát?
Đổ nước vào mọi ống ít dùng trước khi đi, đậy kín các thoát sàn bằng nắp hoặc tấm cao su có vật nặng đè, gom hết rác và đồ ăn. Về nhà, mở cửa thông gió rồi xả nước các ống trước khi dùng.