Gián, nhất là gián Đức nhỏ màu nâu nhạt, rất hay làm tổ trong lò vi sóng, khoang mô tơ tủ lạnh, đế ấm siêu tốc, máy pha cà phê, nồi cơm điện vì ba lý do: ấm (nhiệt toả ra từ mạch điện, mô tơ), tối và kín (nhiều khe hẹp), và gần vụn thức ăn. Đồ điện bếp vì thế thường là chỗ trú lớn nhất mà người ta không nghĩ tới.
Cách xử lý an toàn là rút điện, làm sạch vụn thức ăn và hơi ẩm, hút bụi các khe có thể tiếp cận từ bên ngoài, kê thiết bị cách tường, và nhờ thợ hoặc trung tâm bảo hành khi gián đã vào sâu bên trong. Tuyệt đối không xịt thuốc diệt côn trùng vào thiết bị điện: dung môi, khí đẩy trong bình xịt có thể bắt lửa, làm hỏng mạch, và hoá chất bám lại trong thiết bị nấu ăn.
Bài này nói về đồ điện trong bếp gia đình, kèm vài thiết bị khác trong nhà như bộ phát wifi, đầu thu truyền hình — những chỗ gián cũng thích.
Vì sao đồ điện là “khách sạn” của gián
Gián là động vật biến nhiệt: thân nhiệt theo môi trường, nên chúng tìm chỗ ấm để hoạt động và sinh sản nhanh hơn. Khoang mô tơ phía sau tủ lạnh, bo mạch dưới đáy lò vi sóng, đế ấm siêu tốc, bộ nguồn của máy pha cà phê luôn ấm hơn không khí xung quanh vài độ. Với gián Đức — loài gần như không sống ngoài trời — đó là điều kiện lý tưởng.
Thân gián dẹt cho phép chúng chui qua khe tản nhiệt, lỗ bắt vít, khe giữa vỏ và đáy thiết bị. Bên trong là không gian tối, ít bị làm phiền, ít ai lau tới. Chỉ cần vài vụn bánh, giọt sữa, hơi nước ngưng tụ là đủ cho cả một quần thể nhỏ. Lò vi sóng hay bị gián chọn vì vụn thức ăn văng ra trong lúc hâm nóng rơi xuống khe đĩa xoay và chân đế.
Gián cũng theo đồ điện vào nhà. Lò vi sóng, nồi cơm, máy xay cũ mua lại, đồ điện mang từ nhà trọ cũ sang nhà mới, thậm chí hộp các tông đóng thiết bị mới để lâu trong kho đều có thể mang gián hoặc bọc trứng. Đây là lý do nhiều căn hộ mới vẫn có gián Đức ngay tháng đầu.
Hiểu được điều đó, người chủ nhà không còn ngạc nhiên vì sao lau sạch bếp mà gián con vẫn bò ra từ khe lò vi sóng mỗi tối: nguồn của chúng nằm trong thiết bị, không phải trên mặt bếp.
Dấu hiệu gián trong từng thiết bị và việc nên làm
Bảng dưới gom các thiết bị gián hay chọn trong bếp gia đình. Mọi thao tác đều làm khi đã rút phích điện và thiết bị đã nguội.
| Thiết bị | Dấu hiệu | Chỗ gián hay trú | Việc chủ nhà làm được |
|---|---|---|---|
| Lò vi sóng | Gián chạy ra từ khe đĩa xoay, chấm đen dưới đáy, mùi hôi khi hâm nóng | Dưới đĩa xoay, chân đế, khe tản nhiệt phía sau | Tháo đĩa xoay rửa, lau khoang, hút bụi khe ngoài; không mở vỏ |
| Tủ lạnh | Gián ở phía sau, dưới đáy tủ; khay hứng nước có xác côn trùng | Khoang mô tơ, khay hứng nước xả đá, gioăng cửa | Kéo tủ ra, hút bụi lưới tản nhiệt, lau khay hứng nước, lau gioăng |
| Ấm siêu tốc, máy pha cà phê | Gián bò ra từ đế, phân đen quanh chân | Đế cắm điện, khoang dưới bình chứa nước | Lau khô đế, úp ngược gõ nhẹ ngoài sân, cất ráo nước sau khi dùng |
| Nồi cơm điện | Gián con quanh nắp, khe thoát hơi | Khe giữa vỏ ngoài và lòng nồi, rãnh nắp | Rửa nắp trong, lau khe, không để cơm nguội lâu |
| Bộ phát wifi, đầu thu, ổ cắm kéo dài | Chấm đen quanh khe tản nhiệt, gián ra ban đêm | Bên trong vỏ thiết bị ấm | Rút điện, mang ra ngoài thổi, hút bụi khe; nhờ thợ nếu nặng |
Phân gián là những chấm đen nhỏ như hạt tiêu hoặc vệt nâu đen; thấy nhiều chấm tụ quanh một khe là dấu hiệu khe đó là chỗ trú thường xuyên.
Làm sạch đồ điện có gián: các bước an toàn
Mục tiêu là lấy đi thức ăn, hơi ẩm và chỗ nấp mà không đụng vào phần điện bên trong. Thực hiện từng thiết bị một:
- Rút phích điện, chờ thiết bị nguội hoàn toàn; với tủ lạnh, chuyển thực phẩm sang thùng giữ lạnh nếu phải tắt lâu.
- Mang thiết bị nhỏ (lò vi sóng, ấm, máy pha cà phê, nồi cơm) ra chỗ sáng, thoáng, tốt nhất là ngoài sân hoặc ban công, lót giấy bên dưới.
- Tháo các phần tháo được theo hướng dẫn của nhà sản xuất: đĩa xoay, vòng lăn, lòng nồi, bình chứa nước. Rửa bằng nước xà phòng, phơi khô.
- Lau khoang trong, vỏ ngoài bằng khăn vắt kiệt nước; không để nước chảy vào khe tản nhiệt, bảng điều khiển.
- Dùng máy hút bụi đầu nhỏ hoặc bàn chải mềm làm sạch khe tản nhiệt, chân đế, mặt dưới. Gõ nhẹ thiết bị cho gián và vụn rơi ra giấy lót, rồi gói giấy bỏ vào túi buộc kín.
- Lau sạch vị trí đặt thiết bị trong bếp, kể cả tường phía sau, trước khi đặt lại.
- Đặt lại thiết bị cách tường vài phân để thông thoáng và dễ kiểm tra; với tủ lạnh, giữ khoảng cách theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Không tự tháo vỏ thiết bị, nhất là lò vi sóng — bên trong có tụ điện cao áp có thể giữ điện cả khi đã rút phích. Khi gián đã vào sâu trong vỏ, mang thiết bị tới thợ sửa chữa có chuyên môn hoặc trung tâm bảo hành.
Những việc tuyệt đối không làm với đồ điện có gián
Không xịt thuốc diệt côn trùng vào khe, vào trong thiết bị. Nhiều bình xịt dùng dung môi và khí đẩy dễ cháy. Xịt vào thiết bị còn ấm, có tia lửa ở công tắc, rơ le là rủi ro cháy thật. Hoá chất còn bám lại trong khoang nấu, khay nước — đúng nơi tiếp xúc thức ăn, đồ uống.
Không bật lò vi sóng “cho gián chết nóng”. Gián thường ở ngoài khoang nấu, trong vùng mạch điện, nơi sóng không chạm tới; bật lò rỗng có thể làm hỏng lò. Chỉ khiến người dùng tưởng đã xử lý xong.
Không đổ nước, dội nước vào đế ấm, đáy nồi cơm. Nước vào mạch điện gây chập, rò điện. Chỉ lau bằng khăn vắt kiệt và để khô hẳn trước khi cắm lại.
Không rắc bột, đặt bả sát ổ điện, trong khe tản nhiệt. Bột cản tản nhiệt, bả bị nóng chảy, và chỗ đó thường thấp, trẻ nhỏ dễ chạm tới.
Không tháo vỏ thiết bị đang bảo hành hoặc có điện áp cao. Ngoài nguy cơ điện giật, tự tháo có thể làm mất quyền bảo hành. Báo trung tâm bảo hành về tình trạng côn trùng để họ hướng dẫn.
Gián và nguy cơ chập điện, hỏng thiết bị
Gián chết hoặc phân gián tích tụ trên bo mạch có thể gây chập giữa các chân linh kiện, nhất là khi gặp hơi ẩm. Những người sửa thiết bị gia dụng hay kể về bộ điều khiển, công tắc bị kẹt, rơ le không đóng, tiếp điểm bị bám chất bẩn vì xác và phân côn trùng. Gián còn hay chui vào ổ cắm, bộ nguồn của thiết bị mạng — nơi ấm và kín.
Không có số liệu thống kê đáng tin để nói gián gây bao nhiêu phần trăm hư hỏng, nhưng dấu hiệu cần lưu ý thì rõ: thiết bị có mùi khét, mùi hôi lạ khi chạy, chập chờn, nhảy aptomat, kèm dấu hiệu gián ở khe. Khi thấy những dấu hiệu này, ngừng dùng thiết bị và mang tới thợ có chuyên môn; đừng cố dùng tiếp.
Về lâu dài, đồ điện ít bị gián chọn hơn khi bếp không còn nguồn nước và vụn thức ăn, và khi thiết bị được kê thoáng, lau định kỳ. Các bước phòng gián chung — lau khô bồn rửa buổi tối, cất đồ ăn kín, bịt khe — vẫn là nền móng; làm sạch thiết bị chỉ là lấy đi một chỗ trú lớn.
Lịch vệ sinh đồ điện bếp để gián không quay lại
Sau khi đã làm sạch một lần, giữ thiết bị khỏi vụn và ẩm là cách để gián không chọn lại chỗ cũ. Một lịch gợi ý cho gia đình:
- Sau mỗi lần dùng: lau vụn thức ăn trong lò vi sóng, đậy thức ăn khi hâm; đổ hết nước trong ấm, lau khô đế; rửa nắp trong nồi cơm.
- Mỗi tuần: tháo đĩa xoay lò vi sóng rửa; lau gioăng cửa tủ lạnh; lau mặt bếp quanh các thiết bị, kể cả chỗ dưới chân đế.
- Mỗi tháng: nhấc các thiết bị nhỏ lên, lau và kiểm tra chỗ đặt; soi đèn pin vào khe tản nhiệt tìm chấm phân đen.
- Mỗi quý: kéo tủ lạnh ra, hút bụi lưới tản nhiệt và khoang mô tơ, lau khay hứng nước xả đá; lau mặt sau tủ bếp.
- Khi đổi mùa, sau Tết, sau khi đi vắng lâu: kiểm tra toàn bộ đồ điện bếp, nhất là thiết bị ít dùng cất trong tủ (máy làm bánh, nồi lẩu điện, máy ép).
- Đồ điện ít dùng: cất trong hộp có nắp hoặc túi kín sau khi đã lau khô, để gián không có chỗ trú yên tĩnh.
Lịch này mất chưa tới vài phút mỗi ngày và một buổi mỗi quý, nhưng lấy đi chỗ trú quan trọng nhất của gián Đức trong căn bếp. Nó còn giúp thiết bị chạy mát hơn, bền hơn nhờ khe tản nhiệt luôn thông thoáng.
Nhà có trẻ nhỏ, thú cưng, người hen: lưu ý khi xử lý
Khi tháo và làm sạch thiết bị, cho trẻ nhỏ ra khỏi khu vực: phích cắm, dây điện, vật nặng như lò vi sóng đặt tạm dưới sàn đều là nguy cơ. Thú cưng hay tò mò với vụn và gián rơi ra; gói ngay giấy lót và cất máy hút bụi sau khi dùng. Khi đặt thiết bị lại, giữ dây điện gọn, không để thòng xuống chỗ trẻ với tới.
Dị nguyên từ gián tích tụ trong thiết bị bếp có thể bay ra khi hút bụi, gõ máy. Người hen, người viêm mũi dị ứng nên đeo khẩu trang hoặc nhờ người khác làm, và làm ngoài trời nếu được. Nếu trẻ hay ho, khò khè về đêm, hãy đưa trẻ đi khám thay vì tự đoán nguyên nhân.
Nếu gia đình buộc phải dùng sản phẩm diệt gián trong bếp, đặt sản phẩm dạng bả trong hộp kín ở chỗ trú gần thiết bị, không trên hay trong thiết bị, đọc kỹ nhãn và làm đúng nhãn; hoặc nhờ đơn vị có giấy phép. Ai có dấu hiệu bất thường sau khi tiếp xúc hoá chất, gọi 115 và mang theo bao bì.
Câu hỏi thường gặp
Thức ăn hâm trong lò vi sóng có gián có ăn được không?
Khoang nấu được lau sạch, đậy thức ăn khi hâm thì rủi ro thấp. Nhưng nếu thấy gián, phân gián trong khoang nấu, nên làm sạch kỹ lò trước khi dùng tiếp, và cân nhắc mang lò đi kiểm tra nếu gián ra liên tục từ khe.
Có nên cho thiết bị nhỏ vào túi kín để gián chết đói?
Gián nhịn đói được nhiều tuần và trứng trong bọc vẫn nở, nên cách này mất rất lâu và không chắc chắn. Làm sạch, hút bụi các khe và mang tới thợ khi cần thực tế hơn.
Mua đồ điện cũ cần kiểm tra gì để khỏi mang gián về?
Xem mặt dưới, khe tản nhiệt, chân đế dưới ánh đèn pin; tìm chấm đen, vỏ trứng nâu, mùi hôi. Kiểm tra và làm sạch ngoài sân trước khi mang vào bếp. Hộp các tông đi kèm nên bỏ ra ngoài sớm.
Gián trong bộ phát wifi có làm mất mạng không?
Có thể, nếu xác hoặc phân gián làm chập mạch, hoặc thiết bị quá nóng vì khe tản nhiệt bị bít. Đặt thiết bị trên kệ cao, thoáng, lau định kỳ và liên hệ nhà cung cấp dịch vụ nếu cần thay thiết bị.
Tủ lạnh có gián có cần rã đông toàn bộ không?
Thường không cần. Kéo tủ ra, hút bụi lưới tản nhiệt và khoang mô tơ từ phía sau, lau khay hứng nước xả đá và gioăng cửa. Nếu gián ở bên trong khoang lạnh, đó là dấu hiệu gioăng hở, nên kiểm tra và thay gioăng.
Vì sao gián không chết khi bật ấm siêu tốc?
Gián trú ở đế và khoang dưới, không ở trong bình nước sôi. Nhiệt ở đế chỉ ấm vừa phải, đúng điều gián thích. Lau khô đế, cất ấm ráo nước và bịt chỗ trú quanh khu vực đặt ấm sẽ giúp hơn.