Một phần lớn côn trùng trong nhà không bò hay bay vào mà được chính chúng ta mang vào: gián và trứng gián trong thùng carton, rệp giường trong nệm và sofa cũ, mọt trong đồ gỗ và gạo, kiến trong chậu cây, có khi cả mối trong gỗ cũ. Kiểm đồ ở ngoài cửa trước khi đem vào phòng là bước phòng ngừa rẻ nhất, vì ngăn một con gián cái mang bọc trứng dễ hơn nhiều so với xử lý một quần thể đã sinh sôi.
Bài viết đi theo từng nhóm đồ hay gặp: thùng carton và hàng giao tới, đồ gỗ cũ, nệm và đồ vải cũ, vali sau chuyến đi, gạo và nông sản quê gửi lên, củi và đồ từ vườn. Mỗi nhóm có dấu hiệu cần tìm và cách xử lý không cần hoá chất.
Côn trùng đi nhờ vào nhà như thế nào
Côn trùng sống gần con người đã thích nghi rất tốt với việc đi theo đồ vật. Gián cái mang bọc trứng ở cuối bụng trước khi đặt xuống, và bọc trứng có thể nằm trong nếp gấp thùng carton, khe đồ gia dụng, gầm tủ lạnh cũ. Rệp giường ẩn trong đường may nệm, khe gỗ đầu giường, nếp gấp sofa và có thể nhịn ăn khá lâu, đủ để sống sót qua một lần chuyển nhà. Mọt và sâu bột ở dạng trứng, ấu trùng gần như không nhìn thấy trong gạo, đậu, bột.
Mối và mọt gỗ thì đi theo đồ gỗ: một chiếc tủ cũ đã có mọt, một tấm ván kê đã nhiễm mối, nếu đặt sát tường, sàn nhà mình, có thể là điểm khởi đầu. Kiến và rết đi theo chậu cây, bao đất, đá trang trí từ vườn.
Điểm chung là chúng không cần cửa mở hay khe hở nào: bạn bê chúng qua cửa. Vì vậy dù nhà có lưới cửa và khe được bịt kỹ, thói quen kiểm đồ vẫn là một lớp phòng ngừa riêng không thay thế được. Nó cũng là lớp duy nhất hoạt động trước khi côn trùng có cơ hội sinh sản trong nhà: bắt được ở cửa thì không phải xử lý trong phòng.
Thùng carton và hàng giao tới
Thùng carton là vật liệu ưa thích của gián: có nếp gấp, khe tối, hút ẩm, và thường đi qua kho bãi, xe tải, nơi gián sống. Với hàng mua trực tuyến và thùng chuyển nhà:
- Mở thùng ở ngoài cửa, ban công hoặc sân, không mở trong bếp hay phòng ngủ.
- Lấy đồ ra, lắc nhẹ, nhìn các khe của đồ vật trước khi mang vào.
- Gấp thùng ngay và để ra khu vực rác tái chế; không giữ thùng trong nhà "để dành".
- Nếu cần giữ thùng để đóng đồ, kiểm kỹ các nếp gấp, góc dán băng keo, rồi cất ở nơi khô, cao, xa bếp.
- Chuyển nhà: ưu tiên thùng nhựa có nắp cho đồ bếp và đồ khô; dỡ thùng carton càng nhanh càng tốt.
- Thấy bọc trứng nâu hình viên con nhộng nhỏ hoặc gián trong thùng, để thùng ra ngoài và bỏ đi, không mang vào nhà.
Cách làm này đặc biệt quan trọng với hàng từ kho thực phẩm, hàng nông sản, đồ điện gia dụng đã qua sử dụng. Với cửa hàng nhỏ tại nhà thường xuyên nhận hàng, nên có một góc nhận hàng riêng gần cửa, xa khu bếp và phòng ngủ, để mọi thùng hàng đều được mở và kiểm ở đó.
Đồ gỗ cũ và đồ thanh lý
Tìm lỗ nhỏ tròn và bột gỗ. Lỗ nhỏ như đầu kim tới cỡ hạt tiêu trên bề mặt gỗ, kèm bột gỗ mịn dưới chân hoặc trong ngăn kéo là dấu hiệu mọt gỗ còn hoạt động. Bột mới thường màu sáng; bột cũ đã sẫm màu.
Tìm đường đất và chỗ gỗ rỗng. Đường đất nhỏ bám trên gỗ, gỗ gõ nghe bộp, lớp sơn phồng rộp là dấu hiệu có thể có mối. Đồ có dấu hiệu mối thì không nên mang vào nhà.
Kiểm khe và mặt dưới. Lật ghế, nhìn mặt dưới bàn, kéo hết ngăn kéo; côn trùng thường ở chỗ ít nhìn thấy nhất.
Để cách ly ngoài nhà. Đồ gỗ cũ mua về nên để ở sân hoặc chỗ khô thoáng ngoài phòng ở vài ngày, theo dõi bột gỗ có rơi thêm không.
Hỏi người bán. Đồ từng để ở đâu, có bị ẩm không, đã xử lý gì chưa. Câu trả lời không bảo đảm gì, nhưng giúp bạn quyết định kiểm kỹ đến đâu. Nếu đồ có giá trị và nghi nhiễm mọt nặng, hỏi người có chuyên môn bảo quản đồ gỗ.
Nệm, sofa, đồ vải cũ và vali sau chuyến đi
Rệp giường là lý do chính khiến việc mua nệm, sofa, giường cũ cần cẩn trọng. Trước khi mua, hãy kiểm dưới ánh sáng tốt: đường may nệm, góc khóa kéo, khe khung giường, mặt dưới đệm ngồi sofa. Dấu hiệu là những chấm nâu đen nhỏ như vết bút bi chấm, vỏ lột màu vàng nâu, con rệp dẹt màu nâu đỏ cỡ hạt táo. Nếu thấy, đừng mang về. Nếu không chắc, cân nhắc kỹ, vì rệp giường đã vào nhà thì rất khó xử lý.
Quần áo, rèm, chăn cũ thì đơn giản hơn: giặt nước nóng theo hướng dẫn trên nhãn vải và sấy hoặc phơi nắng kỹ trước khi cất vào tủ. Nhiệt độ cao là cách loại côn trùng trong đồ vải không cần hoá chất.
Sau chuyến đi, nhất là khi ngủ ở nơi lạ, mở vali ở ban công hoặc nhà tắm, không đặt vali lên giường. Cho quần áo vào máy giặt ngay, hút bụi đường may vali, để vali ở chỗ thoáng vài ngày trước khi cất vào gầm giường. Với túi xách, ba lô, cũng làm tương tự. Đây là nếp nhỏ nhưng chặn được con đường phổ biến nhất mà rệp giường dùng để vào nhà.
Gạo, đồ khô và nông sản quê gửi lên
Gạo mới xay, đậu, lạc, ngô, bột, nấm khô, đặc sản quê gửi lên thường được đóng bao hoặc túi nilon buộc miệng, đi qua nhiều khâu trước khi tới nhà bạn. Mọt gạo, mọt đậu, sâu bột, ngài bột có thể đã ở sẵn trong đó. Khi mở, hãy đổ một ít ra khay trắng dưới ánh sáng tốt: nhìn con mọt nhỏ màu nâu đen, sợi tơ kết hạt, bột vụn bất thường, hạt có lỗ.
Nếu sạch, chia ra hộp kín, mỗi hộp vừa dùng trong vài tuần; phần còn lại cất ở nơi khô, mát. Nếu có ít mọt, cách truyền thống là phơi gạo dưới nắng nhẹ trên nia hoặc khay: mọt ưa tối và mát nên sẽ bò ra khỏi đống gạo, sàng bỏ rồi cất lại vào hộp kín. Nếu nhiễm nặng, tách riêng và không trộn với đồ khô khác.
Không trộn lá, tỏi, ớt hay bất kỳ thứ gì vào gạo theo mẹo trên mạng mà không biết rõ tác dụng; tuyệt đối không cho hoá chất chống mọt vào đồ ăn. Hộp kín, nơi khô mát và mua lượng vừa dùng là ba điều đủ cho phần lớn gia đình.
Sách cũ, đồ điện cũ và đồ chơi đã qua sử dụng
Sách, báo, tạp chí cũ mua lại hay được cho tặng có thể mang theo cá bạc, mọt sách và trứng gián nằm giữa các trang hoặc trong gáy sách. Trước khi xếp lên kệ, lật nhanh từng cuốn ở ngoài ban công, nhìn gáy và mép giấy: vết gặm lỗ chỗ, bột giấy, con côn trùng nhỏ màu bạc là dấu hiệu cần xử lý. Sách bị ẩm nên được hong khô ở chỗ thoáng, tránh nắng gắt làm giòn giấy, rồi mới đặt cạnh sách khác.
Đồ điện gia dụng cũ như lò vi sóng, tủ lạnh nhỏ, nồi cơm, máy pha cà phê, đặc biệt là đồ từ quán ăn hay kho chứa, là nơi gián ưa trú vì ấm và có vụn thức ăn bám bên trong. Kiểm các khe thông gió, mặt dưới, khoang chứa vụn; lau sạch bằng khăn ẩm khi đã rút điện. Không xịt chất lỏng vào bên trong thiết bị điện. Nếu thấy dấu hiệu gián rõ ràng mà không làm sạch được, cân nhắc không mang vào bếp.
Đồ chơi nhựa, xe đẩy, ghế ăn của trẻ đã qua sử dụng thường dễ kiểm: rửa bằng nước xà phòng, phơi khô trước khi cho trẻ dùng. Thú nhồi bông và đồ vải cho trẻ thì giặt nóng theo hướng dẫn và phơi khô kỹ.
Bảng kiểm nhanh theo từng loại đồ
Có thể in ra hoặc lưu trong điện thoại để dùng khi nhận đồ:
| Món đồ | Côn trùng có thể đi theo | Kiểm gì | Xử lý không hoá chất |
|---|---|---|---|
| Thùng carton | Gián, bọc trứng gián | Nếp gấp, góc băng keo | Mở ngoài cửa, bỏ thùng ngay |
| Đồ gỗ cũ | Mọt gỗ, mối | Lỗ nhỏ, bột gỗ, đường đất | Cách ly ngoài nhà, không mang vào nếu có mối |
| Nệm, sofa, giường cũ | Rệp giường | Đường may, khe khung, chấm nâu đen | Không mua nếu có dấu hiệu |
| Quần áo, chăn rèm cũ | Rệp, nhậy | Đường may, nếp gấp | Giặt nóng, phơi hoặc sấy kỹ |
| Vali, ba lô sau chuyến đi | Rệp giường | Đường may, ngăn trong | Mở ngoài phòng ngủ, giặt đồ ngay |
| Gạo, đồ khô | Mọt, sâu bột, ngài | Đổ ra khay trắng soi | Phơi nhẹ, sàng, hộp kín |
| Chậu cây, bao đất, đá vườn | Kiến, rết, ốc | Bầu đất, đáy chậu | Để ngoài vài ngày, rửa trước khi vào |
| Củi, gỗ vụn | Mối, mọt, rết | Mặt cắt, vỏ cây | Để ngoài, kê cao, xa tường |
Bảng không thay được con mắt quan sát. Khi thấy bất thường mà không chắc đó là gì, chụp ảnh rõ và hỏi người có chuyên môn trước khi mang đồ vào nhà.
Lưu ý an toàn cho trẻ nhỏ, thú cưng và người dị ứng
Khi kiểm đồ, đeo găng tay nếu đồ bẩn, có bụi mốc hoặc nghi có côn trùng; rửa tay sau khi xong. Người dị ứng bụi, nấm mốc nên để người khác trong nhà kiểm đồ cũ, hoặc đeo khẩu trang khi phủi bụi, mở thùng lâu ngày.
Trẻ nhỏ hay tò mò với thùng carton và đồ cũ; giữ khu vực kiểm đồ ngoài tầm chơi của trẻ, nhất là khi có dao rọc giấy, đinh, mảnh gỗ. Chó mèo cũng hay chui vào thùng; mở thùng ở nơi bạn kiểm soát được để thú cưng không mang côn trùng hoặc mảnh vỡ đi khắp nhà.
Không xịt thuốc lên đồ cũ, nệm, đồ vải để "cho chắc" trước khi mang vào nhà: hoá chất bám trên bề mặt mà người, trẻ, thú cưng sẽ tiếp xúc trực tiếp hằng ngày. Nếu đồ có dấu hiệu nhiễm nặng mà vẫn muốn giữ, hãy nhờ đơn vị có giấy phép tư vấn và xử lý theo đúng nhãn sản phẩm.
Nếu sau khi mang đồ cũ vào nhà mà có người bị nổi các nốt đốt thành hàng hoặc cụm trên da khi ngủ dậy, ngứa nhiều, hãy kiểm lại món đồ đó và giường ngủ; nốt đốt sưng lan, mưng mủ hay kèm sốt thì nên đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua nệm cũ không?
Có thể, nếu bạn kiểm kỹ và nguồn gốc rõ ràng. Rủi ro lớn nhất là rệp giường, loài rất khó loại bỏ khi đã vào nhà. Nếu không kiểm được kỹ hoặc thấy dấu hiệu nghi ngờ, bỏ qua món đó là lựa chọn an toàn.
Thùng carton hàng mua trực tuyến có thường có gián không?
Không phải thùng nào cũng có, nhưng thùng đi qua kho bãi, xe giao hàng là con đường gián có thể theo. Mở ngoài cửa và bỏ thùng ngay là thói quen đơn giản, không tốn công mà giảm rủi ro.
Mọt trong gạo có ăn được không?
Gạo bị mọt nhẹ, sau khi sàng sạch và vo kỹ, nhiều gia đình vẫn dùng. Gạo có mùi mốc, vón cục, đổi màu thì nên bỏ vì có thể đã nhiễm nấm mốc. Khi nghi ngờ, đừng tiếc.
Đồ gỗ có mọt mang vào nhà có lây sang đồ khác không?
Mọt gỗ có thể lan sang đồ gỗ khác nếu điều kiện phù hợp, nhất là gỗ ẩm, chưa xử lý. Đó là lý do nên cách ly đồ gỗ cũ ngoài nhà và theo dõi trước khi đặt cạnh đồ gỗ đang dùng.
Đi khách sạn về có cần giặt hết quần áo không?
Nếu không thấy dấu hiệu gì ở nơi ở, giặt quần áo đã mặc như thường là đủ. Nếu nghi phòng có rệp, giặt nóng toàn bộ quần áo mang theo, kể cả đồ chưa mặc, và kiểm kỹ vali trước khi cất.