Nuôi mèo không làm nhà hết gián. Mèo có bản năng săn mồi và nhiều con rất thích vồ gián, nên số gián chạy ngoài sàn có thể giảm, nhưng mèo không chui được vào khe tủ, sau tủ lạnh, trong hộp kỹ thuật, nơi phần lớn quần thể gián sống và đẻ. Gián Đức sinh sản nhanh hơn nhiều so với tốc độ một con mèo bắt được.
Ngược lại, nhà nuôi mèo còn có thêm một nguồn hút gián: bát thức ăn, bát nước của mèo. Và việc mèo ăn gián cũng không hoàn toàn vô hại. Bài này giải thích mèo bắt gián được đến đâu, những rủi ro khi mèo ăn côn trùng, và cách giữ nhà ít gián mà vẫn an toàn cho mèo.
Mèo săn gián như thế nào
Mèo là động vật săn mồi bằng mắt và tai, bị kích thích mạnh bởi những vật nhỏ di chuyển nhanh, đột ngột đổi hướng. Gián chạy trên sàn là con mồi gần như hoàn hảo theo nghĩa đó: đủ nhỏ, đủ nhanh, phát ra tiếng sột soạt. Nhiều chủ nuôi kể mèo ngồi rình hàng giờ trước khe tủ, vồ được gián rồi đùa giỡn, đôi khi ăn, đôi khi bỏ lại.
Mèo cũng hoạt động mạnh vào lúc chạng vạng và ban đêm, trùng giờ gián ra kiếm ăn. Vì vậy ở nhà có mèo, chủ thường thấy ít gián chạy ngang phòng hơn, và gặp xác gián hoặc gián bị thương ở góc nhà nhiều hơn. Cảm giác "từ khi nuôi mèo đỡ hẳn gián" có phần đúng với gián Mỹ to, đi lạc vào nhà từ cống, vì những con này hay chạy ra chỗ trống.
Nhưng săn mồi không giống kiểm soát quần thể. Mèo chỉ bắt được con nào lộ ra; nó không phá được ổ, không với tới trứng trong nang, không chạm tới gián non trốn sâu trong khe hẹp vài milimét. Mèo cũng có lúc chán, ăn no, ngủ, hoặc chỉ thích đùa chứ không giết. Một con mèo già, mèo béo hay mèo đã quen được cho ăn đầy đủ có thể chẳng mấy quan tâm đến gián. Vì vậy, kết quả mỗi nhà một khác, và không ai nên trông vào tính khí của một con mèo để giữ bếp sạch.
Mèo giúp được gì và không giúp được gì
Đặt cạnh nhau những việc mèo làm được và không làm được trong chuyện gián:
| Tình huống | Mèo giúp được không | Lý do |
|---|---|---|
| Gián Mỹ lẻ chạy từ cống lên nhà tắm | Có, phần nào | Con to, chạy chỗ trống, dễ bị phát hiện |
| Gián Đức sống trong tủ bếp, đồ điện | Rất ít | Gián nhỏ, trốn trong khe hẹp, sinh sản nhanh |
| Trứng và gián non trong khe | Không | Mèo không với tới được |
| Ngăn gián vào nhà | Không | Mèo không bịt khe, không đậy ống thoát |
| Báo cho chủ biết có gián | Có | Mèo rình một chỗ nhiều lần là dấu hiệu chỗ đó có hoạt động |
Hành vi rình rập của mèo có thể là một "cảm biến" hữu ích: nếu mèo thường xuyên ngồi canh một góc tủ, sau tủ lạnh hay một ống thoát sàn, hãy soi đèn kiểm tra chỗ đó. Còn việc làm giảm gián thật sự vẫn phải đến từ cắt nguồn sống của chúng.
Rủi ro khi mèo ăn gián
Gián nhiễm thuốc. Đây là rủi ro đáng lo nhất. Nếu trong nhà, nhà hàng xóm hay toà nhà vừa dùng thuốc diệt gián, gián bị nhiễm thuốc thường bò chậm, lảo đảo ra chỗ trống, đúng kiểu con mồi mèo dễ bắt. Mèo ăn phải có thể bị ảnh hưởng bởi lượng thuốc tồn trong xác gián, tuỳ loại hoạt chất. Mèo cũng có thể liếm phải thuốc bám trên lông khi đi qua chỗ vừa xử lý.
Ký sinh trùng. Gián, dế, bọ cánh cứng có thể là vật chủ trung gian của một số loài giun ký sinh ở dạ dày, ruột của chó mèo. Mèo ăn côn trùng thường xuyên có nguy cơ nhiễm cao hơn. Việc tẩy giun định kỳ cho mèo nên theo tư vấn của bác sĩ thú y.
Vi khuẩn. Gián đi qua cống, rác, nên có thể mang vi khuẩn gây rối loạn tiêu hoá. Mèo ăn gián đôi khi bị nôn, tiêu chảy nhẹ; phần lớn tự khỏi, nhưng không nên chủ quan.
Mắc nghẹn, kích ứng. Vỏ gián cứng, chân có gai, có thể gây khó chịu ở miệng, họng. Hiếm khi nghiêm trọng, nhưng mèo con, mèo già cần để ý hơn.
Khi nào đưa mèo đến bác sĩ thú y
Phần lớn trường hợp mèo ăn một con gián không gây chuyện gì. Tuy vậy, hãy liên hệ bác sĩ thú y nếu mèo có những biểu hiện sau sau khi ăn gián hoặc sau khi trong nhà vừa dùng thuốc côn trùng: chảy nhiều dãi, run rẩy, co giật, đi loạng choạng, nôn nhiều lần, tiêu chảy kéo dài, bỏ ăn, lừ đừ, đồng tử giãn bất thường, khó thở.
Khi đi khám, mang theo bao bì hoặc chụp ảnh nhãn của sản phẩm diệt côn trùng đã dùng trong nhà hoặc toà nhà, nếu có. Thông tin về hoạt chất giúp bác sĩ thú y xử lý nhanh và đúng. Không tự cho mèo uống sữa, nước muối, dầu ăn hay gây nôn theo mẹo truyền miệng; một số cách làm này có thể gây hại thêm.
Bài viết này không thay cho chẩn đoán của bác sĩ thú y. Nếu băn khoăn về việc mèo hay ăn côn trùng, về lịch tẩy giun hay về sản phẩm phòng ký sinh cho mèo, hãy hỏi trực tiếp bác sĩ đang theo dõi mèo của bạn.
Giữ nhà ít gián khi có mèo
Nhà có mèo cần cách làm cẩn thận hơn, vì mèo đi khắp nơi, liếm lông, và rất nhạy với một số hoá chất. Những việc dưới đây vừa giảm gián vừa an toàn cho mèo:
- Không để thức ăn của mèo qua đêm. Cho mèo ăn theo bữa, cất phần thừa, rửa bát sau bữa tối. Hạt khô để sẵn cả ngày là bữa tiệc cho gián và kiến.
- Đặt bát ăn trên khay dễ lau. Vụn hạt rơi ra quanh bát là nguồn thức ăn khó thấy; lau khay mỗi tối.
- Đựng túi thức ăn trong hộp kín. Túi hạt mở miệng để trong tủ là nơi gián Đức thích đến.
- Giữ khay vệ sinh sạch. Khay cát bẩn có thể hút ruồi và một số côn trùng khác.
- Cắt nguồn nước và chỗ trú của gián. Sửa rò nước, bịt khe, bỏ thùng carton, theo các bước phòng ngừa chung.
- Nếu buộc phải dùng sản phẩm diệt côn trùng, đọc kỹ nhãn về an toàn với vật nuôi, đặt ở chỗ mèo không tới được, ưu tiên cách có mục tiêu thay vì xịt tràn lan, và hỏi đơn vị có giấy phép về cách sắp xếp cho mèo trong thời gian xử lý.
Tinh dầu, kể cả loại được quảng cáo là "tự nhiên" để đuổi gián, có thể độc với mèo vì mèo chuyển hoá một số hợp chất kém hơn người và chó. Không khuếch tán, không bôi, không xịt tinh dầu ở nơi mèo sống nếu chưa hỏi bác sĩ thú y.
Còn chó, gà và thạch sùng thì sao
Chó đôi khi cũng vồ, ăn gián, nhưng nhìn chung ít mê săn côn trùng như mèo. Rủi ro tương tự: gián nhiễm thuốc, ký sinh trùng, vi khuẩn. Bát thức ăn của chó để ngoài hiên cả ngày còn hút cả kiến và ruồi.
Ở nhà vườn, gà thả rông ăn rất nhiều côn trùng ngoài sân, kể cả gián, mối cánh, sâu. Gà giúp giảm côn trùng ngoài trời đáng kể, nhưng chuồng gà, phân gà và thức ăn rơi vãi lại có thể hút ruồi, chuột. Cân nhắc vị trí chuồng cách xa nhà, dọn phân thường xuyên.
Thạch sùng và nhện là những thợ săn côn trùng tự nhiên trong nhà, hoạt động ở những chỗ mèo không lên được như tường, trần. Chúng góp phần nhỏ trong việc giảm côn trùng bay, nhưng cũng như mèo, không thay được việc phòng ngừa. Không có con vật nào trong nhà làm thay được việc đậy nắp thùng rác và sửa vòi nước rỉ.
Vì sao mèo không đuổi kịp tốc độ sinh sản của gián
Hãy hình dung bằng một ví dụ giả định, chỉ để thấy thứ tự lớn nhỏ chứ không phải số đo thực. Giả sử trong bếp có mười con gián Đức cái trưởng thành. Mỗi con mang một nang trứng chứa vài chục trứng, và trong đời có thể đẻ nhiều nang nối tiếp nhau. Chỉ sau một hai tháng, số gián non trong khe có thể lên tới hàng trăm con, phần lớn quá nhỏ và trốn quá sâu để mèo nhận ra.
Trong khi đó, một con mèo chăm chỉ có thể bắt được vài con mỗi đêm, chủ yếu là những con lớn chạy ra chỗ trống. Gián cái mang nang trứng lại thường ít ra ngoài hơn, nên càng khó bị bắt. Phép so sánh này cho thấy vì sao nhà nuôi mèo vẫn có thể có quần thể gián Đức ổn định trong tủ bếp: tốc độ sinh vượt xa tốc độ bị bắt.
Với gián Mỹ thì khác một chút. Chúng sinh sản chậm hơn, phần lớn sống ở cống, ống thoát và chỉ đi lên nhà từng con. Với loài này, mèo có thể góp phần làm giảm số con lọt vào phòng. Nhưng chặn đường vào bằng nắp ống thoát, bẫy nước luôn đầy vẫn là cách làm gốc, và an toàn cho mèo hơn.
Mèo và những côn trùng khác trong nhà
Bản năng săn mồi khiến mèo vồ không chỉ gián mà còn bướm đêm, châu chấu, dế, nhện, thạch sùng, và đôi khi cả ong, ong vò vẽ, rết. Phần lớn côn trùng vô hại với mèo; mèo ăn một con bướm đêm hay một con dế thường không có chuyện gì. Rủi ro nằm ở những loài có nọc hoặc có lông, dịch gây kích ứng.
Mèo vồ ong, ong vò vẽ có thể bị đốt vào miệng, lưỡi, bàn chân. Phần lớn chỉ sưng đau tại chỗ, nhưng nếu mặt mèo sưng nhanh, mèo khó thở, chảy dãi nhiều, nôn hoặc lừ đừ, hãy đưa mèo đến bác sĩ thú y ngay. Rết có thể cắn đau; sâu róm có lông gây ngứa, sưng miệng; kiến ba khoang khi bị cắn vỡ có thể gây viêm niêm mạc miệng. Thấy mèo cào miệng, chảy dãi bất thường sau khi chơi với côn trùng là dấu hiệu cần chú ý.
Cách phòng đơn giản là chặn côn trùng vào nhà bằng lưới cửa, bớt đèn sáng gần cửa vào ban đêm để giảm côn trùng bay vào, và kiểm tra khu vực mèo chơi ngoài ban công, sân xem có tổ ong, tổ kiến lửa không. Những việc này vừa giúp nhà ít côn trùng, vừa giúp mèo an toàn. Trẻ nhỏ trong nhà có mèo cũng cần được dạy không nhặt xác gián mèo bỏ lại, rửa tay sau khi chơi với mèo. Người dị ứng hoặc hen nên lưu ý rằng cả lông mèo lẫn dị nguyên từ gián đều có thể làm triệu chứng nặng hơn, nên giữ nhà ít gián còn có ý nghĩa với sức khoẻ hô hấp.
Câu hỏi thường gặp
Mèo ăn gián có bị nhiễm giun sán không?
Có khả năng, vì gián và một số côn trùng là vật chủ trung gian của vài loài giun ký sinh ở chó mèo. Rủi ro cao hơn khi mèo ăn côn trùng thường xuyên. Hỏi bác sĩ thú y về lịch tẩy giun phù hợp cho mèo của bạn.
Có nên khuyến khích mèo bắt gián không?
Không nên khuyến khích. Mèo bắt gián là bản năng, khó ngăn hoàn toàn, nhưng không nên dựa vào mèo để kiểm soát gián, và nên hạn chế mèo ăn gián vì rủi ro ký sinh trùng, vi khuẩn và thuốc tồn dư.
Mèo ăn phải gián vừa bị xịt thuốc thì làm gì?
Quan sát mèo kỹ trong vài giờ. Nếu có biểu hiện chảy dãi, run, nôn, loạng choạng hay bất thường, đưa mèo đến bác sĩ thú y ngay và mang theo bao bì hoặc ảnh nhãn thuốc. Không tự gây nôn cho mèo.
Mùi mèo có làm gián sợ không?
Không có bằng chứng cho thấy mùi mèo đuổi được gián. Gián phản ứng chủ yếu với nước, thức ăn và chỗ trú. Ngược lại, thức ăn và khay vệ sinh của mèo nếu không giữ sạch có thể hút côn trùng.
Nhà có mèo có nên đặt bả diệt gián không?
Nếu cân nhắc dùng, hãy chọn sản phẩm có hướng dẫn rõ về an toàn với vật nuôi, đặt ở nơi mèo tuyệt đối không tới được, và đọc kỹ nhãn. Tốt nhất là hỏi bác sĩ thú y hoặc đơn vị có giấy phép trước khi dùng.
Mèo con có nên chơi với côn trùng không?
Mèo con tập săn bằng cách vồ đồ vật di chuyển; dùng đồ chơi cần câu, bóng nhỏ an toàn hơn côn trùng thật. Tránh để mèo con vồ ong, ong vò vẽ, rết vì có thể bị đốt, cắn ở miệng.