Hai loài gián hay gặp nhất trong nhà Việt là gián Mỹ — to, dài cỡ ba bốn phân, nâu đỏ bóng, hay bò lên từ cống, ống thoát sàn — và gián Đức — nhỏ, chừng hơn một phân, nâu vàng nhạt, có hai sọc đen chạy dọc phần lưng sau đầu, sống ngay trong khe tủ bếp, sau tủ lạnh, trong đồ điện.
Phân biệt hai loài quan trọng vì cách phòng khác nhau hẳn. Gián Mỹ phần lớn từ ngoài vào, nên trọng tâm là chặn ống thoát, cống, khe cửa. Gián Đức gần như sống trọn đời trong nhà, sinh sản rất nhanh, nên trọng tâm là cắt nước, thức ăn, bịt khe trú ngay trong bếp.
Bài dưới đây tả từng loài, so sánh bằng bảng, rồi đi vào cách phòng riêng cho mỗi loài. Tên “Mỹ”, “Đức” chỉ là tên gọi quen trong tài liệu, không phản ánh nơi xuất xứ thật của chúng.
Bảng so sánh nhanh gián Mỹ và gián Đức
Bảng dưới gom các đặc điểm dễ quan sát bằng mắt thường. Kích thước là của con trưởng thành, ước lượng phổ biến trong tài liệu côn trùng học.
| Đặc điểm | Gián Mỹ | Gián Đức |
|---|---|---|
| Kích thước | To, khoảng 3–4 cm | Nhỏ, khoảng 1–1,5 cm |
| Màu | Nâu đỏ bóng, viền vàng nhạt quanh tấm lưng sau đầu | Nâu vàng nhạt, hai sọc đen song song sau đầu |
| Bay | Bay lượn được, nhất là đêm nóng ẩm | Có cánh nhưng gần như không bay |
| Nơi sống chính | Cống, hố ga, ống thoát, tầng hầm, nơi ẩm tối | Khe tủ bếp, sau tủ lạnh, lò vi sóng, bản lề tủ |
| Đường vào nhà | Bò lên từ ống thoát sàn, cống, khe cửa | Đi theo hàng hoá, thùng giấy, đồ cũ; lan qua hộp kỹ thuật chung cư |
| Bọc trứng | Thả hoặc dán bọc trứng ở chỗ kín sớm | Con cái mang bọc trứng trên mình tới gần lúc nở |
| Tốc độ sinh sản | Chậm hơn | Rất nhanh, quần thể tăng nhanh nếu không kiểm soát |
| Mức thường gặp trong căn hộ cao tầng | Ít hơn ở tầng cao, nhiều ở tầng thấp, gần cống | Thường gặp ở mọi tầng |
Nếu bạn thấy cả gián con nhỏ xíu, cùng màu với gián lớn nhỏ, chạy ra từ bản lề tủ hoặc ổ điện ban ngày, đó thường là dấu hiệu quần thể gián Đức đã khá đông trong bếp. Gián Mỹ con cũng có, nhưng hiếm khi thấy ban ngày.
Gián Mỹ: kẻ đi lên từ cống
Gián Mỹ là loài gián to mà hầu hết mọi người hình dung khi nghe chữ “gián”. Chúng sống thành quần thể lớn trong hệ thống cống, hố ga, ống thoát nước, tầng hầm ẩm — những nơi tối, ấm, nhiều chất hữu cơ. Ban đêm, chúng theo đường ống bò lên qua lỗ thoát sàn nhà tắm, hố ga ngoài sân, khe dưới cửa đi.
Vì sống chủ yếu ngoài nhà, gián Mỹ xuất hiện trong nhà thường ít, lẻ tẻ, hay thấy vào đêm nóng ẩm hoặc sau mưa lớn khi cống ngập. Chúng có thể bay, nhất là khi trời oi bức — đó là lúc những con gián bay vào người làm cả nhà hốt hoảng. Thực ra gián không cố tình bay vào người; chúng chỉ bay vụng về và đáp xuống bất cứ đâu.
Cách phòng gián Mỹ vì thế chủ yếu là chặn đường lên. Lỗ thoát sàn nhà tắm, sân phơi, ban công cần nắp chặn mùi có lẫy tự đóng hoặc nắp đậy được; hố ga ngoài sân cần nắp kín, không nứt; khe dưới cửa đi ra sân dán thanh chắn cao su. Nhà có cống trước cửa thì giữ cho nắp cống nguyên vẹn, báo tổ dân phố khi nắp vỡ.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: các ống thoát ít dùng, như ống sàn ở phòng tắm phụ, khi khô hết nước trong xi phông sẽ thành đường thông thẳng từ cống lên. Đổ một gáo nước vào các ống này mỗi tuần, hoặc đậy hẳn khi không dùng, giúp vừa chặn mùi vừa chặn gián.
Gián Đức: cư dân thường trú trong bếp
Gián Đức gần như không sống ngoài trời. Chúng là loài gắn chặt với nơi ở của con người: căn bếp ấm, có nước, có vụn thức ăn và vô số khe hẹp. Thân nhỏ, dẹt cho phép chúng chui vào khe chỉ rộng vài milimét — bản lề tủ, khe giữa gạch ốp và mặt bếp, phía sau bảng điều khiển của lò vi sóng, trong mô tơ tủ lạnh.
Điểm làm gián Đức đáng lo là tốc độ sinh sản. Con cái mang bọc trứng trên đuôi gần suốt thời gian trứng phát triển, nên trứng được bảo vệ và tỉ lệ nở cao. Mỗi bọc chứa vài chục trứng; gián con lớn lên trưởng thành trong vài tháng tuỳ nhiệt độ. Một vài con được mang vào nhà trong thùng hàng có thể thành quần thể đáng kể sau một mùa.
Gián Đức cũng là loài được ghi nhận kháng nhiều nhóm hoạt chất nhất trong các nghiên cứu, do đã bị xịt thuốc liên tục nhiều thập kỷ trong bếp, nhà hàng. Điều này giải thích vì sao xịt mãi mà không hết, và vì sao trọng tâm nên đặt vào chỗ ở của chúng hơn là thuốc.
Cách phòng gián Đức là làm cho căn bếp không còn chỗ sống: lau khô bồn rửa buổi tối, không ngâm bát qua đêm, cất mọi đồ ăn vào hộp kín, hút bụi và lau các khe tủ, bịt kẽ gạch, kê tủ lạnh cách tường để dễ vệ sinh. Với căn hộ chung cư, kiểm tra cả hộp kỹ thuật và ống rác, vì gián Đức hay lan giữa các căn qua đó.
Xác định nhà mình đang có loài nào trong một tuần
Không cần bắt được gián tận tay mới biết loài. Có thể làm theo các bước sau:
- Đêm thứ nhất và thứ hai, khoảng một hai giờ sau khi tắt đèn bếp, bật đèn thật nhanh và quan sát gián chạy về đâu: xuống ống thoát, ra cửa (gián Mỹ) hay chui vào khe tủ, sau tủ lạnh (gián Đức).
- Chụp ảnh nếu được; so kích thước với một vật quen như đồng xu, que diêm.
- Đặt hai ba bẫy dính ở góc tủ bếp, sau tủ lạnh, cạnh ống thoát sàn trong bốn, năm đêm. Bẫy dính làm chết con bị bắt, nên chỉ dùng trong thời gian theo dõi rồi gỡ đi.
- Xem bẫy: nhiều gián nhỏ với sọc đen sau đầu, kể cả gián con, là gián Đức; vài con to nâu đỏ ở bẫy gần ống thoát là gián Mỹ.
- Ghi lại vị trí bẫy bắt nhiều nhất — đó là gần chỗ trú hoặc đường vào nhất.
Nhiều nhà có cả hai loài cùng lúc. Khi đó làm cả hai hướng: chặn ống thoát, khe cửa cho gián Mỹ; dọn khe tủ, cắt nước cho gián Đức.
Những nhầm lẫn khiến phòng sai chỗ
Nhầm gián Đức con với kiến hay bọ. Gián con rất nhỏ, chưa có cánh, màu sẫm hơn con trưởng thành và có một vệt sáng ở giữa lưng. Nhiều người nghĩ là “bọ gì đó” và bỏ qua, trong khi đó là dấu hiệu gián Đức đang sinh sản ngay trong bếp.
Nhầm các loài gián nhỏ khác với gián Đức. Trong nhà còn gặp vài loài gián nhỏ khác, có loài có sọc ngang màu nhạt trên cánh, hay sống trong đồ gỗ, đồ điện ở phòng ngủ, phòng khách. Cách phòng gần giống gián Đức, nhưng cần soát rộng hơn ra ngoài bếp.
Thấy gián to là nghĩ nhà bẩn. Gián Mỹ có thể vào cả nhà rất sạch nếu ống thoát không có nắp chặn. Ngược lại, gián Đức hiếm khi tồn tại lâu trong một căn bếp khô ráo, kín đáo. Đổ lỗi cho mức sạch dễ khiến người ta bỏ qua chỗ hở thật.
Xịt ở ống thoát để trị gián Đức. Gián Đức ít đi qua ống thoát; xịt ở đó vừa tốn vừa không trúng. Ngược lại, rải bả khắp tủ bếp không ngăn gián Mỹ bò lên từ cống mỗi đêm.
Khi gián Đức đã thành quần thể: thứ tự hợp lý
Nếu ban ngày đã thấy gián Đức chạy ra, bẫy dính bắt nhiều gián con, có nhiều chấm phân đen như hạt tiêu trong bản lề tủ, nghĩa là quần thể đã lớn. Lúc này, vệ sinh và bịt khe vẫn là nền móng, nhưng có thể cần thêm biện pháp. Làm vệ sinh sâu trước: hút bụi các khe tủ để lấy cả bọc trứng, lau sạch phân gián, tháo ngăn kéo lau mặt dưới, dọn thùng giấy, túi ni lông tích lại.
Nếu sau vài tuần vẫn không giảm, những người làm nghề thường dùng bả dạng gel hoặc hộp bả đặt đúng chỗ trú thay vì xịt, vì bả ít phơi nhiễm và ít làm gián tản ra. Đây vẫn là hoá chất diệt côn trùng: đọc kỹ nhãn, làm đúng nhãn, đặt ở chỗ trẻ nhỏ, chó mèo không tới được, không đặt trên mặt chế biến thức ăn. Trang này không nêu tên sản phẩm, liều hay cách tự pha. Trong chung cư, đề nghị ban quản lý xử lý theo khu vực bằng đơn vị có giấy phép sẽ hiệu quả hơn mỗi nhà làm một kiểu.
Trong lúc xử lý, đừng quên rằng gián Đức hay theo hàng hoá vào nhà. Thùng giấy đóng hàng, khay trứng, bao bì siêu thị nên được bỏ ra ngoài ngay sau khi dỡ đồ, không chất trong bếp chờ bán ve chai. Đồ điện cũ mua lại, nhất là lò vi sóng, nồi cơm, máy pha cà phê, cần được kiểm tra khe và mặt dưới ngoài sân trước khi mang vào.
Với gián Mỹ, hiếm khi cần đến bước này trong nhà: chặn đường lên là đủ cho phần lớn gia đình. Nếu gián Mỹ ra nhiều từ hố ga chung, việc xử lý hố ga, cống thuộc về khu phố, ban quản lý — báo cho họ thay vì tự đổ thuốc xuống cống.
Trẻ nhỏ, thú cưng và người hen trong nhà có gián
Dị nguyên từ gián — có trong phân, xác lột, nước bọt — là một trong những dị nguyên trong nhà được nghiên cứu nhiều ở trẻ hen. Gián Đức sống ngay trong bếp, gần nơi trẻ ăn uống, nên quần thể gián Đức đông đáng được xử lý sớm ở nhà có trẻ hen hoặc viêm mũi dị ứng. Khi dọn chỗ gián trú, đeo khẩu trang, lau ẩm, cho trẻ và người hen ra khỏi phòng.
Nếu dùng bả, đặt bả trong hộp kín, ở phía trong tủ, trên cao hoặc sau thiết bị, không đặt dưới gầm tủ chỗ trẻ bò. Chó mèo hay tò mò với hộp bả, có con gặm cả hộp nhựa. Bể cá, lồng chim cần để xa khu vực xử lý. Bất kỳ ai trong nhà có dấu hiệu bất thường sau khi tiếp xúc với sản phẩm diệt gián, hãy gọi 115 và mang theo bao bì; với thú cưng, đưa ngay tới bác sĩ thú y.
Phía y tế, nếu trẻ ho kéo dài, khò khè về đêm, nghẹt mũi quanh năm, hãy đưa trẻ đi khám để bác sĩ đánh giá, thay vì tự kết luận là do gián.
Câu hỏi thường gặp
Gián nhỏ màu nâu nhạt trong tủ quần áo có phải gián Đức không?
Có thể là gián Đức đi lạc từ bếp, nhưng cũng có thể là loài gián nhỏ khác hay sống trong đồ gỗ, đồ điện ở phòng ngủ. Nhìn kỹ phần lưng sau đầu: hai sọc đen song song là dấu hiệu của gián Đức.
Vì sao gián Mỹ hay bay vào người?
Gián Mỹ bay vụng, thường cất cánh khi trời oi bức hoặc khi bị động, và đáp xuống bất cứ đâu. Chúng không nhắm vào người. Bình tĩnh phủi xuống, hứng vào ly hoặc mở cửa cho chúng ra ngoài là đủ.
Gián Đức có từ nhà hàng xóm sang được không?
Có, nhất là trong chung cư, nhà liền kề chung tường. Gián Đức đi qua hộp kỹ thuật, ống điện, khe quanh ống nước. Bịt khe quanh các ống xuyên tường và phối hợp với hàng xóm, ban quản lý sẽ hiệu quả hơn.
Mua đồ cũ có mang gián về không?
Có thể. Gián Đức và bọc trứng hay theo thùng giấy, đồ điện cũ, tủ gỗ cũ. Kiểm tra kỹ khe, mặt dưới, phía sau đồ cũ ở ngoài sân trước khi mang vào; bỏ thùng giấy đóng hàng ra ngoài sớm.
Gián nước, gián đất ngoài vườn có vào nhà không?
Một số loài gián sống ngoài vườn, trong lá mục, có thể đi lạc vào nhà nhưng thường không sinh sôi trong bếp. Giữ khoảng đệm khô ráo dọc chân tường và dán thanh chắn dưới cửa là đủ với chúng.
Cần bao lâu để biết việc phòng gián Đức có tác dụng?
Thường cần vài tuần làm đều đặn, vì trứng trong bọc vẫn nở sau khi bạn bắt đầu. Theo dõi bằng số gián thấy mỗi tối hoặc trên bẫy dính đặt cố định: xu hướng giảm dần qua các tuần là dấu hiệu đúng hướng.