Có thể đoán thủ phạm qua ba manh mối: vết nằm ở đâu trên cơ thể, xếp thế nào và xuất hiện lúc nào. Muỗi đốt rải rác ở vùng da hở, nổi nhanh; rệp giường hay để vết thành hàng hoặc cụm vài nốt ở vùng da tiếp xúc giường, phát hiện vào buổi sáng; bọ chét cắn thành cụm quanh mắt cá, cẳng chân ở nhà nuôi chó mèo; kiến lửa để lại nốt đau rát, sau khoảng một ngày thành mụn mủ nhỏ; mạt gà, mạt chim cắn nhiều nốt ngứa ở người ở gần chuồng gà hay tổ chim.
Đây chỉ là gợi ý để tìm nguồn côn trùng trong nhà, không phải để tự chẩn đoán. Nhiều bệnh da — dị ứng, chàm, ghẻ, thuỷ đậu, phát ban do virus — có thể trông giống vết côn trùng đốt. Vết không rõ nguyên nhân, kéo dài, lan rộng hay kèm sốt cần bác sĩ da liễu xem.
Bảng gợi ý theo ba manh mối
Bảng tổng hợp đặc điểm thường gặp; mỗi người phản ứng một khác, có người bị đốt mà không nổi gì. Dùng như bản đồ để đi tìm, không phải bảng chẩn đoán.
| Thủ phạm nghi ngờ | Vị trí hay gặp | Kiểu xếp, hình dạng | Thời điểm |
|---|---|---|---|
| Muỗi | Da hở: tay, chân, mặt, cổ | Rải rác, sẩn tròn phồng, ngứa | Nổi sau vài phút; muỗi vằn ban ngày, muỗi thường ban đêm |
| Rệp giường | Vùng tiếp xúc giường: vai, cổ, lưng, cánh tay | Hàng hoặc cụm 3–5 nốt, có khi không ngứa ngay | Phát hiện buổi sáng; có thể nổi muộn vài ngày |
| Bọ chét | Mắt cá, cẳng chân, eo | Cụm nốt nhỏ, có chấm đỏ ở giữa, rất ngứa | Sau khi ngồi trên thảm, sofa, gần ổ chó mèo |
| Kiến lửa | Bàn chân, cẳng chân, tay | Nhiều nốt gần nhau, thành vòng; mụn mủ sau 1 ngày | Ngay khi giẫm phải tổ, đau rát tức thì |
| Mạt gà, mạt chim | Thân, tay, chỗ quần áo chật | Nhiều nốt nhỏ rất ngứa | Người gần chuồng gà, tổ chim trên mái, điều hoà |
| Kiến ba khoang | Cổ, mặt, tay | Vệt đỏ dài, phỏng nước, bỏng rát | 12–48 giờ sau khi đập, chà con kiến trên da |
Mạt bụi nhà, loại hay được nhắc khi nói tới dị ứng, không cắn người; chúng gây hắt hơi, ngứa mũi, hen qua đường hít. Nếu nghi "mạt cắn" trong nhà không nuôi gà, không có tổ chim, nên nghĩ tới nguyên nhân khác.
Muỗi: rải rác, vùng da hở, nổi nhanh
Vết muỗi đốt thường là nốt sẩn tròn, hơi phồng, đỏ hồng, ngứa nổi lên trong vài phút sau khi bị đốt, rồi xẹp dần trong một hai ngày. Vết nằm ở vùng da không được che: cẳng chân, bàn chân, cánh tay, mặt, cổ. Với muỗi vằn, vết hay tập trung ở mắt cá và bắp chân vì loài này bay thấp; với muỗi thường ban đêm, vết ở mặt, tay thò ra ngoài chăn.
Ở trẻ nhỏ và một số người, vết muỗi đốt có thể sưng to, phồng rộp, có khi kèm vùng đỏ rộng — phản ứng mạnh nhưng thường lành tính. Vết muỗi đốt không xếp thành hàng đều đặn, không tái xuất hiện đúng một chỗ mỗi đêm khi đã ngủ màn kín.
Nếu cả nhà bị đốt ban ngày dù đã ngủ màn ban đêm, đó là gợi ý muỗi vằn đang sinh ra gần nhà: bình hoa, khay tủ lạnh, lu nước, chậu cây. Đây là tình huống cần làm ngay vào mùa sốt xuất huyết, vì muỗi vằn là loài truyền bệnh. Xem các bài về dọn nơi muỗi đẻ và phòng muỗi theo lớp.
Rệp giường: thành hàng, vùng tiếp xúc giường, phát hiện buổi sáng
Rệp giường hút máu khi người ngủ, thường vào nửa đêm về sáng, rồi bò về trú trong khe giường, đường may nệm, khe ván, sau đầu giường, ổ cắm điện gần giường. Vết cắn hay nằm ở vùng da tiếp xúc với nệm hoặc lộ ra ngoài chăn: vai, cổ, lưng, cánh tay. Đặc điểm hay được nhắc là vết xếp thành hàng hoặc cụm ba bốn nốt, vì một con rệp có thể cắn vài lần dọc theo một đường.
Một điểm gây nhầm: nhiều người không phản ứng với vết rệp cắn, hoặc vết chỉ nổi sau vài ngày. Trong cùng một giường, người này nổi nốt, người kia không. Vì vậy không thể dựa vào da để kết luận. Bằng chứng chắc hơn nằm ở giường: chấm đen nhỏ (phân rệp) trên đường may nệm, vệt máu nhỏ trên ga, vỏ lột màu nâu nhạt, và chính con rệp — dẹt, nâu đỏ, cỡ hạt táo.
Rệp giường không được coi là truyền bệnh, nhưng làm mất ngủ, lo âu và ngứa gãi gây nhiễm khuẩn. Thấy dấu hiệu rệp, xem bài riêng về rệp giường trong danh mục giường, tủ áo; rệp lây lan nhanh qua đồ đạc, nên xử lý sớm và đúng cách.
Bọ chét, kiến lửa và mạt: ba thủ phạm hay bị bỏ sót
Bọ chét sống trên chó mèo và đẻ trứng rơi xuống ổ nằm, thảm, sofa. Bọ chét non nở ra trong nhà và nhảy lên người đi qua. Vết cắn thành cụm nhỏ quanh mắt cá, cẳng chân, đôi khi ở eo, rất ngứa, có chấm đỏ nhỏ ở giữa. Nhà vừa đi vắng lâu ngày rồi về, hoặc vừa chuyển tới căn nhà người trước nuôi thú, đôi khi bị bọ chét cắn nhiều vì bọ chét đói chờ sẵn. Việc trị bọ chét cho chó mèo hỏi bác sĩ thú y; trong nhà thì hút bụi kỹ thảm, sofa, giặt ổ nằm.
Kiến lửa làm tổ trong đất, bãi cỏ, ụ đất xốp ngoài sân và vườn. Khi tổ bị giẫm, kiến tràn lên chân, cắn bám và chích nhiều lần. Đau rát tức thì, sau đó thành các nốt đỏ, khoảng một ngày sau thường nổi mụn mủ trắng nhỏ — mụn này thường vô trùng, không cần chọc vỡ. Chọc vỡ dễ gây nhiễm khuẩn.
Mạt gà, mạt chim sống ở chuồng gà, tổ chim sẻ, chim bồ câu trên mái, trong hộp điều hoà. Khi chim rời tổ, mạt đói bò vào nhà và cắn người. Nếu nhiều người trong nhà bị ngứa từng đợt, gần chỗ có tổ chim, nghĩ tới nguyên nhân này; xử lý tổ chim bỏ hoang (đeo găng, khẩu trang) và hỏi bác sĩ về vết ngứa.
Những thứ trông giống vết côn trùng mà không phải
Ghẻ. Ngứa dữ dội về đêm, nốt nhỏ ở kẽ ngón tay, cổ tay, nếp gấp, nhiều người trong nhà cùng bị. Ghẻ do một loại cái ghẻ ký sinh trong da, cần bác sĩ chẩn đoán và điều trị cả nhà.
Mề đay do dị ứng. Mảng phù đỏ nổi lên rồi lặn đi trong vài giờ, đổi chỗ liên tục. Nguyên nhân có thể là thức ăn, thuốc, nhiễm trùng, không phải côn trùng.
Thuỷ đậu và phát ban virus. Có sốt, mệt, mụn nước rải rác khắp người kể cả da đầu. Trẻ có sốt kèm ban cần được khám.
Viêm nang lông, mụn nhọt. Nốt đỏ có mủ ở chân lông, hay ở vùng ra mồ hôi, cọ xát; không phải do côn trùng.
Viêm da tiếp xúc. Mảng đỏ ngứa đúng chỗ tiếp xúc với chất lạ — xà phòng mới, nước giặt, cây cỏ, đồ trang sức.
Nhện cắn. Hay bị đổ oan. Phần lớn nhện nhà không cắn người hoặc cắn rất hiếm. Một vết loét đỏ tự gọi là "nhện cắn" thường là nhiễm khuẩn da và cần bác sĩ xem.
Chụp ảnh, ghi chép vết đốt để bác sĩ đọc được
Vết côn trùng đốt thay đổi nhanh: nốt sẩn buổi sáng có thể xẹp vào buổi chiều, mụn mủ của kiến lửa chỉ nổi sau một ngày, vết rệp có khi xuất hiện muộn. Lúc đến phòng khám, vết đã khác lúc đầu. Vì vậy chụp ảnh là việc rất có ích: chụp ngay khi phát hiện, chụp lại sau 24 giờ và 48 giờ, đặt một vật quen thuộc như đồng xu bên cạnh để thấy kích thước, chụp dưới ánh sáng tự nhiên, không dùng bộ lọc làm đẹp.
Kèm theo vài dòng ghi chép: ngày giờ phát hiện, ngủ ở đâu đêm trước, có đi đâu lạ (về quê, khách sạn, vườn, bãi cỏ), có tiếp xúc thú cưng, chuồng gà, có ai trong nhà cùng bị, có sốt, mệt hay không, đã bôi gì. Nếu thấy côn trùng nghi ngờ, chụp ảnh nó; nếu đã chết thì có thể cho vào lọ kín hoặc dán băng keo trong — không cần và không nên đi bắt giết thêm để "làm mẫu".
Những thông tin này giúp bác sĩ phân biệt vết côn trùng với ghẻ, dị ứng, nhiễm khuẩn, phát ban virus nhanh hơn, và giúp chính gia đình nhận ra quy luật để tìm đúng nguồn.
Trẻ nhỏ, người dị ứng và thú cưng: lưu ý khi đi tìm thủ phạm
Trẻ nhỏ không kể rõ được. Quan sát lúc tắm cho trẻ, để ý vùng da mặc tã, nếp gấp, sau tai. Trẻ ngứa về đêm nhiều, quấy, cả nhà cùng ngứa thì nghĩ tới ghẻ hoặc rệp và cho bác sĩ xem.
Đừng để trẻ lục tìm côn trùng ở giường, ổ thú, tổ chim. Người lớn làm, đeo găng khi kiểm tổ chim, đống đồ cũ. Trẻ có thể quan sát từ xa.
Người dị ứng, người hen. Khi hút bụi, giũ thảm, dọn tổ chim để tìm nguồn, bụi và dị nguyên bay lên; người hen nên tránh mặt hoặc đeo khẩu trang, mở cửa thông thoáng.
Thú cưng là nguồn bọ chét, mạt hay gặp. Chải lông bằng lược răng mịn trên tờ giấy trắng: thấy chấm đen nhỏ, nhỏ nước lên thấy loang đỏ là phân bọ chét. Việc trị cho thú hỏi bác sĩ thú y, không tự dùng sản phẩm chống ve rận của chó cho mèo.
Từ vết trên da tới nguồn trong nhà: cách lần theo
Khi nghi côn trùng trong nhà gây vết đốt lặp lại, đi theo các bước sau thay vì mua ngay bình xịt:
- Ghi lại vài ngày: ai bị, bị ở đâu trên người, phát hiện lúc nào, ở phòng nào. Chụp ảnh vết đốt mới để so.
- So với bảng gợi ý: vết buổi sáng ở người ngủ một giường gợi ý rệp; vết ở mắt cá sau khi ngồi sofa gợi ý bọ chét; vết ban ngày ở chân gợi ý muỗi vằn.
- Kiểm nguồn theo nghi vấn: soi đèn đường may nệm, khe giường; xem ổ thú cưng, chải lông thú bằng lược mịn; tìm nước đọng; kiểm tổ chim trên mái.
- Xử lý nguồn bằng cách không hoá chất trước: giặt nóng, phơi, hút bụi, dọn nước đọng, đưa thú đi thú y.
- Nếu thấy rệp giường hay mối, gián số lượng lớn không tự xử lý được, cân nhắc đơn vị có giấy phép; đọc bài về nguyên lý an toàn khi buộc phải dùng hoá chất.
- Song song, đi khám nếu vết đốt có dấu hiệu nhiễm khuẩn, lan rộng, hay nghi ghẻ, dị ứng.
Với nhà có trẻ nhỏ, người dị ứng, người hen và thú cưng, bước xử lý nguồn không hoá chất càng quan trọng: phần lớn vấn đề giải quyết được mà không cần ai phải hít hơi thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Sáng dậy thấy nốt đỏ thành hàng là rệp phải không?
Đó là gợi ý mạnh nhưng chưa chắc chắn; muỗi lọt vào màn, bọ chét hay dị ứng cũng có thể cho hình ảnh tương tự. Hãy tìm bằng chứng ở giường: chấm đen ở đường may nệm, vệt máu nhỏ trên ga, vỏ lột, con rệp. Có bằng chứng mới xử lý theo hướng rệp.
Vì sao chỉ mình bị đốt còn người nằm cạnh không bị?
Có thể người kia bị đốt nhưng không phản ứng trên da, hoặc côn trùng ưa người này hơn do mùi da, thân nhiệt. Vì vậy không thể dựa vào việc ai nổi nốt để kết luận nhà có hay không có côn trùng.
Mạt bụi có cắn người không?
Không. Mạt bụi nhà ăn vảy da bong ra, không hút máu. Chúng gây dị ứng qua phân và xác bị hít vào, dẫn tới hắt hơi, ngứa mũi, hen. Vết đốt ngứa trên da thường do côn trùng khác hoặc do nguyên nhân không phải côn trùng.
Mụn mủ sau khi bị kiến lửa đốt có cần chích không?
Không nên chích. Mụn mủ do nọc kiến lửa thường vô trùng và tự khô; chích vỡ dễ gây nhiễm khuẩn và để lại sẹo. Giữ sạch, không gãi; đi khám nếu sưng nóng lan rộng, đau tăng hoặc sốt.
Khi nào nên đi khám da liễu vì vết côn trùng?
Khi vết đốt kéo dài nhiều tuần, tái đi tái lại không tìm ra nguồn, có dấu hiệu nhiễm khuẩn, nhiều người trong nhà cùng ngứa về đêm (nghi ghẻ), hoặc kèm sốt, mệt, nổi hạch. Bác sĩ có thể phân biệt các bệnh da trông giống vết côn trùng.
Thú cưng có bọ chét thì người có bị cắn không?
Có thể. Bọ chét ưa chó mèo hơn nhưng vẫn cắn người, nhất là ở mắt cá, cẳng chân. Trị bọ chét cho thú theo hướng dẫn bác sĩ thú y và hút bụi, giặt ổ nằm, thảm trong nhà cùng lúc thì mới dứt.