Trẻ nhỏ thường phản ứng với vết côn trùng đốt mạnh hơn người lớn: nốt sưng to, đỏ, có khi phồng rộp, ngứa nhiều ngày. Chăm đúng gồm rửa sạch, chườm mát, cắt ngắn móng tay, mặc quần áo mỏng che vết đốt và giữ cho trẻ không gãi trầy. Vết gãi chảy dịch, đóng vảy vàng, sưng nóng đỏ lan rộng, hoặc trẻ sốt, quấy, bỏ ăn là lúc cần đưa đi khám.
Một số trẻ có từng đợt sẩn ngứa tái đi tái lại sau mỗi lần bị đốt — tình trạng mà bác sĩ gọi là mẩn ngứa do côn trùng, thường đỡ dần khi trẻ lớn. Bài viết ở mức kiến thức chung để cha mẹ chăm và theo dõi; chẩn đoán và thuốc là việc của bác sĩ nhi, bác sĩ da liễu.
Vì sao trẻ nhỏ phản ứng mạnh với vết đốt
Vết sưng ngứa sau khi bị muỗi, bọ chét, rệp đốt là phản ứng của hệ miễn dịch với protein trong nước bọt côn trùng. Hệ miễn dịch của trẻ nhỏ đang "làm quen" với những chất lạ này, nên phản ứng thường rầm rộ hơn. Theo thời gian và số lần tiếp xúc, nhiều người dần phản ứng nhẹ hơn — một lý do khiến người lớn ở cùng nhà bị đốt mà chỉ nổi chút ít, còn trẻ thì sưng to.
Da trẻ mỏng, nhiều mạch máu, nên vết đốt trông đỏ hơn, phù nhiều hơn. Trẻ nhỏ chưa biết kiềm chế cơn ngứa, gãi bằng móng tay chưa cắt, gãi lúc ngủ, cọ vào ga gối. Gãi phá lớp da bảo vệ, vi khuẩn trên da và móng tay đi vào, và chính vết gãi — không phải vết đốt — thường là khởi đầu của rắc rối.
Ngoài ra, trẻ nhỏ ở gần sàn nhà, chơi dưới gầm bàn, ôm chó mèo, ngủ trưa vào giờ muỗi vằn đốt — nên số vết đốt cũng nhiều hơn người lớn. Cách tốt nhất vẫn là giảm số lần bị đốt, điều sẽ được nói tới ở phần sau.
Mẩn ngứa do côn trùng: khi vết đốt cứ tái đi tái lại
Có những trẻ, cứ mỗi đợt bị đốt là nổi hàng loạt sẩn đỏ, chắc, rất ngứa, ở tay chân, mông, có khi có mụn nước nhỏ ở giữa; vết cũ đang lặn thì vết mới lại nổi, kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng. Đây thường là phản ứng quá mẫn với vết đốt của muỗi, bọ chét, rệp — các tài liệu y khoa gọi là mẩn ngứa sẩn do côn trùng — hay gặp ở trẻ nhỏ và thường giảm dần khi trẻ lớn.
Điểm đáng chú ý: có khi các vết cũ ngứa trở lại khi trẻ bị đốt ở chỗ khác, khiến cha mẹ tưởng trẻ "bị nhiều lắm" dù côn trùng trong nhà không nhiều. Và trong cùng một nhà, chỉ một trẻ bị, người khác không — điều này dễ khiến người lớn nghĩ là dị ứng thức ăn hay bệnh lạ.
Vì nhiều bệnh da ở trẻ có thể trông tương tự — ghẻ, chàm, thuỷ đậu, mề đay do nguyên nhân khác — trẻ nổi sẩn ngứa kéo dài nên được bác sĩ nhi hoặc bác sĩ da liễu khám. Song song với điều trị, phần quan trọng là tìm và giảm nguồn côn trùng: muỗi, bọ chét từ thú cưng, rệp ở giường, mạt từ tổ chim.
Ghi nhật ký ngứa vài tuần
Khi trẻ có vết đốt tái đi tái lại, một cuốn sổ nhỏ giúp ích nhiều cho cả bác sĩ lẫn cha mẹ. Mỗi ngày ghi: vết mới xuất hiện ở đâu, trẻ ngủ ở phòng nào, đêm qua có màn không, hôm đó có chơi với chó mèo, về nhà ông bà, ra công viên không, thời tiết mưa hay nắng. Sau hai ba tuần, quy luật thường hiện ra — chẳng hạn vết mới chỉ xuất hiện sau những ngày ngủ trưa ở nhà ông bà, hay sau khi chơi trên tấm thảm có mèo nằm. Từ đó tìm đúng nguồn để xử lý.
Chăm vết đốt cho trẻ ở nhà
Áp dụng cho vết đốt thông thường ở trẻ không có dấu hiệu nhiễm khuẩn hay dị ứng toàn thân:
- Rửa vết bằng nước sạch và xà phòng dịu, thấm khô bằng khăn mềm.
- Chườm mát bằng khăn sạch thấm nước mát vài phút mỗi lần khi trẻ ngứa nhiều; không đắp đá trực tiếp.
- Cắt ngắn, dũa nhẵn móng tay trẻ; với trẻ sơ sinh có thể dùng bao tay mỏng khi ngủ.
- Cho trẻ mặc quần áo cotton mỏng, dài tay che vùng có nhiều vết, giảm cọ gãi trực tiếp.
- Đánh lạc hướng khi trẻ đòi gãi: chơi trò chơi, đọc truyện; trẻ lớn có thể được dạy "vỗ nhẹ thay vì gãi".
- Tắm bằng nước ấm vừa, không quá nóng, không chà xát mạnh; giữ da đủ ẩm bằng sản phẩm dịu phù hợp với trẻ nếu da khô.
- Thuốc bôi, thuốc uống chống ngứa: chỉ dùng khi bác sĩ hoặc dược sĩ tư vấn theo tuổi, cân nặng — không dùng thuốc của người lớn cho trẻ.
Tránh bôi dầu gió, cao xoa có menthol, long não, tinh dầu đậm đặc lên da trẻ nhỏ, nhất là gần mũi, mặt. Tránh kem đánh răng, vôi, chanh và lá giã — dễ kích ứng hoặc nhiễm bẩn vết trầy.
Trẻ sơ sinh dưới 3 tháng bị đốt: thận trọng hơn
Trẻ sơ sinh và trẻ vài tháng tuổi là nhóm cần thận trọng nhất. Trẻ chưa thể biểu lộ khó chịu bằng gì khác ngoài khóc, bú kém, ngủ li bì hay quấy; một vết đốt sưng to ở mi mắt có thể khiến mắt trẻ híp lại, trông đáng sợ dù thường không nguy hiểm, nhưng cũng có khi là dấu hiệu nhiễm khuẩn quanh mắt cần điều trị sớm. Vì vậy với trẻ dưới ba tháng, ngưỡng đi khám thấp hơn: vết sưng nhiều, đỏ lan, trẻ sốt hay bú kém thì cho bác sĩ xem trong ngày.
Ở tuổi này, hầu như không dùng sản phẩm chống muỗi bôi da, cũng không bôi thuốc gì lên vết đốt khi chưa hỏi bác sĩ. Chăm sóc chủ yếu là rửa nhẹ bằng nước sạch, giữ móng tay ngắn, mặc đồ mỏng che tay chân và theo dõi. Sốt ở trẻ dưới ba tháng — dù nghĩ là do vết đốt hay bất kỳ lý do gì — là lý do đi khám ngay, không tự hạ sốt rồi chờ.
Cách bảo vệ trẻ sơ sinh hiệu quả nhất vẫn là phòng: màn chụp nôi cho mọi giấc ngủ, phòng có lưới, người lớn kiểm tra màn trước khi đặt trẻ vào. Bài chống muỗi cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ nói chi tiết phần này.
Bình thường hay đã nhiễm khuẩn
Vết gãi trầy rất dễ nhiễm khuẩn ở trẻ. Bảng giúp cha mẹ phân biệt; khi không chắc, cho bác sĩ xem.
| Dấu hiệu | Vết đốt bình thường | Nghi nhiễm khuẩn, cần khám |
|---|---|---|
| Màu sắc | Đỏ hồng quanh nốt, nhạt dần | Đỏ đậm lan rộng ra xung quanh, ranh giới loang |
| Cảm giác | Ngứa | Đau, nóng, trẻ khóc khi chạm vào |
| Bề mặt | Nốt sẩn, có khi phồng nước trong | Chảy dịch đục, mủ, đóng vảy vàng như mật ong |
| Diễn tiến | Đỡ dần sau vài ngày | Nặng lên sau 1–2 ngày, vết mới mọc quanh vết cũ |
| Toàn thân | Trẻ chơi, ăn bình thường | Sốt, quấy, bỏ ăn, nổi hạch, vệt đỏ chạy dọc tay chân |
Vảy vàng như mật ong là hình ảnh hay gặp của chốc lở — một nhiễm khuẩn da dễ lây sang chỗ khác và sang trẻ khác. Trẻ cần được khám để điều trị đúng, và trong thời gian đó nên dùng khăn, quần áo riêng, rửa tay thường xuyên.
Khi nào đưa trẻ đi khám, khi nào gọi cấp cứu
Phần lớn vết đốt ở trẻ không cần khám. Nhưng có những tình huống không nên chờ:
- Gọi 115 ngay: trẻ nổi mề đay khắp người, sưng môi, mí mắt, lưỡi, khó thở, thở rít, ho dồn, tái, lả đi sau khi bị đốt.
- Đi viện ngay: trẻ bị nhiều nốt ong vò vẽ, ong đất, kiến lửa đốt; bị đốt trong miệng, họng.
- Khám trong ngày: trẻ dưới 3 tháng tuổi có vết đốt sưng nhiều hoặc có sốt; vết sưng đỏ lan nhanh, đau; có mủ, vảy vàng; vết ở quanh mắt làm mí sưng không mở được.
- Khám sớm: trẻ sốt sau khi bị muỗi đốt nhiều vào mùa sốt xuất huyết; sốt, phát ban, mệt sau khi đi về quê, đi cắm trại.
- Đặt lịch khám: trẻ có sẩn ngứa tái đi tái lại nhiều tuần, mất ngủ vì ngứa, cả nhà cùng ngứa về đêm (nghi ghẻ).
Khi đi khám, mang theo ảnh chụp vết đốt ở các thời điểm, kể lại nơi trẻ ngủ, chơi, có nuôi thú cưng không, đã bôi những gì. Thông tin đó giúp bác sĩ phân biệt nhanh hơn.
Giảm số lần bị đốt: tìm nguồn trong nhà, ở trường và từ thú cưng
Chữa vết đốt mà không giảm số lần bị đốt thì vòng ngứa – gãi – nhiễm khuẩn sẽ lặp lại. Với trẻ nhỏ, các nguồn hay gặp: muỗi (ngủ trưa không màn, bình hoa, khay nước trong nhà), bọ chét (chó mèo trong nhà, thảm, sofa), rệp giường (sau chuyến đi xa, đồ cũ mang về), mạt (tổ chim trên mái, chuồng gà gần nhà).
Các biện pháp không cần hoá chất trong phòng trẻ: màn cho mọi giấc ngủ; lưới cửa sổ; giặt ga gối, chăn của trẻ thường xuyên và phơi nắng; hút bụi kỹ thảm chơi, sofa, chỗ chó mèo nằm; đưa thú cưng đi bác sĩ thú y để kiểm tra và phòng bọ chét theo hướng dẫn. Tránh dùng bình xịt diệt côn trùng trong phòng trẻ; trẻ hít, chạm, liếm phải hoá chất là rủi ro lớn hơn vài vết muỗi.
Nếu trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo, hỏi cô về màn ngủ trưa và tình hình muỗi ở lớp. Khi trẻ có vết chốc lở, báo nhà trường và giữ trẻ ở nhà theo lời khuyên của bác sĩ để không lây cho bạn. Những việc này không phải để đổ lỗi cho ai — chỉ là giúp trẻ ngủ ngon và chơi vui hơn.
Trẻ với thú cưng và trẻ có cơ địa dị ứng
Ôm chó mèo nhiều mà nổi sẩn ở tay, bụng. Có thể là bọ chét trên thú, hoặc dị ứng lông thú. Kiểm tra thú bằng lược mịn và hỏi bác sĩ thú y; cho trẻ rửa tay sau khi chơi với thú.
Trẻ có chàm thể tạng. Da dễ bị tổn thương, vết đốt dễ nhiễm khuẩn hơn và làm chàm bùng lên. Giữ ẩm da theo hướng dẫn bác sĩ, cho bác sĩ xem sớm khi vết đốt chảy dịch.
Trẻ hen, viêm mũi dị ứng. Tránh xông khói, nhang muỗi, xịt thơm trong phòng; dị nguyên từ gián và mạt bụi cũng có thể làm hen nặng hơn — xem bài về dị nguyên từ gián.
Không dùng sản phẩm của thú cho trẻ và ngược lại. Sản phẩm chống ve, bọ chét cho chó mèo không bôi lên người; trẻ không chơi với thú ngay sau khi thú vừa được nhỏ thuốc theo hướng dẫn thú y.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bị muỗi đốt sưng to bằng đồng xu có sao không?
Ở trẻ nhỏ, vết muỗi đốt sưng to, đỏ, có khi phồng nước là khá thường gặp và thường tự đỡ sau vài ngày. Chườm mát, cắt móng, không cho gãi. Đi khám nếu vết sưng nóng đau tăng, có mủ, trẻ sốt hay quấy nhiều.
Mẩn ngứa do côn trùng ở trẻ có tự khỏi không?
Thường giảm dần khi trẻ lớn và khi số lần bị đốt giảm. Trong thời gian đó, tìm và giảm nguồn côn trùng là quan trọng nhất. Trẻ ngứa nhiều, mất ngủ, hay vết tái lâu ngày nên được bác sĩ khám để loại trừ bệnh khác và có hướng chăm phù hợp.
Có nên bôi kem chống ngứa có corticoid cho trẻ không?
Chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định, đúng loại, đúng thời gian. Tự dùng kéo dài trên da trẻ có thể gây mỏng da và tác dụng phụ khác. Hỏi bác sĩ nhi hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc bôi nào.
Trẻ gãi vết đốt đến chảy máu thì làm gì?
Rửa nhẹ bằng nước sạch và xà phòng dịu, thấm khô, che bằng băng gạc sạch nếu trẻ tiếp tục gãi. Cắt ngắn móng tay. Theo dõi dấu hiệu nhiễm khuẩn như mủ, vảy vàng, sưng nóng lan; có thì đi khám.
Chốc lở từ vết côn trùng đốt có lây không?
Có thể lây sang vùng da khác của trẻ và sang người khác qua tiếp xúc, khăn, quần áo. Trẻ cần được khám để điều trị đúng; dùng đồ riêng, rửa tay thường xuyên và nghỉ học theo lời khuyên của bác sĩ.
Có cách nào để trẻ không gãi khi ngủ?
Cắt ngắn móng, cho mặc quần áo dài mỏng, dùng bao tay mỏng với trẻ nhỏ, giữ phòng mát vì nóng làm ngứa tăng. Chườm mát trước khi ngủ. Nếu trẻ mất ngủ vì ngứa nhiều đêm liền, hỏi bác sĩ về cách giảm ngứa phù hợp với tuổi.