Khi chạm phải sâu róm (sâu lông), những sợi lông nhỏ có chất độc gãy ra và cắm vào da, gây ngứa rát, nổi mẩn đỏ, có khi nổi mề đay. Cách xử lý đúng là không gãi, không chà; dán băng dính lên vùng da rồi bóc ra nhiều lần để nhổ lông, sau đó rửa bằng xà phòng và nước, chườm mát. Lông sâu bay vào mắt là trường hợp cần đi khám mắt ngay.
Sâu róm là ấu trùng của các loài bướm, ngài; chúng không chủ động tấn công người. Phần lớn tai nạn xảy ra khi trẻ nhỏ cầm nắm, khi người lớn tỉa cây, hoặc khi lông sâu theo gió bám vào quần áo phơi dưới tán cây. Bài nói cả cách đưa sâu ra khỏi nhà mà không cần giết.
Lông sâu róm gây hại thế nào
Nhiều loài sâu bướm có lông chỉ để ngụy trang hay làm kẻ thù ngại ăn. Một số loài khác có lông gai rỗng nối với tuyến độc, hoặc có những sợi lông siêu nhỏ có móc, dễ gãy, chứa protein gây viêm. Khi da chạm vào, lông gãy cắm vào lớp da ngoài và giải phóng chất gây ngứa, gây viêm; cọ xát càng nhiều thì lông càng gãy, càng cắm sâu.
Phản ứng hay gặp nhất là viêm da: các sẩn đỏ, ngứa, rát ở chỗ tiếp xúc, có khi thành vệt, thành mảng, xuất hiện trong vài phút tới vài giờ và có thể kéo dài nhiều ngày. Một số người nổi mề đay rộng hơn. Lông sâu có thể theo gió hoặc theo tay lên mặt, cổ, gây ngứa ở những chỗ không chạm trực tiếp vào sâu.
Nguy hiểm hơn là lông vào mắt: lông nhỏ có thể cắm vào kết mạc, giác mạc, thậm chí di chuyển sâu hơn vào trong mắt theo thời gian nếu không được lấy ra, gây viêm kéo dài. Hít phải nhiều lông sâu (khi quét dọn, rung cây) có thể làm người hen ho, khó thở. Rất hiếm khi có phản ứng dị ứng toàn thân.
Gỡ lông độc khỏi da: các bước
Làm càng sớm càng tốt, trước khi lông bị gãi, chà cắm sâu hơn. Người giúp nên đeo găng tay hoặc quấn tay bằng túi nilon để không bị dính lông theo.
- Nếu sâu còn trên người: dùng que, lá cây hoặc tấm bìa gạt nhẹ cho sâu rơi ra, không bóp, không phủi bằng tay trần.
- Không gãi, không xoa, không lau bằng khăn — những động tác này làm lông gãy và cắm sâu thêm.
- Dán băng dính (băng keo giấy hoặc băng dính trong) lên vùng da, ấn nhẹ rồi bóc ra; lặp lại nhiều lần với miếng mới cho tới khi không còn thấy lông.
- Rửa vùng da bằng xà phòng và nhiều nước sạch, để nước chảy trôi, không chà.
- Chườm mát bằng khăn sạch để giảm ngứa rát.
- Thay quần áo đang mặc, giặt riêng; người đã gỡ lông rửa tay kỹ trước khi chạm mặt, mắt.
- Theo dõi vài ngày; ngứa nhiều, lan rộng, có mụn mủ, sưng nóng thì đi khám.
Thuốc bôi giảm viêm, thuốc uống chống ngứa nếu cần là do bác sĩ hoặc dược sĩ tư vấn theo tuổi và tình trạng; bài không nêu tên thuốc hay liều.
Lông sâu vào mắt: không chần chừ
Trẻ nhỏ hay dụi mắt sau khi chơi với sâu, hoặc lông sâu bay vào mắt khi đứng dưới tán cây có gió. Dấu hiệu: mắt đỏ, cộm như có cát, chảy nước mắt, sợ ánh sáng, đau.
Việc làm ngay: không dụi mắt; rửa mắt bằng nhiều nước sạch, để nước chảy từ góc trong ra góc ngoài mắt; không tự lấy lông bằng tăm bông, nhíp hay đầu khăn, vì dễ làm lông gãy và cắm sâu hơn; che nhẹ mắt và đưa đi khám mắt ngay. Bác sĩ nhãn khoa có dụng cụ và kính hiển vi để tìm và lấy những sợi lông rất nhỏ mà mắt thường không thấy.
Vì lông sâu có thể gây viêm kéo dài, nên dù đã đỡ cộm sau khi rửa, vẫn nên khám và tái khám theo hẹn. Đừng nhỏ các loại thuốc mắt có sẵn trong nhà, nhất là thuốc có corticoid, khi chưa có chỉ định — có thể che giấu triệu chứng và gây hại.
Sâu nào độc, sâu nào không: đừng thử bằng tay
Người ta hay hỏi làm sao phân biệt sâu có lông độc với sâu vô hại. Câu trả lời thực tế cho gia đình là: không phân biệt bằng tay. Có rất nhiều loài sâu bướm, màu sắc thay đổi theo tuổi sâu, và có loài lông trông mềm mượt nhưng vẫn gây ngứa dữ dội. Quy tắc đơn giản để dạy cả nhà: sâu có lông, có gai thì không chạm, nhìn bằng mắt là đủ.
Ngoài sâu róm lông dài, còn một nhóm sâu thân dẹt, có nhiều gai nhọn tua tủa như cây xương rồng tí hon, màu xanh lục hoặc sặc sỡ, hay bám mặt dưới lá cây ăn quả, cây cảnh; một số nơi gọi là sâu nái. Gai của chúng chích độc, chạm phải đau buốt, rát như bỏng ngay lập tức, có khi sưng đỏ cả vùng. Cách xử lý ban đầu tương tự: không chà, dán băng dính gỡ gai gãy, rửa xà phòng, chườm mát, đau nhiều hay sưng lan thì đi khám.
Màu sặc sỡ ở nhiều loài sâu là "tín hiệu cảnh báo" với chim và kẻ thù. Với con người, đó cũng là một lời nhắc tốt. Ngược lại, sâu trơn không lông như sâu đo, sâu xanh ăn lá rau thường không gây ngứa da — nhưng vẫn không có lý do gì để trẻ bóp, cắn hay cho vào miệng.
Sâu róm ở đâu, mùa nào
Sâu róm sống trên nhiều loại cây trồng quanh nhà, công viên, trường học: cây bàng, cây xoài, cây keo, cây phi lao, cây ăn quả, cây cảnh. Chúng ăn lá, có khi kéo thành đàn trên thân, cành, hoặc bò xuống đất tìm chỗ hoá nhộng. Mùa sâu xuất hiện nhiều khác nhau theo loài và vùng; nhiều nơi ghi nhận sâu nở rộ vào đầu mùa mưa, khi cây đâm lộc non.
Dấu hiệu cây có sâu: lá bị ăn khuyết, có phân sâu như hạt tiêu đen dưới gốc, có lớp tơ kết trên cành. Nếu thấy, nhắc trẻ không chơi dưới gốc cây đó, không nhặt lá, không trèo cây; phơi quần áo xa tán cây đó cho tới khi hết mùa.
Sâu róm là một giai đoạn sống: sau vài tuần, chúng hoá nhộng rồi thành bướm, ngài — nhiều loài trong số đó thụ phấn cho cây và là thức ăn của chim. Phần lớn thời gian, cây có sâu tự hồi phục lá. Vì vậy, nếu sâu ở cây xa lối đi, chỉ cần giữ khoảng cách. Cây ở sân trường, sân chơi có nhiều sâu thì báo cho đơn vị quản lý cây xanh hoặc nhà trường để họ có biện pháp phù hợp — không tự phun thuốc lên cây trong khu dân cư.
Khi phải tỉa cây, hái quả dưới tán có sâu
Người lớn tỉa cây, hái xoài, quét lá dưới gốc cây đang mùa sâu nên mặc áo dài tay, cổ áo kín, đeo găng tay dài, kính bảo hộ hoặc kính râm ôm mắt và khẩu trang. Đứng ở phía đầu gió, không rung cây mạnh, không dùng máy thổi lá vì lông sâu bay khắp nơi. Xong việc, cởi đồ ngoài ra trước khi vào nhà, giặt riêng, tắm gội ngay. Trẻ nhỏ, người hen và người đang mang thai không nên đứng gần lúc đang tỉa.
Đưa sâu ra khỏi nhà mà không cần giết
Sâu róm bò vào nhà, lên bậu cửa, rèm, chậu cây ban công thường là sâu đang đi tìm chỗ hoá nhộng. Không cần giết; chỉ cần đưa ra ngoài, đặt ở một gốc cây hoặc bụi cây xa lối đi.
Cách làm: đeo găng tay cao su hoặc găng làm vườn; dùng một chiếc lá to, tấm bìa cứng hoặc hộp nhựa có nắp; dùng que gạt nhẹ cho sâu bò lên lá hoặc vào hộp; đậy nắp, mang ra ngoài, mở nắp để sâu tự bò ra. Không dùng chổi quét mạnh vì lông dễ bay. Sau đó lau chỗ sâu vừa bò bằng khăn ẩm dùng một lần hoặc dùng băng dính thấm lông, rồi giặt khăn, rửa tay.
Nếu sâu bò trên quần áo đang phơi, gỡ sâu như trên, rồi giặt lại quần áo đó trước khi mặc — giũ mạnh cho lông bay ra thường không đủ. Chăn gối của trẻ nhỏ càng nên giặt lại. Người hen nên để người khác làm việc này hoặc đeo khẩu trang.
Mùa sâu ở trường học, sân chơi: phụ huynh và nhà trường làm gì
Nhiều trường hợp trẻ bị sâu róm xảy ra ở sân trường, nơi có cây bàng, cây phượng, cây xoài lâu năm và hàng trăm trẻ chơi dưới gốc. Một con sâu rơi vào cổ áo, lông sâu bay theo gió vào lớp học đều có thể gây ngứa cho nhiều em cùng lúc. Khi đó, điều quan trọng là bình tĩnh và xử lý theo các bước gỡ lông, rửa, chứ không bôi dầu, xoa bóp.
Phụ huynh có thể đề nghị nhà trường: quan sát cây vào đầu mùa mưa, khoanh vùng cây đang có sâu, nhắc học sinh không chơi dưới gốc và không cầm sâu, có sẵn băng dính và xà phòng ở phòng y tế, báo phụ huynh khi trẻ bị dính lông sâu ở mặt, mắt. Việc xử lý cây — cắt tỉa cành có ổ sâu, hay biện pháp khác — do đơn vị quản lý cây xanh hoặc người có chuyên môn quyết định, tránh phun hoá chất trong giờ học.
Ở nhà, dặn trẻ: thấy sâu thì gọi người lớn, không nhặt; bị ngứa thì không gãi, nói với cô giáo. Về đến nhà, thay quần áo, tắm rửa nếu nghe trường báo có sâu. Biến chuyện sâu róm thành bài học quan sát vòng đời — sâu thành nhộng, nhộng thành bướm — giúp trẻ bớt sợ mà vẫn giữ khoảng cách.
Trẻ nhỏ, người dị ứng, thú cưng và khi nào đi khám
Trẻ nhỏ. Trẻ hay nghĩ sâu lông mềm như đồ chơi. Dạy trẻ "sâu có lông thì không chạm", cho xem bằng mắt hoặc kính lúp. Trẻ bị lông sâu dính nhiều, ở mặt, quanh mắt, hoặc ngứa đến mức không ngủ được thì đưa đi khám.
Người dị ứng, người hen. Có thể phản ứng mạnh hơn: mề đay lan rộng, ho, khó thở khi hít lông. Khó thở, sưng môi mặt, chóng mặt là dấu hiệu cấp cứu — gọi 115.
Thú cưng. Chó, mèo ngửi, liếm, cắn sâu róm có thể bị sưng môi, lưỡi, chảy dãi, nôn. Rửa nhẹ miệng bằng nước sạch nếu con vật cho phép, rồi đưa tới bác sĩ thú y; không tự cho thú uống thuốc của người.
Đi khám khi: lông vào mắt; vết ngứa lan rộng, kéo dài hơn vài ngày; nổi mụn mủ, sưng nóng, có sốt; vết ở bộ phận sinh dục, quanh miệng; trẻ nhỏ khó chịu nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Bị sâu róm đốt có nguy hiểm không?
Thường chỉ gây ngứa rát, nổi mẩn tại chỗ và tự đỡ sau vài ngày nếu gỡ lông đúng cách và không gãi. Nguy hiểm hơn khi lông vào mắt, khi người hen hít phải nhiều lông, hoặc khi có phản ứng dị ứng toàn thân — những trường hợp này cần đi khám hoặc cấp cứu.
Có nên bôi dầu gió, cao xoa lên vết sâu róm không?
Không nên. Xoa dầu làm lông cắm sâu thêm vì động tác chà xát, và dầu có thể kích ứng da đang viêm. Gỡ lông bằng băng dính, rửa xà phòng và chườm mát là đủ cho đa số trường hợp.
Ngứa do sâu róm kéo dài bao lâu?
Thường vài ngày tới khoảng một tuần, tuỳ lượng lông và cơ địa. Nếu ngứa kéo dài, lan rộng hoặc nổi mụn mủ, nên đi khám để được kiểm tra lông còn sót và điều trị phù hợp.
Quần áo dính lông sâu róm có giặt chung được không?
Nên giặt riêng và giặt kỹ, phơi xa tán cây có sâu. Không mặc lại ngay quần áo vừa giũ, vì lông nhỏ vẫn bám. Chăn gối, quần áo trẻ em càng cần giặt lại cẩn thận.
Cây trong nhà có sâu róm thì có cần phun thuốc không?
Thường không cần. Sâu chỉ ở một giai đoạn ngắn, cây tự phục hồi. Giữ trẻ tránh xa, đeo găng đưa sâu ra khỏi lối đi. Cây ở trường học, công viên có nhiều sâu thì báo đơn vị quản lý cây xanh.
Sâu róm bò qua da mà không thấy ngứa có sao không?
Không phải loài sâu lông nào cũng có lông độc, và lượng lông dính có thể ít. Vẫn nên dán băng dính và rửa xà phòng vùng da đó cho chắc, rửa tay trước khi chạm mắt, và theo dõi trong ngày.