Phần lớn gia đình có thể giữ nhện nhà và thạch sùng mà không gặp vấn đề gì: cả hai đều săn muỗi, ruồi, bướm đêm, kiến cánh, và hầu như vô hại với người. Chỉ cần lưu ý vài điều: dọn mạng nhện ở chỗ cần sạch, đưa nhện lạ, nhện lớn ra ngoài, và giữ vệ sinh vì phân thạch sùng có thể mang vi khuẩn như Salmonella.
Nhện và thạch sùng đều không phải côn trùng: nhện là họ hàng của ve bét, thạch sùng là bò sát. Nhưng chúng là những "người gác cổng" tự nhiên trong nhà, sống bằng chính những côn trùng ta không muốn có. Bài này giúp bạn cân nhắc lợi ích và rủi ro, nhận diện loài hay gặp, và cách sống chung hợp lý.
Nhện nhà làm gì cho bạn
Nhện trong nhà Việt Nam thường gặp vài nhóm: nhện chân dài thân nhỏ giăng lưới lỏng ở góc trần, nhện nhảy nhỏ đi săn trên tường, cửa sổ, nhện giăng lưới tròn ngoài hiên, ban công, và nhện lớn chân dài chạy nhanh ban đêm mà nhiều nơi gọi là nhện cua hay nhện săn. Tất cả đều là thợ săn, ăn côn trùng và nhện khác.
Mỗi tấm lưới ở góc cửa sổ bắt muỗi, ruồi nhỏ, bướm đêm, kiến cánh. Nhện nhảy săn ruồi và côn trùng nhỏ bằng thị lực tốt và cú nhảy chính xác. Nhện săn lớn ban đêm còn ăn cả gián non. Ở Đông Phi, các nhà khoa học còn mô tả một loài nhện nhảy chuyên săn muỗi vừa hút máu, cho thấy nhện có thể là đối thủ đáng gờm của muỗi.
Nhện nhà không ăn thức ăn của người, không gặm đồ đạc, không phá gỗ. Chúng chỉ để lại mạng nhện, thứ nhiều người thấy bụi bặm và mất thẩm mỹ. Đây là đánh đổi mỗi gia đình tự cân nhắc: một vài tấm lưới ở góc ít người để ý có thể đáng giữ, còn mạng nhện trên trần phòng khách thì có thể dọn đi.
Nhện nhà có nguy hiểm không
Phần lớn nhện nhà ở Việt Nam vô hại với người. Chúng nhút nhát, chạy trốn khi bị động, và hàm của nhiều loài quá nhỏ để xuyên qua da người. Vết cắn của nhện là chuyện hiếm, thường chỉ xảy ra khi nhện bị đè, bị kẹp trong quần áo, chăn, giày. Khi xảy ra, đa số chỉ gây đau, đỏ, sưng nhẹ tại chỗ như vết côn trùng đốt.
Một số loài nhện có nọc mạnh hơn tồn tại ở Việt Nam, như một vài loài nhện góa phụ hay nhện lớn sống trong hang đất, nhưng chúng ít gặp trong nhà ở thành phố. Nhiều vết thương ngoài da bị đổ cho "nhện cắn" thực ra là nhiễm trùng da hay vết côn trùng khác. Không nên vì những câu chuyện hiếm mà xem mọi con nhện là nguy hiểm. Nếu muốn chắc chắn, chụp ảnh con nhện và hỏi người có hiểu biết về nhện ở địa phương.
Nên đi khám khi bị nghi nhện cắn mà vết thương đau dữ dội, sưng lan nhanh, có mảng tím đen, loét, hoặc kèm sốt, buồn nôn, co cứng cơ, khó thở. Nếu được, chụp ảnh con nhện để bác sĩ tham khảo. Với trẻ nhỏ, người già, người dị ứng, nên đi khám sớm hơn.
Thạch sùng: bò sát nhỏ săn côn trùng quanh đèn
Thạch sùng là loài bò sát nhỏ sống quanh nhà ở khắp Việt Nam, bò được trên tường, trần nhờ hàng triệu sợi lông siêu nhỏ ở bàn chân. Chúng hoạt động về đêm, thường rình quanh bóng đèn để săn những côn trùng bị ánh sáng kéo tới: bướm đêm, mối cánh, muỗi, ruồi, kiến cánh. Tiếng "chặc chặc" của thạch sùng là âm thanh quen thuộc của nhiều ngôi nhà Việt.
Thạch sùng không độc, không có nọc. Chúng rất nhút nhát, chạy trốn khi người đến gần, và hiếm khi cắn; nếu bị bắt, chúng có thể cắn nhẹ hoặc tự rụng đuôi để thoát thân. Đuôi rụng còn giãy một lúc, có thể làm trẻ nhỏ hoảng, nhưng thạch sùng sẽ mọc lại đuôi mới.
Điều cần lưu ý duy nhất là vệ sinh. Như nhiều loài bò sát, thạch sùng có thể mang vi khuẩn Salmonella trong đường ruột và phân, theo các cơ quan y tế công cộng. Phân thạch sùng là những viên nhỏ màu đen có đầu trắng, hay rơi trên bệ cửa sổ, mặt tủ, sàn dưới đèn. Rủi ro chính là khi phân rơi vào thức ăn, bát đĩa, hoặc trẻ nhỏ nhặt bỏ miệng.
Cân nhắc lợi ích và rủi ro
Bảng dưới gom lại những điểm chính để mỗi gia đình tự quyết định:
| Nhện nhà | Thạch sùng | |
|---|---|---|
| Ăn gì | Muỗi, ruồi, bướm đêm, kiến cánh, gián non, nhện khác | Bướm đêm, mối cánh, muỗi, ruồi, côn trùng quanh đèn |
| Nguy hiểm với người | Hầu như không; vết cắn hiếm, thường nhẹ | Không độc; hiếm khi cắn |
| Phiền toái | Mạng nhện bám bụi, mất thẩm mỹ | Phân rơi trên tường, bệ, sàn; tiếng kêu |
| Vệ sinh | Ít vấn đề | Phân có thể mang Salmonella; cần lau sạch, che thức ăn |
| Nên để yên khi | Ở góc ít người qua, ngoài hiên, cửa sổ | Ở tường ngoài, hiên, khu vực không có thức ăn |
| Nên đưa ra ngoài khi | Trong giường, quần áo, phòng trẻ sơ sinh; nhện lạ, nhện lớn | Ở bếp, phòng trẻ nhỏ, gần bàn ăn |
Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà. Nhà có trẻ sơ sinh, người suy giảm miễn dịch hay bếp mở có thể cân nhắc hạn chế thạch sùng trong khu vực ăn uống; nhà có nhiều muỗi, bướm đêm có thể muốn giữ nhện ở góc cửa sổ.
Sống chung một cách vệ sinh, an toàn
Che thức ăn, úp bát đĩa. Đây là việc quan trọng nhất khi trong nhà có thạch sùng: lồng bàn, hộp kín, úp bát đĩa sau khi rửa, không để thức ăn hở qua đêm.
Lau sạch phân thạch sùng bằng giấy ẩm và chất tẩy rửa thông thường. Đeo găng hoặc dùng giấy, bỏ vào thùng rác, lau lại bề mặt, rửa tay. Không quét khô làm phân vụn bay bụi.
Dạy trẻ không bắt, không chạm thạch sùng. Rửa tay nếu trẻ lỡ chạm vào thạch sùng hay chỗ có phân. Không để trẻ nhặt thứ gì trên sàn bỏ vào miệng.
Dọn mạng nhện ở chỗ cần sạch. Dùng chổi lông có cán dài hoặc máy hút bụi cho mạng ở trần phòng khách, phòng ngủ. Mạng ở góc ngoài hiên, cửa sổ có thể để lại.
Giũ chăn, quần áo, giày trước khi dùng. Đặc biệt với đồ để lâu trong tủ, giày để ngoài hiên, để tránh đè phải nhện trốn bên trong.
Giảm côn trùng thì giảm luôn thợ săn. Thạch sùng và nhện tụ về nơi có nhiều côn trùng. Bớt đèn sáng gần cửa, lắp lưới cửa sổ thì côn trùng ít đi, thạch sùng và nhện cũng thưa theo một cách tự nhiên.
Đưa nhện, thạch sùng ra ngoài mà không làm hại
Với nhện, cách quen thuộc là úp một chiếc ly trong lên, luồn tấm bìa cứng bên dưới, mang ra ngoài và thả ở bụi cây hoặc góc hiên. Nhện chạy nhanh thì có thể dùng một chiếc hộp nhựa lớn hơn. Không cần dùng thuốc xịt, vì thuốc xịt nhện thường để lại hoá chất trên tường, sàn mà trẻ nhỏ, thú cưng có thể tiếp xúc.
Với thạch sùng, việc bắt khó hơn vì chúng nhanh và bám trên tường cao. Cách nhẹ nhàng nhất là tắt đèn trong phòng, mở cửa ra hiên có đèn, để thạch sùng tự đi theo côn trùng ra ngoài. Nếu thạch sùng ở thấp, có thể úp hộp nhẹ nhàng rồi luồn bìa như với nhện; tránh nắm đuôi vì sẽ làm rụng đuôi. Không dùng keo dính bắt thạch sùng, vì chúng sẽ chết dần trong đau đớn.
Không nên dùng bẫy keo dính côn trùng ở những chỗ thạch sùng hay qua lại; thạch sùng dính vào bẫy là chuyện thường gặp, và việc gỡ ra gần như không thể mà không gây tổn thương. Nếu buộc phải dùng bẫy dính cho côn trùng gây hại, đặt ở nơi kín như gầm tủ, và kiểm tra thường xuyên.
Nhện, thạch sùng trong quan niệm dân gian
Người Việt có nhiều câu nói gắn với nhện và thạch sùng. Câu "nhện sa xuống nhà, có khách tới" được nhiều gia đình nhắc khi thấy một con nhện thả tơ từ trần xuống. Tiếng thạch sùng "chặc lưỡi" vào lúc ai đó vừa nói xong cũng được một số người xem như lời xác nhận hay một lời nhắc. Ở nhiều vùng, thạch sùng còn gắn với những câu chuyện cổ tích, câu đố dành cho trẻ.
Những quan niệm này là một phần của văn hoá dân gian, phần lớn mang màu sắc vui vẻ, gần gũi. Về sinh học, nhện thả tơ xuống là để di chuyển, tìm chỗ giăng lưới mới hoặc tránh bị quấy động; thạch sùng kêu để giao tiếp với đồng loại, đánh dấu lãnh thổ, nhất là vào buổi tối khi chúng hoạt động. Không có cơ chế nào liên kết những hành vi này với việc khách đến hay lời nói của người.
Có thể kể những câu nói này cho trẻ như một phần ký ức văn hoá của ông bà, kèm theo giải thích con vật thật sự đang làm gì. Điều quan trọng là những quan niệm dân gian không dẫn đến việc làm hại con vật hay gây lo âu trong nhà. Một con nhện thả tơ hay một tiếng thạch sùng kêu có thể là dịp để cả nhà kể chuyện cho nhau nghe.
Mèo, chó và thạch sùng: một rủi ro ít được biết
Mèo rất thích săn thạch sùng, thằn lằn. Phần lớn lần mèo ăn thạch sùng không gây vấn đề gì nghiêm trọng, nhưng có vài rủi ro cần biết. Ở một số vùng nhiệt đới, mèo ăn thằn lằn, thạch sùng có thể nhiễm một loại sán lá ký sinh ở gan và đường mật, vì thằn lằn là một trong các vật chủ trung gian của loài sán này. Mèo nhiễm nhẹ có thể không có biểu hiện; nhiễm nặng có thể bỏ ăn, gầy sút, nôn, vàng da.
Ngoài ra, thạch sùng có thể mang vi khuẩn như Salmonella, và thạch sùng đã ăn côn trùng nhiễm thuốc diệt hoặc tự bị nhiễm thuốc cũng là nguồn phơi nhiễm cho mèo. Chó ít săn thạch sùng hơn, nhưng nguyên tắc tương tự.
Nếu mèo nhà bạn hay ăn thạch sùng, hãy nói với bác sĩ thú y trong lần khám định kỳ để được tư vấn về xét nghiệm và tẩy ký sinh trùng phù hợp. Đưa mèo đi khám sớm nếu có dấu hiệu bất thường như bỏ ăn, nôn kéo dài, tiêu chảy, mắt hoặc nướu vàng. Bài viết này không thay cho chẩn đoán hay chỉ định của bác sĩ thú y.
Câu hỏi thường gặp
Thạch sùng rơi vào thức ăn thì có ăn tiếp được không?
Nên bỏ phần thức ăn đó, đặc biệt nếu thạch sùng đã chết hoặc có phân rơi vào, vì nguy cơ vi khuẩn. Thạch sùng không độc, nhưng vệ sinh thực phẩm quan trọng hơn. Nếu ai đó ăn phải và bị đau bụng, tiêu chảy, sốt, hãy đi khám.
Nhện có làm tổ và đẻ đầy nhà không?
Nhện đẻ trứng trong túi tơ, mỗi túi có thể có nhiều trứng, nhưng nhện con thường phân tán và nhiều con không sống sót. Số nhện trong nhà phụ thuộc chủ yếu vào lượng côn trùng làm mồi; nhà ít côn trùng thì nhện cũng ít.
Có cách nào giữ nhện ở ngoài mà không dùng thuốc không?
Lắp lưới cửa sổ, bịt khe cửa, bớt đèn sáng gần cửa vào ban đêm để giảm côn trùng làm mồi. Dọn mạng nhện định kỳ ở chỗ cần sạch. Nhện sẽ tập trung ở bên ngoài, nơi có nhiều côn trùng hơn.
Thạch sùng có ăn gián không?
Thạch sùng có thể ăn gián non nhỏ và các côn trùng nhỏ khác, nhưng chủ yếu săn quanh đèn trên tường, trần, nên không giúp nhiều với gián sống trong khe bếp. Đừng dựa vào thạch sùng để kiểm soát gián.
Nhà có trẻ sơ sinh có nên đuổi hết thạch sùng không?
Nên hạn chế thạch sùng trong phòng trẻ và khu vực chuẩn bị đồ ăn, bình sữa, vì vấn đề vệ sinh. Ở các khu vực khác, chỉ cần lau sạch phân và che chắn đồ dùng của trẻ là đủ.
Bị nhện bò lên mặt khi ngủ có sao không?
Phần lớn không sao, nhện nhà hiếm khi cắn. Rửa mặt nếu thấy khó chịu. Ngủ màn giúp tránh cả nhện lẫn muỗi. Nếu nổi vết sưng đau, lan rộng hoặc có triệu chứng toàn thân, hãy đi khám.