Ăn tỏi hay uống vitamin B1 không giúp bạn tránh được muỗi đốt. Các thử nghiệm có đối chứng, trong đó người tham gia dùng tỏi hoặc vitamin B1 so với giả dược rồi đếm số muỗi đậu, đốt, đều không thấy khác biệt có ý nghĩa. Cơ quan quản lý dược phẩm ở một số nước cũng đã không chấp nhận tuyên bố rằng uống vitamin B1 giúp chống muỗi.
Lời đồn này tồn tại vì nghe hợp lý: muỗi tìm người bằng mùi, vậy thay đổi mùi cơ thể từ bên trong thì muỗi sẽ tránh. Bài này giải thích vì sao ý tưởng đó không thành trong thực tế, những điều thật sự ảnh hưởng đến việc muỗi chọn đốt ai, và vì sao không nên tự uống thuốc, thực phẩm chức năng để chống muỗi.
Vì sao người ta tin ăn tỏi, uống B1 chống được muỗi
Tỏi có mùi mạnh, và sau khi ăn nhiều tỏi, hơi thở, mồ hôi có mùi tỏi mà người xung quanh nhận ra được. Trong văn hoá dân gian nhiều nơi, tỏi còn gắn với khả năng xua đuổi đủ thứ, từ bệnh tật đến những thứ trong truyện kể. Từ đó suy ra tỏi đuổi được muỗi là bước suy luận tự nhiên.
Với vitamin B1 (thiamin), lời đồn bắt nguồn từ giữa thế kỷ hai mươi, khi một số bác sĩ ghi nhận rằng người dùng B1 ít bị muỗi đốt hơn, và giải thích rằng B1 làm thay đổi mùi da. Những ghi nhận này dựa trên quan sát, không có đối chứng, nhưng được lặp lại qua nhiều thập kỷ, trên báo chí, trên mạng, đến mức nhiều người coi là kiến thức phổ thông.
Cả hai lời đồn đều có điểm chung: dễ làm, rẻ, không phải mặc áo dài hay ngủ màn, và cho cảm giác chủ động. Đó là lý do chúng được ưa chuộng dù thiếu bằng chứng. Một lời khuyên càng dễ làm thì càng dễ lan truyền, bất kể nó đúng hay sai.
Các thử nghiệm có đối chứng cho thấy gì
Với tỏi, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược công bố khoảng giữa thập niên 2000 cho người tham gia dùng tỏi hoặc giả dược trong một thời gian, rồi cho muỗi tiếp xúc với da. Kết quả không cho thấy tỏi làm giảm số muỗi đốt một cách có ý nghĩa. Nhóm tác giả lưu ý đây là nghiên cứu nhỏ, nhưng kết quả nhất quán với việc chưa có bằng chứng nào ủng hộ tỏi.
Với vitamin B1, cũng trong khoảng thời gian đó, các nhà nghiên cứu ở Mỹ cho người tham gia dùng B1 rồi đo mức độ hấp dẫn với muỗi; không thấy người dùng B1 ít bị muỗi tìm đến hơn. Trước đó, cơ quan quản lý dược phẩm Hoa Kỳ cũng đã không chấp nhận việc quảng cáo vitamin B1 như một chất chống muỗi đường uống vì thiếu bằng chứng.
Những nghiên cứu này không lớn, và khoa học luôn để ngỏ khả năng có kết quả mới. Nhưng hiện tại, không có tổ chức y tế lớn nào khuyến cáo ăn tỏi hay uống B1 để phòng muỗi, trong khi các biện pháp như màn, lưới, quần áo dài, sản phẩm chống muỗi bôi da được cấp phép đều có bằng chứng rõ ràng hơn.
Những lời đồn "chống muỗi từ bên trong" khác
Ngoài tỏi và B1, còn nhiều lời khuyên về ăn uống để tránh muỗi. Đặt cạnh nhau điều hay nghe và điều được biết:
| Lời đồn | Điều được biết |
|---|---|
| Ăn chuối làm muỗi đốt nhiều hơn | Không có bằng chứng tốt ủng hộ hay bác bỏ một cách rõ ràng; khó tin một loại quả thay đổi đáng kể mức hấp dẫn với muỗi |
| Ăn nhiều đồ cay, đồ chua làm muỗi tránh | Không có cơ sở khoa học |
| Uống giấm táo pha nước để chống muỗi | Không có bằng chứng; giấm đậm đặc còn hại men răng và dạ dày |
| Uống bia làm muỗi đốt nhiều hơn | Một vài nghiên cứu nhỏ ghi nhận người vừa uống bia hấp dẫn muỗi hơn một chút; cơ chế chưa rõ, có thể liên quan thân nhiệt và hơi thở |
| Người "máu ngọt" bị muỗi đốt nhiều | Muỗi không chọn theo lượng đường trong máu; khác biệt giữa người chủ yếu do mùi da và hơi thở |
| Uống thuốc kháng histamin để muỗi không đốt | Thuốc kháng histamin có thể giảm ngứa sau khi bị đốt ở một số người, không làm muỗi bớt đốt; dùng thuốc phải theo hướng dẫn của dược sĩ, bác sĩ |
Điểm chung của các lời đồn này là chúng đều hứa hẹn một cách chống muỗi không cần thay đổi môi trường hay thói quen. Thực tế cho đến nay cho thấy không có món ăn hay viên uống nào thay được màn, lưới và việc dọn nơi muỗi đẻ.
Điều gì thật sự khiến muỗi chọn người
Khí thở. Muỗi phát hiện khí cácbônic từ hơi thở ở khoảng cách xa. Người lớn, người to cao, người đang vận động, thai phụ thường thở ra nhiều khí này hơn.
Mùi da. Da người tiết ra nhiều hợp chất, và vi khuẩn trên da biến đổi chúng thành hỗn hợp mùi riêng của mỗi người. Các nghiên cứu cho thấy mức hấp dẫn với muỗi khác nhau khá ổn định giữa từng người, phần lớn do hỗn hợp mùi này, một phần chịu ảnh hưởng di truyền. Thay đổi bằng ăn uống rất khó.
Hơi ấm và độ ẩm. Khi đến gần, muỗi dùng thân nhiệt và hơi ẩm từ da để định vị chỗ đậu. Người vừa vận động, ra mồ hôi dễ bị phát hiện hơn.
Màu sắc. Một nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy muỗi vằn, sau khi ngửi thấy khí cácbônic, có xu hướng bay về phía các màu như đỏ, cam, đen, xanh lục lam hơn là xanh lá, tím, trắng. Điều này gợi ý quần áo sáng màu có thể giúp ít bị chú ý hơn, dù không thay được biện pháp chính.
Vì sao không nên tự uống thuốc, thực phẩm chức năng để chống muỗi
Vitamin B1 nói chung an toàn ở liều thông thường, và tỏi là thực phẩm quen thuộc. Vấn đề không nằm ở chỗ chúng độc, mà ở chỗ tin vào chúng khiến người ta bỏ qua biện pháp có hiệu quả. Một gia đình tin rằng cho trẻ uống vitamin là đủ chống muỗi có thể không cho trẻ ngủ màn ban ngày, trong mùa sốt xuất huyết, đó là rủi ro thật.
Ngoài ra, ăn tỏi sống quá nhiều có thể gây khó chịu dạ dày, và tỏi ở liều cao có thể tương tác với một số thuốc chống đông máu. Uống bất kỳ loại vitamin, thực phẩm chức năng nào với liều cao kéo dài cũng nên hỏi ý kiến bác sĩ, dược sĩ, đặc biệt với trẻ em, thai phụ, người đang điều trị bệnh. Bài viết này không khuyến nghị hay kê bất kỳ thuốc, liều dùng nào.
Nếu bạn muốn biết vì sao mình bị muỗi đốt nhiều hơn người khác, câu trả lời phần lớn nằm ở những yếu tố khó thay đổi như mùi da và hơi thở. Thay vì cố đổi chúng, hãy tập trung vào những gì thay đổi được: muỗi có vào được nhà hay không, có chỗ đẻ quanh nhà hay không, da có được che chắn hay không.
Cách chống muỗi có bằng chứng, xếp theo thứ tự ưu tiên
Để không dừng lại ở việc bác bỏ lời đồn, đây là thứ tự các biện pháp mà khuyến cáo y tế công cộng thường nhấn mạnh:
- Dọn nơi muỗi đẻ trong và quanh nhà mỗi tuần: lật úp, đậy kín, cọ rửa, bỏ vật chứa nước không dùng.
- Chặn muỗi vào nhà: lưới cửa sổ, cửa đi, đóng cửa vào giờ muỗi hoạt động.
- Ngủ màn, kể cả giấc ngủ ngày của trẻ nhỏ, người già, người ốm.
- Quần áo dài tay, sáng màu khi ở ngoài trời vào sáng sớm, chiều muộn.
- Quạt trong phòng để tạo luồng gió.
- Sản phẩm chống muỗi bôi da được cấp phép khi cần, đọc kỹ nhãn, lưu ý độ tuổi tối thiểu cho trẻ.
Có triệu chứng sốt cao đột ngột, đau đầu, đau mỏi người, đau sau hốc mắt, phát ban trong mùa sốt xuất huyết thì đi khám, không tự dùng thuốc hạ sốt bừa bãi.
Câu chuyện vitamin B1 và cách y học kiểm chứng một lời đồn
Lời đồn vitamin B1 chống muỗi là một ví dụ tốt để hiểu vì sao y học coi trọng thử nghiệm có đối chứng. Một bác sĩ thấy vài bệnh nhân dùng B1 nói ít bị muỗi đốt, ghi lại và chia sẻ. Ghi nhận đó có thể là thật với những người ấy, nhưng không trả lời được câu hỏi quan trọng: nếu họ không dùng B1, liệu họ có bị đốt nhiều hơn không.
Thử nghiệm có đối chứng giải quyết chuyện này bằng cách chia người tham gia ngẫu nhiên thành hai nhóm, một nhóm dùng chất cần kiểm tra, một nhóm dùng giả dược trông giống hệt, và lý tưởng nhất là cả người tham gia lẫn người đo kết quả đều không biết ai dùng gì. Khi đó, khác biệt giữa hai nhóm, nếu có, mới có thể quy cho chất được thử. Với tỏi và B1, khi được kiểm tra theo cách này, khác biệt đã không xuất hiện.
Cách nghĩ này hữu ích cho mọi lời khuyên sức khoẻ bạn nghe được: ai đã thử, so với cái gì, có đối chứng không, bao nhiêu người, kết quả có được lặp lại không. Những câu hỏi đơn giản đó giúp phân biệt giữa một trải nghiệm cá nhân và một bằng chứng đủ để thay đổi thói quen của cả gia đình.
Những người cần được bảo vệ kỹ hơn
Lời đồn về ăn uống chống muỗi đặc biệt đáng lo khi được áp dụng cho những người dễ tổn thương nhất. Trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới một tuổi, không thể tự xua muỗi, da mỏng, và nhiều sản phẩm chống muỗi bôi da có giới hạn độ tuổi. Với trẻ, màn, quần áo che chân tay, quạt và phòng ngủ có lưới là lớp bảo vệ chính; mọi sản phẩm bôi lên da trẻ cần đọc kỹ nhãn về độ tuổi và hỏi bác sĩ khi chưa rõ.
Thai phụ cần tránh muỗi vằn vì virus Zika, cũng do muỗi vằn truyền, có liên quan đến dị tật thai nhi, và sốt xuất huyết trong thai kỳ cần được theo dõi chặt. Người già, người có bệnh mạn tính, người suy giảm miễn dịch có thể diễn biến nặng hơn khi mắc bệnh do muỗi truyền. Với những nhóm này, việc dựa vào tỏi hay vitamin thay cho màn và lưới là đánh cược không đáng.
Nếu trong nhà có người thuộc các nhóm trên bị sốt trong mùa dịch, đừng chờ xem có phải do muỗi đốt hay không; hãy đưa đi khám sớm để được theo dõi đúng cách. Đây là việc quan trọng hơn mọi mẹo phòng muỗi. Người có cơ địa dị ứng nên thận trọng với cả những mẹo bôi ngoài da như tỏi giã, giấm, tinh dầu đậm đặc vì dễ gây viêm da tiếp xúc. Với thú cưng, đừng cho chó mèo ăn tỏi theo kiểu chống côn trùng: tỏi và hành có thể gây hại cho hồng cầu của chó mèo, nếu thú cưng lỡ ăn nhiều hãy hỏi bác sĩ thú y.
Câu hỏi thường gặp
Ăn tỏi nhiều có làm muỗi đốt ít đi chút nào không?
Các thử nghiệm có đối chứng không thấy khác biệt có ý nghĩa. Nếu có ảnh hưởng nào, nó quá nhỏ để có giá trị bảo vệ. Ăn tỏi vì thích hoặc vì món ăn ngon thì không sao, nhưng đừng xem đó là biện pháp chống muỗi.
Bôi tỏi giã lên da có đuổi được muỗi không?
Không nên. Tỏi sống giã đắp lên da có thể gây kích ứng, thậm chí bỏng da, nhất là ở trẻ nhỏ. Không có bằng chứng bôi tỏi chống muỗi tốt hơn các sản phẩm được cấp phép.
Có loại vitamin nào giúp chống muỗi không?
Hiện không có vitamin hay khoáng chất đường uống nào được các tổ chức y tế công nhận là có tác dụng chống muỗi. Ăn uống đủ chất tốt cho sức khoẻ chung, nhưng không thay được màn và lưới.
Vì sao trong nhà có người bị muỗi đốt nhiều, có người ít?
Chủ yếu do khác biệt về mùi da, hơi thở và thân nhiệt, những yếu tố phần lớn do cơ địa. Người bị đốt nhiều nên chú trọng hơn vào màn, quần áo dài, quạt và sản phẩm chống muỗi bôi da khi cần.
Thai phụ có bị muỗi đốt nhiều hơn không?
Một số nghiên cứu ghi nhận thai phụ hấp dẫn muỗi hơn, có thể do thở ra nhiều khí hơn và thân nhiệt cao hơn. Thai phụ nên ngủ màn, mặc quần áo dài, và hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm chống muỗi nào.
Trẻ nhỏ có nên uống vitamin để chống muỗi không?
Không. Không có bằng chứng vitamin chống được muỗi, và mọi việc bổ sung vitamin cho trẻ nên theo chỉ định của bác sĩ. Bảo vệ trẻ bằng màn, quần áo, lưới cửa và dọn nơi muỗi đẻ.