Kiến gió (chạy nhanh, ngoằn ngoèo) và kiến hôi (rất nhỏ, bóp có mùi hắc) khó trị vì cùng một kiểu sống: mỗi đàn có nhiều kiến chúa và trải ra thành mạng nhiều tổ nhỏ liên thông. Khi bị xịt hay xáo trộn, kiến thợ mang ấu trùng chạy sang tổ khác hoặc lập tổ mới, nên sau một lần xịt, kiến thường xuất hiện ở nhiều chỗ hơn.
Cách làm hiệu quả với hai loài này là không phá tổ, mà làm cả căn nhà kém hấp dẫn: cắt nước và đồ ngọt, dời chậu cây, đống đồ khỏi chân tường, bịt khe, giữ hiên khô. Kiến không còn lý do ở lại thì mạng tổ tự co về phía ngoài vườn.
Tên gọi dân gian không thống nhất: có nơi gọi kiến hôi là kiến gió và ngược lại. Bài này dùng hai tên theo cách mô tả ở trên; cách chặn áp dụng chung cho cả hai.
Một đàn, nhiều tổ, nhiều chúa: kiểu sống khiến kiến khó “trị tận gốc”
Ở nhiều loài kiến quen thuộc ngoài vườn, mỗi đàn có một kiến chúa và một tổ chính; tìm được tổ là biết đàn ở đâu. Kiến gió và kiến hôi thuộc nhóm khác. Tài liệu côn trùng học mô tả các loài kiến nhỏ hay sống chung với người này thường có nhiều kiến chúa trong một đàn và một mạng tổ phân tán: tổ trong chậu cây, tổ dưới viên gạch, tổ sau ván ốp tường, nối với nhau bằng những con đường kiến đi lại trao đổi thức ăn và ấu trùng.
Kiểu sống này giúp đàn chịu được tổn thất: mất một tổ, các tổ còn lại vẫn sống, kiến chúa ở chỗ khác vẫn đẻ. Các loài này cũng có thể lập tổ mới rất nhanh bằng cách “tách đàn”: một nhóm kiến thợ mang theo vài kiến chúa hoặc ấu trùng đi tìm chỗ khô, kín và ở yên đó. Không cần chuyến bay giao phối như các loài kiến khác.
Điều đó lý giải vì sao cụm từ “diệt tận gốc” gần như không có nghĩa với hai loài này trong một căn nhà bình thường: không có một cái “gốc” duy nhất. Thứ có thể kiểm soát là môi trường — nước, thức ăn, chỗ làm tổ — để mạng tổ không có lý do mở rộng vào nhà.
Vì sao xịt làm kiến tách tổ: cơ chế đằng sau một kinh nghiệm phổ biến
Xịt chạm tới kiến thợ, không chạm tới kiến chúa. Phần lớn bình xịt diệt côn trùng tác động nhanh khi tiếp xúc. Kiến thợ đang đi bị trúng, còn các tổ nằm sâu trong khe thì không. Với một đàn chỉ có một chúa, mất kiến thợ có thể làm đàn suy yếu; với đàn nhiều chúa, nhiều tổ, đó chỉ là một tổn thất nhỏ.
Mùi thuốc là tín hiệu nguy hiểm. Kiến phản ứng với mùi lạ và xác đồng loại bằng cách tránh vùng đó và dời ấu trùng đi. Đây là phản xạ sinh tồn bình thường. Kết quả là đàn dời sang chỗ khác — có khi sâu hơn trong tường, có khi sang phòng bên cạnh.
Xáo trộn kích thích tách đàn. Với các loài lập tổ mới bằng cách tách đàn, xáo trộn mạnh là lý do để một nhóm kiến thợ mang chúa đi tìm chỗ khác. Đó là lý do người ta hay kể “càng xịt càng nhiều”: thật ra không nhiều kiến hơn, nhưng kiến rải ra nhiều chỗ hơn và bạn thấy chúng ở khắp nơi.
Thuốc còn lại gây hại cho thứ khác. Thuốc xịt dọc chân tường, hiên nhà bám lại nhiều ngày, đúng chỗ trẻ bò, chó mèo nằm, và cũng giết những côn trùng có ích như nhện nhỏ ăn muỗi, bọ rùa đậu trên chậu cây.
Kiến gió, kiến hôi làm tổ ở đâu quanh nhà
Hai loài này cần chỗ ẩm vừa, kín, gần nguồn nước. Những chỗ dưới đây là nơi nên kiểm tra trước:
- Chậu cây trong nhà và ngoài hiên, nhất là chậu có đĩa lót đọng nước; tổ thường nằm ở đáy chậu, quanh lỗ thoát nước.
- Dưới viên gạch lát sân bị bập bênh, khe giữa bậc thềm và tường.
- Đống gạch, gỗ, thùng xốp, bao tải chất sát chân tường ngoài.
- Khe sau tủ bếp sát bồn rửa, chỗ ống nước xuyên tường, hộp đồng hồ nước.
- Rèm, gioăng cửa nhôm kính, khe chân khung cửa sổ ẩm.
- Hộp kỹ thuật, máng cáp điện, hộp ổ cắm sát nền — chỗ ấm và kín (chỉ quan sát, không tự tháo khi có điện).
- Đồ chơi, hộp giấy, thùng đồ cũ ít dùng để dưới gầm cầu thang.
Nhấc từng chậu cây lên xem đáy là cách nhanh nhất để thấy tổ: kiến thợ ôm ấu trùng trắng chạy toán loạn là dấu hiệu chắc. Với chậu cây có tổ, có thể mang ra ngoài, ngâm chậu trong xô nước vài phút cho kiến bò lên rồi phủi ra bãi đất ngoài vườn, sau đó thay đĩa lót khô — không cần hoá chất.
Cách chặn kiến gió, kiến hôi theo thứ tự
Mục tiêu là làm vùng trong nhà kém hấp dẫn hơn vùng ngoài vườn. Làm trong một hai tuần, theo thứ tự:
- Cắt nước: lau khô bồn rửa, sửa vòi rỉ, đổ nước đĩa lót chậu cây, không để xô chậu, khăn ướt qua đêm.
- Cắt thức ăn: đồ ngọt, bánh, thức ăn cho chó mèo vào hộp kín; lau vụn thức ăn, đổ rác hằng ngày.
- Dời chỗ làm tổ: đưa chậu cây có kiến ra ngoài, dọn đống đồ sát chân tường, kê đồ cách tường vài phân, sửa gạch lát bập bênh.
- Xoá đường kiến: lau ướt bằng nước xà phòng các đường kiến đi, nhất là dọc chân tường và bậu cửa.
- Bịt lối vào: trám khe chân tường, kẽ gạch ốp, lỗ quanh ống nước; dán ron khung cửa hở.
- Tạo khoảng sạch ngoài nhà: dọn lá mục, cắt cỏ sát tường, cắt cành chạm mái hoặc cửa sổ.
- Theo dõi: ghi lại chỗ còn thấy kiến; một chỗ lặp lại nhiều lần là dấu hiệu còn lối vào hoặc tổ chưa phát hiện.
Sau một hai tuần, kiến thường còn ở hiên, sân, nhưng thưa hẳn trong bếp và phòng. Đó là kết quả nên mong đợi: kiến ngoài vườn là chuyện bình thường của một ngôi nhà có đất, có cây.
Những hiểu lầm hay gặp về kiến gió, kiến hôi
“Kiến bò vào nhà là trời sắp mưa.” Có một phần cơ sở: nhiều loài kiến phản ứng với thay đổi độ ẩm và áp suất, dời ấu trùng lên chỗ cao hoặc vào chỗ khô trước mưa. Nhưng kiến vào nhà còn vì nước, thức ăn và mùa sinh sản, nên không thể dùng làm dự báo thời tiết.
“Kiến có cánh bay ra là kiến gió.” Kiến có cánh là kiến đực và kiến chúa non bay ra giao phối, gặp ở nhiều loài. Riêng kiến gió và kiến hôi thường mở rộng đàn bằng cách tách tổ đi bộ, ít khi thấy bay đàn rầm rộ. Thấy cả đàn có cánh rụng cánh trên bậu cửa, hãy nghĩ tới mối và kiểm tra đồ gỗ.
“Rắc vôi, rắc tro quanh nhà là chặn được mãi.” Vạch bột có thể làm đứt vệt mùi trong ít ngày, nhưng mưa, gió, lau nhà làm mất ngay. Bột rắc còn là bụi cho trẻ nhỏ, chó mèo hít phải. Bịt khe tốn công một lần nhưng bền hơn nhiều.
“Kiến hôi là kiến bẩn, phải diệt sạch.” Mùi hắc là cơ chế phòng vệ, không có nghĩa kiến này mang bệnh nhiều hơn loài khác. Ngoài vườn, chúng còn ăn trứng, ấu trùng côn trùng khác. Việc cần làm là giữ chúng ngoài bếp, không phải xoá sổ chúng khỏi khu vườn.
Thiết kế một khoảng đệm quanh nhà
Với nhà phố có sân nhỏ, nhà vườn, nhà mặt đất ở nông thôn, vùng sát chân tường là nơi kiến gió, kiến hôi làm tổ nhiều nhất và cũng là cửa ngõ để vào nhà. Người làm nghề kiểm soát dịch hại hay nói tới một “khoảng đệm”: dải đất rộng chừng vài chục phân dọc chân tường được giữ khô, thoáng, không có vật che phủ. Kiến khó làm tổ ở đó và phải đi qua chỗ trống mới tới tường.
Thực hiện không khó: dời chậu cây cách tường, kê chậu trên giá có chân thay vì đặt sát nền; không để lá mục, rơm, bao bì, ván gỗ dựa vào tường; cắt cỏ thấp dọc chân tường; lát sỏi hoặc để đất trống chỗ sát nhà thay vì phủ lá dày. Máng xối, ống thoát nước mưa nên dẫn nước ra xa chân tường để vùng này không ẩm quanh năm.
Khoảng đệm không chỉ giúp với kiến. Nó cũng làm giảm gián, rết, nhện, chuột, mối tìm đường vào nhà, và giúp bạn dễ quan sát chân tường để thấy sớm đường mui đất của mối. Đây là một việc làm một lần, giữ bằng vài phút dọn dẹp mỗi tuần, và không cần đến bất kỳ hoá chất nào.
Khi đã chặn mà kiến vẫn sống trong tường
Có trường hợp mạng tổ đã ăn sâu vào khe tường, gầm tủ bếp gắn chết, hộp kỹ thuật chung cư — những chỗ không dọn hay bịt được hết. Khi đó, thay vì xịt, người làm nghề thường dùng bả chậm: kiến thợ ăn, mang về chia cho cả mạng tổ kể cả kiến chúa, nên ít gây phản xạ tách đàn. Đây là lý do bả được coi là ít xáo trộn và ít phơi nhiễm hơn xịt.
Tuy vậy, bả vẫn là hoá chất diệt côn trùng. Trang này không hướng dẫn tự pha bả, cũng không nêu tên sản phẩm hay liều lượng. Nếu cân nhắc dùng, hãy đọc kỹ nhãn và làm đúng nhãn, đặt bả trong hộp đựng kín ở nơi trẻ nhỏ, chó mèo không tới được, không đặt gần thức ăn, bể cá, và không xịt thêm thuốc khác lên đường kiến trong lúc dùng bả vì làm kiến bỏ bả.
Trong chung cư, kiến đi qua hộp kỹ thuật, ống rác chung thì một nhà làm riêng ít có tác dụng lâu dài. Báo ban quản lý, đề nghị xử lý theo khu vực bằng đơn vị có giấy phép, và phối hợp với hàng xóm cùng tầng sẽ hiệu quả hơn.
An toàn cho trẻ nhỏ, chó mèo, bể cá và người hen
Kiến gió, kiến hôi hầu như không cắn người, nên mối nguy chính trong nhà là cách người ta xử lý chúng. Thuốc xịt dọc chân tường, bột rắc quanh cửa là những chỗ trẻ bò và chó mèo nằm. Với nhà có trẻ dưới ba tuổi, thú cưng hay bể cá, các bước chặn không hoá chất ở trên nên là cách duy nhất trong phần lớn thời gian.
Mèo đặc biệt nhạy cảm với nhiều hoá chất và tinh dầu, lại hay liếm lông sau khi đi qua sàn. Bể cá rất dễ bị ảnh hưởng bởi thuốc xịt bay hơi, kể cả xịt ở phòng bên. Nếu một ngày buộc phải dùng sản phẩm diệt kiến, đậy bể cá, tắt máy sục khí trong thời gian nhãn hướng dẫn, đưa chim cảnh, bò sát ra khỏi phòng.
Người hen, người có cơ địa dị ứng nên tránh ở trong phòng khi có bất kỳ thao tác xịt nào. Nếu ai trong nhà có biểu hiện khó thở, chóng mặt, buồn nôn sau khi tiếp xúc hoá chất, hãy đưa ra chỗ thoáng, gọi 115 và mang theo bao bì sản phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Kiến gió có cắn người không?
Kiến gió hầu như không cắn người và không có nọc đốt đáng kể. Chúng gây phiền vì đông, chạy nhanh và bu vào thức ăn. Nếu bị cắn đau, nổi mụn mủ, nhiều khả năng đó là kiến lửa ngoài sân.
Có nên đổ nước sôi vào tổ kiến trong chậu cây?
Nước sôi làm chết rễ cây và vi sinh vật có ích trong đất, kiến lại dời sang chậu khác. Ngâm chậu trong xô nước cho kiến bò lên rồi phủi ra ngoài vườn nhẹ nhàng hơn và giữ được cây.
Vì sao kiến hôi hay xuất hiện sau khi trời mưa?
Mưa làm tổ ngoài trời bị ngập và đất ẩm, nên đàn dời vào chỗ khô hơn: khe tường, gầm tủ, chậu cây trong nhà. Đất khô lại thì nhiều đàn tự rút. Bịt khe trước mùa mưa giúp giảm hiện tượng này.
Kiến hôi có làm hỏng đồ điện không?
Một số loài kiến nhỏ có thể làm tổ trong hộp điện, ổ cắm, máy móc vì ấm và kín, gây chập hoặc hỏng tiếp điểm. Thấy kiến ra từ ổ điện, hãy nhờ thợ điện kiểm tra khi đã ngắt điện, không tự xịt thuốc vào ổ.
Mất bao lâu để mạng tổ kiến co lại?
Thường một đến vài tuần sau khi cắt nước, thức ăn và chỗ làm tổ. Kiến sẽ còn ngoài sân vườn; mục tiêu là trong nhà thưa hẳn, không phải căn nhà vắng bóng kiến hoàn toàn.