Khi côn trùng chui vào tai, việc đầu tiên là giữ bình tĩnh và tuyệt đối không ngoáy tai bằng tăm bông, kẹp tóc, nhíp hay ngón tay. Nghiêng đầu cho tai có côn trùng hướng xuống, kéo nhẹ vành tai để thẳng ống tai; nhiều khi côn trùng tự bò ra. Nếu không ra, hoặc đau nhiều, chảy máu, chảy dịch, chóng mặt, nghe kém — đi khám tai mũi họng hoặc cơ sở cấp cứu gần nhất để được lấy ra an toàn.
Những loài hay chui vào tai ở nhà là gián, kiến, muỗi nhỏ, bướm đêm, thường vào lúc người đang ngủ. Bài này nói việc làm ngay, những điều không được làm, cách bác sĩ xử trí và cách phòng — phần lớn chỉ là ngủ màn và giữ chỗ ngủ sạch.
Vì sao côn trùng chui vào tai
Ống tai là một đường hầm nhỏ, tối, ấm và có mùi ráy tai — với nhiều loài côn trùng bò đêm, đó là một chỗ trú hấp dẫn. Gián, đặc biệt là gián con, thích chui vào khe hẹp tối; kiến có thể bò theo vụn thức ăn trên gối hoặc mùi mồ hôi; muỗi nhỏ, bướm đêm, côn trùng bay vào nhà theo ánh đèn có thể lạc vào tai người đang nằm.
Phần lớn trường hợp xảy ra khi đang ngủ: ngủ dưới sàn nhà, ngủ trên võng, ở nhà có nhiều gián, ngủ không màn, nằm ăn bánh trên giường. Người già nằm lâu, trẻ nhỏ ngủ dưới sàn, người làm việc ca đêm ngủ ngày ở chỗ tạm bợ là những người hay gặp.
Côn trùng không "tấn công" tai. Khi đã vào trong, nó bị kẹt vì ống tai hẹp và cong, không quay đầu được, vùng vẫy tìm lối ra. Chính sự vùng vẫy đó tạo ra tiếng động rất to, đau, và có thể làm trầy da ống tai hoặc tổn thương màng nhĩ nếu nó chạm sâu.
Dấu hiệu và cảm giác thường gặp
Tiếng sột soạt, vo ve rất to trong tai. Âm thanh được khuếch đại ngay sát màng nhĩ nên nghe như ồn ào dữ dội, khiến người bị hoảng sợ.
Đau, cảm giác có vật cựa quậy. Đau nhói khi côn trùng cào vào da ống tai hay chạm màng nhĩ.
Ù tai, nghe kém một bên. Do vật lạ bít ống tai hoặc do có máu, dịch.
Chóng mặt, buồn nôn. Có thể xảy ra khi côn trùng kích thích sâu trong ống tai hoặc khi màng nhĩ bị tổn thương — đây là dấu hiệu cần đi khám ngay.
Ở trẻ nhỏ. Trẻ có thể chỉ khóc thét đột ngột giữa đêm, lấy tay đập, dụi một bên tai, không nói được chuyện gì xảy ra. Nghĩ tới khả năng này khi trẻ khóc bất thường và ôm tai.
Chảy máu hoặc dịch ở tai. Có thể do côn trùng cào trầy da ống tai, hoặc do màng nhĩ bị tổn thương — đừng nhỏ gì vào tai, đi khám.
Ho, nấc khi côn trùng cựa. Ống tai có nhánh thần kinh liên quan tới phản xạ ho; một số người ho khan khi có vật lạ trong tai. Đây không phải dấu hiệu nguy hiểm riêng, nhưng nhắc rằng vật lạ cần được lấy ra.
Việc làm ngay: từng bước
Các bước dưới đây ở mức sơ cứu chung. Nếu ở bất kỳ bước nào thấy đau dữ dội, chảy máu, chảy dịch, chóng mặt, dừng lại và đi khám.
- Giữ bình tĩnh, ngồi yên; người bên cạnh trấn an. Hoảng loạn, lắc đầu mạnh, đập tai làm côn trùng vùng vẫy dữ hơn.
- Không cho bất cứ vật gì vào tai: tăm bông, kẹp tóc, nhíp, que, ngón tay.
- Nghiêng đầu sang bên có côn trùng, tai hướng xuống đất; kéo nhẹ vành tai lên trên và ra sau (với trẻ nhỏ: kéo xuống dưới và ra sau) cho ống tai thẳng hơn; có thể lắc đầu nhẹ.
- Ở chỗ tối, có người cho rằng soi đèn nhẹ vào tai giúp côn trùng bò ra theo ánh sáng; cách này đôi khi có tác dụng, không đảm bảo.
- Nếu côn trùng vẫn ở trong và cựa quậy gây đau nhiều, nhiều hướng dẫn sơ cứu nêu cách nhỏ vài giọt dầu khoáng hoặc dầu ăn ở nhiệt độ cơ thể để côn trùng ngừng cựa — CHỈ khi người đó không có tiền sử thủng màng nhĩ, không có ống thông khí tai, tai không chảy máu, chảy dịch và không đau dữ dội. Không làm với trẻ nhỏ nếu không chắc.
- Dù côn trùng đã ra hay chưa, nếu còn cảm giác vướng, đau, ù, hoặc không chắc đã ra hết, đi khám tai mũi họng. Mảnh chân, cánh còn sót có thể gây viêm ống tai.
Việc dùng dầu là biện pháp sơ cứu để bảo vệ tai trong lúc chờ khám, trong đó sức khoẻ của người là ưu tiên. Nếu có thể đến cơ sở y tế nhanh, đi khám ngay là lựa chọn tốt nhất.
Những điều tuyệt đối không làm
Không ngoáy, không gắp. Tăm bông, nhíp, kẹp tóc đẩy côn trùng vào sâu hơn, làm trầy da ống tai, có thể thủng màng nhĩ — biến một tình huống khó chịu thành tổn thương thật.
Không nhỏ cồn, xăng, dầu hoả, nước muối đậm, thuốc diệt côn trùng. Các chất này gây bỏng, kích ứng da ống tai và màng nhĩ, và rất nguy hiểm nếu màng nhĩ đã thủng.
Không xịt thuốc côn trùng vào tai. Hoá chất trong bình xịt không được dùng trên cơ thể, càng không dùng trong ống tai.
Không bơm nước mạnh vào tai. Bơm rửa tai cần dụng cụ và kỹ thuật, và không được làm khi nghi thủng màng nhĩ. Để bác sĩ quyết định.
Không dùng máy hút bụi để hút. Lực hút có thể làm tổn thương màng nhĩ.
Không nhỏ dầu nóng. Dầu nóng gây bỏng ống tai. Nếu dùng dầu theo bước sơ cứu ở trên, dầu chỉ ấm bằng nhiệt độ cơ thể.
Khi nào đi khám ngay và bác sĩ sẽ làm gì
Đi khám ngay — cơ sở tai mũi họng hoặc cấp cứu — khi: côn trùng không tự ra; đau nhiều; chảy máu hoặc dịch từ tai; nghe kém rõ, ù tai kéo dài; chóng mặt, buồn nôn; trẻ nhỏ, người già không hợp tác được; người có tiền sử thủng màng nhĩ, phẫu thuật tai, đặt ống thông khí. Ban đêm không có phòng khám tai mũi họng thì đến cấp cứu bệnh viện.
Bác sĩ sẽ soi tai bằng đèn soi hoặc kính hiển vi để thấy rõ côn trùng và tình trạng ống tai, màng nhĩ. Tuỳ trường hợp, bác sĩ dùng dụng cụ gắp chuyên dụng, ống hút nhỏ, hoặc bơm rửa nhẹ khi chắc màng nhĩ còn nguyên. Với trẻ nhỏ vùng vẫy nhiều, có thể cần giữ cố định hoặc hỗ trợ thêm để lấy an toàn.
Sau khi lấy ra, bác sĩ kiểm tra lại toàn bộ ống tai để chắc không sót mảnh chân, cánh và đánh giá tổn thương. Nếu có trầy xước, viêm ống tai hay tổn thương màng nhĩ, bác sĩ sẽ hướng dẫn chăm sóc và thuốc nếu cần, kèm lịch tái khám. Giữ tai khô theo dặn dò, không tự nhỏ thuốc khác.
Sau sự cố: theo dõi gì trong vài ngày
Sau khi côn trùng đã được lấy ra, phần lớn người bị chỉ còn cảm giác hơi đau, ngứa trong ống tai một hai ngày rồi hết. Trong thời gian này, giữ tai khô: khi tắm gội có thể nhét nhẹ một miếng bông thấm chút dầu dưỡng ở cửa tai theo dặn dò của bác sĩ, tránh bơi lội cho tới khi bác sĩ cho phép, không ngoáy tai để "kiểm tra".
Quay lại khám nếu: đau tăng dần thay vì giảm; tai chảy dịch, mủ, có mùi hôi; sốt; nghe kém, ù tai không đỡ sau vài ngày; chóng mặt; cảm giác vẫn còn vật gì cựa hoặc vướng trong tai. Đó có thể là dấu hiệu còn sót mảnh côn trùng, viêm ống tai hoặc tổn thương màng nhĩ cần điều trị.
Nhiều người sau lần đó mất ngủ vì sợ, cứ nghe tiếng động nhỏ là giật mình. Màn ngủ giắt kín và dọn sạch phòng ngủ là cách vừa phòng thật vừa giúp yên tâm. Nếu nỗi sợ kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ nhiều tuần, có thể trò chuyện với bác sĩ — đó là phản ứng bình thường sau một trải nghiệm khó chịu và có cách giúp.
Trẻ nhỏ: những lưu ý riêng
Trẻ nhỏ là nhóm hay gặp và khó xử trí nhất vì trẻ hoảng sợ, khóc, vùng vẫy và không mô tả được. Người lớn trước hết giữ bình tĩnh, ôm trẻ, nói nhẹ nhàng; giữ tay trẻ không cho đập, ngoáy tai. Nghiêng đầu trẻ cho tai có côn trùng hướng xuống, kéo nhẹ vành tai xuống dưới và ra sau.
Không tự gắp, không nhỏ bất cứ thứ gì vào tai trẻ khi không chắc chắn về màng nhĩ. Ống tai trẻ nhỏ hẹp và da mỏng, rất dễ tổn thương. Đưa trẻ đến cơ sở y tế có khám tai mũi họng; trên đường đi giữ trẻ ở tư thế ngồi hoặc nằm nghiêng, tai bị vào hướng xuống.
Sau sự cố, trẻ có thể sợ đi ngủ trong vài đêm. Giải thích đơn giản rằng con côn trùng chỉ bị lạc đường, giờ đã ra ngoài; cho trẻ ngủ trong màn và để trẻ thấy màn được giắt kín. Đây cũng là dịp dạy trẻ không bỏ đồ vật nhỏ vào tai, mũi — một nguyên nhân dị vật tai khác rất hay gặp ở trẻ.
Phòng côn trùng vào tai: chỗ ngủ, gián và thói quen nhỏ
Cách phòng hiệu quả nhất là ngủ màn — màn chặn cả muỗi, gián, kiến, bướm đêm. Với người phải ngủ dưới sàn, nằm võng, ngủ trưa ở nơi làm việc, một chiếc màn chụp gấp gọn hay ít nhất là không nằm sát chân tường, góc tủ — nơi gián đi lại — giúp giảm rủi ro.
Giảm gián trong nhà, nhất là ở phòng ngủ: không ăn uống trên giường, không để vụn bánh, cốc sữa qua đêm cạnh gối; bịt khe chân tường, lỗ thoát sàn có nắp chặn mùi; giữ bếp khô sạch để gián không có thức ăn. Kiến bò lên giường thường theo vệt đồ ngọt; lau sạch và xoá vệt mùi kiến theo hướng dẫn trong danh mục về kiến.
Người già nằm liệt giường, người bệnh không tự gạt côn trùng được cần người chăm kiểm tra chỗ nằm, giữ màn kín và vệ sinh tai định kỳ theo hướng dẫn nhân viên y tế. Thú cưng như chó cũng có thể bị côn trùng, hạt cỏ lọt vào tai: nếu chó lắc đầu liên tục, nghiêng đầu, gãi tai, kêu đau, đưa tới bác sĩ thú y; không tự ngoáy hay nhỏ thuốc vào tai thú.
Câu hỏi thường gặp
Côn trùng chết trong tai có nguy hiểm không?
Côn trùng đã chết không cựa quậy nên bớt đau, nhưng vẫn là vật lạ cần lấy ra; để lâu có thể gây viêm ống tai. Đi khám tai mũi họng để được lấy ra trọn vẹn và kiểm tra màng nhĩ.
Soi đèn vào tai có làm côn trùng bò ra không?
Đôi khi có, vì một số côn trùng hướng về phía sáng, nhưng không đảm bảo. Có thể thử trong lúc giữ bình tĩnh và nghiêng đầu; không ra thì đi khám, đừng cố bằng các cách khác.
Nhỏ dầu ăn vào tai có an toàn không?
Chỉ cân nhắc khi chắc màng nhĩ còn nguyên, không chảy máu hay dịch, không đau dữ dội, và dầu chỉ ấm bằng nhiệt độ cơ thể. Nhiều trường hợp, nhất là trẻ nhỏ, nên đi khám ngay thay vì tự làm. Không nhỏ cồn, xăng, hoá chất.
Gián vào tai có làm điếc không?
Phần lớn trường hợp được xử trí đúng thì không ảnh hưởng thính lực lâu dài. Rủi ro tăng khi tự ngoáy, gắp làm thủng màng nhĩ hoặc khi để lâu gây viêm. Nghe kém kéo dài sau sự cố cần được khám lại.
Sau khi lấy côn trùng ra có cần dùng thuốc không?
Tuỳ tình trạng ống tai và màng nhĩ, bác sĩ sẽ quyết định. Nếu không có tổn thương, thường không cần thuốc. Không tự nhỏ thuốc tai có sẵn trong nhà khi chưa có chỉ định.
Làm sao để trẻ không bị côn trùng vào tai khi ngủ?
Cho trẻ ngủ màn mọi giấc, không ngủ trực tiếp dưới sàn sát chân tường, không ăn uống trên giường, giữ phòng ngủ ít gián, kiến. Kiểm tra màn trước khi đặt trẻ vào và giắt kín mép.