Sốc phản vệ do côn trùng đốt là phản ứng dị ứng toàn thân, thường do ong mật, ong vò vẽ, ong bắp cày hoặc kiến lửa, xuất hiện trong vài phút tới khoảng một giờ sau khi bị đốt. Dấu hiệu: mề đay hay đỏ da lan khắp người, sưng môi lưỡi họng, khó thở, khò khè, khàn tiếng, chóng mặt, ngất, nôn, đau bụng. Chỉ cần nghi ngờ là gọi cấp cứu 115 ngay; nếu người bệnh đã được bác sĩ kê bút tiêm cấp cứu, dùng ngay theo hướng dẫn đã được dạy.
Phản vệ có thể xảy ra ở người chưa từng biết mình dị ứng, và có thể chỉ sau một nốt đốt. Bài viết theo các nguyên tắc cấp cứu phổ biến, ở mức kiến thức chung cho gia đình; không thay khoá huấn luyện sơ cấp cứu và không nêu thuốc hay liều. Muỗi đốt rất hiếm khi gây phản vệ — nhóm cần để ý là côn trùng có nọc.
Phản vệ là gì và vì sao côn trùng đốt có thể gây ra
Ở người đã mẫn cảm, hệ miễn dịch "ghi nhớ" một số protein trong nọc côn trùng bằng kháng thể IgE gắn trên tế bào mast và tế bào ái kiềm. Khi bị đốt lần sau, nọc gặp các kháng thể này và kích hoạt tế bào giải phóng ồ ạt histamin cùng nhiều chất trung gian khác ra khắp cơ thể. Mạch máu giãn rộng, thành mạch thấm dịch, cơ trơn đường thở co thắt — huyết áp tụt, đường thở hẹp lại, da nổi mề đay.
Khác với vết đốt sưng to tại chỗ, phản vệ là phản ứng toàn thân, liên quan tới nhiều cơ quan cùng lúc, và có thể tiến triển rất nhanh. Thời gian từ khi bị đốt tới khi có triệu chứng thường ngắn — vài phút tới vài chục phút; phản ứng xuất hiện càng sớm thường càng nặng.
Côn trùng hay gây phản vệ thuộc bộ cánh màng: ong mật, ong vò vẽ, ong bắp cày, ong đất và kiến lửa. Muỗi, rệp, bọ chét chủ yếu gây phản ứng tại chỗ. Không thể dự đoán chắc ai sẽ bị: nhiều người bị đốt nhiều lần không sao rồi một lần lại phản ứng nặng.
Dấu hiệu nhận biết trong vài phút đầu
Phản vệ thường biểu hiện ở hai hệ cơ quan trở lên. Không cần đủ tất cả các dấu hiệu; có khó thở hoặc choáng ngất sau khi bị đốt là đã đủ lý do gọi 115.
- Da, niêm mạc: mề đay, ngứa, đỏ da lan khắp người, không chỉ quanh vết đốt; sưng môi, mí mắt, lưỡi, mặt.
- Hô hấp: khó thở, thở rít, khò khè, ho dồn, khàn giọng, cảm giác nghẹn, khó nuốt, tức ngực.
- Tuần hoàn: chóng mặt, choáng váng khi đứng lên, da tái, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh yếu, ngất.
- Tiêu hoá: buồn nôn, nôn, đau bụng quặn, tiêu chảy xuất hiện nhanh.
- Toàn thân: cảm giác lo sợ bất thường, "như sắp có chuyện", bồn chồn; ở trẻ nhỏ có thể chỉ thấy quấy khóc, lả đi.
Phân biệt với phản ứng tại chỗ lớn: vùng sưng rộng quanh vết đốt, có khi cả cánh tay, nhưng không mề đay toàn thân, không khó thở, không choáng — thường không phải phản vệ, vẫn nên báo bác sĩ. Khi không chắc, xử trí như phản vệ và gọi 115 — đó là lựa chọn an toàn.
Việc phải làm ngay trong lúc chờ cấp cứu
Các bước dưới đây theo nguyên tắc cấp cứu phản vệ phổ biến cho người không chuyên. Người được huấn luyện sơ cấp cứu sẽ làm tốt hơn — nếu có điều kiện, nên học một khoá.
- Gọi 115 ngay, nói rõ: "nghi sốc phản vệ do ong đốt", địa chỉ, tình trạng thở và tỉnh táo của người bệnh.
- Nếu người bệnh có bút tiêm cấp cứu do bác sĩ kê, giúp họ dùng ngay theo hướng dẫn in trên bút và đã được dạy; ghi lại giờ dùng.
- Đặt tư thế: nếu tỉnh và không khó thở, cho nằm ngửa, kê cao chân. Nếu khó thở, cho ngồi tựa. Thai phụ cho nằm nghiêng trái. Nôn hoặc lơ mơ thì nằm nghiêng an toàn.
- Không để người bệnh đứng dậy, đi lại, kể cả đi vào nhà vệ sinh — tụt huyết áp khi đứng có thể gây ngừng tim.
- Nếu còn ngòi ong mật trên da, gạt ra nhanh; không mất thời gian vào việc khác như rửa, chườm.
- Nới lỏng quần áo chật, giữ ấm, ở bên cạnh, trấn an, theo dõi thở liên tục.
- Nếu người bệnh ngừng thở, không phản ứng: làm hồi sức tim phổi nếu đã được huấn luyện, làm theo hướng dẫn qua điện thoại của tổng đài cấp cứu.
- Mang theo bao bì thuốc đang dùng, ghi nhận thời điểm bị đốt, loại côn trùng nếu biết để báo cho nhân viên y tế.
Thuốc điều trị phản vệ là thuốc cấp cứu đặc biệt, do nhân viên y tế dùng hoặc do bác sĩ kê cho người có nguy cơ. Thuốc chống dị ứng uống thông thường không thay thế được và không đủ nhanh cho phản vệ.
Những sai lầm hay gặp
Chờ xem có nặng thêm không. Phản vệ có thể chuyển nặng trong vài phút. Mỗi phút chờ là một phút mất đi. Nghi ngờ là gọi.
Tự chở người bệnh bằng xe máy. Người đang choáng, khó thở ngồi sau xe máy có thể ngất, ngã. Nếu buộc phải tự đưa đi vì cấp cứu không tới kịp, dùng ô tô, cho nằm hoặc ngồi tựa, có người ngồi cạnh theo dõi.
Cho uống thuốc chống dị ứng rồi để ở nhà. Thuốc uống không đủ cho phản vệ, và triệu chứng có thể tạm lui rồi quay lại. Người đã có dấu hiệu phản vệ cần được theo dõi ở cơ sở y tế.
Đỡ người bệnh đứng dậy, đi lại. Tư thế đứng làm máu dồn xuống chân khi mạch đang giãn, huyết áp tụt thêm. Giữ nằm hoặc ngồi tựa.
Cho ăn uống, cho ngậm gì đó. Người đang sưng họng, khó thở có thể sặc. Không cho ăn uống cho tới khi được nhân viên y tế đánh giá.
Đổ lỗi, hỏi han dài dòng. Thông tin cần thiết chỉ là: bị gì đốt, lúc nào, đã dùng thuốc gì, có tiền sử dị ứng không. Mọi thứ khác để sau.
Kiến lửa, ong ở sân vườn: tình huống hay gặp với người dị ứng
Ở nhà phố và nhà vườn, nhiều ca phản vệ do côn trùng xảy ra trong những việc rất đời thường: phát cỏ giẫm phải tổ kiến lửa, nhặt quả rụng có ong vò vẽ đang ăn, uống lon nước ngọt để ngoài hiên có ong chui vào, dọn kho đụng tổ ong trong chồng đồ cũ. Kiến lửa cắn bám và chích nhiều lần, nhiều con cùng lúc, nên một lần giẫm phải tổ có thể nhận hàng chục nốt.
Người đã biết mình dị ứng nọc ong hay kiến lửa nên để người khác làm những việc có nguy cơ: phát cỏ, dọn kho, tỉa cây rậm. Nếu buộc phải làm, đi giày kín và tất dài, quần dài nhét ống vào tất, găng tay, có người đi cùng biết cách giúp, và có sẵn thuốc cấp cứu nếu bác sĩ đã kê. Khi thấy ụ đất xốp nhiều kiến ở sân, khoanh vùng tránh xa thay vì giẫm qua.
Với kiến lửa đã bò lên chân, đi nhanh ra khỏi khu vực tổ và gạt kiến xuống bằng tay hoặc khăn; không đứng tại chỗ giũ chân. Sau đó vẫn theo dõi dấu hiệu toàn thân như ở phần trên.
Vì sao vẫn phải ở lại bệnh viện dù đã đỡ
Một đặc điểm của phản vệ là có thể xảy ra phản ứng hai pha: triệu chứng lui đi sau xử trí ban đầu rồi quay trở lại sau vài giờ, có khi nặng hơn, dù không bị đốt thêm. Không thể dự đoán chắc ai sẽ có pha thứ hai. Vì vậy sau một đợt phản vệ, bác sĩ thường giữ người bệnh theo dõi tại cơ sở y tế một khoảng thời gian, dài hay ngắn tuỳ mức độ.
Gia đình đôi khi sốt ruột vì thấy người bệnh đã tỉnh, đã hết mề đay, muốn xin về. Hãy nghe theo bác sĩ. Khi được về, hỏi rõ: dấu hiệu nào phải quay lại ngay, có cần mang theo thuốc cấp cứu không, cần đi khám chuyên khoa dị ứng ở đâu.
Một số người bị nhiều nốt ong cùng lúc còn có nguy cơ ngộ độc nọc — tổn thương cơ, thận, gan — xuất hiện muộn, độc lập với dị ứng. Đó là thêm lý do để được theo dõi, xét nghiệm theo chỉ định của bác sĩ.
Sau cơn phản vệ: chuẩn bị cho lần sau
Người đã từng bị phản vệ do côn trùng đốt có nguy cơ bị lại khi bị đốt lần sau. Việc nên làm: khám chuyên khoa dị ứng – miễn dịch để được xác định loại côn trùng gây dị ứng, được kê thuốc cấp cứu mang theo nếu bác sĩ thấy cần, và được tư vấn về liệu pháp miễn dịch đặc hiệu với nọc côn trùng — phương pháp giảm mẫn cảm được dùng ở nhiều nơi cho người dị ứng nọc ong, thực hiện tại cơ sở chuyên khoa.
Ở nhà, lập một "kế hoạch hành động" đơn giản: giấy ghi tên dị nguyên, dấu hiệu cần chú ý, các bước xử trí, số 115, để ở chỗ cả nhà biết; người thân, đồng nghiệp, giáo viên (nếu là trẻ) được giải thích cách giúp. Mang theo thuốc cấp cứu khi đi làm vườn, dã ngoại, về quê; kiểm hạn dùng định kỳ.
Giảm cơ hội bị đốt: nhờ người khác dọn chỗ có tổ ong, nhờ cứu hộ di dời tổ gần nhà; mặc quần áo dài, đi giày khi ra vườn; không uống nước ngọt hở ngoài trời; cẩn thận khi tỉa cây, phát cỏ. Những biện pháp này không cần hại con ong nào, chỉ là giữ khoảng cách.
Trẻ em, người già, thai phụ và thú cưng
Trẻ em. Trẻ có thể không diễn tả được khó thở; để ý trẻ đột ngột quấy khóc, ho, thở nhanh, môi tái, lả đi sau khi bị đốt. Trẻ đã từng phản vệ cần kế hoạch hành động ở cả nhà và trường.
Người già, người có bệnh tim mạch. Có thể phản ứng nặng hơn; một số thuốc điều trị huyết áp, tim mạch có thể làm việc cấp cứu khó hơn. Báo cho nhân viên y tế đầy đủ thuốc đang dùng.
Thai phụ. Phản vệ khi mang thai ảnh hưởng cả mẹ và thai; cho nằm nghiêng trái và gọi 115 ngay.
Người hen. Người hen kiểm soát kém có nguy cơ phản vệ nặng hơn về hô hấp; giữ hen được kiểm soát tốt theo hướng dẫn bác sĩ cũng là một cách chuẩn bị.
Chó mèo. Thú cưng cũng có thể bị phản ứng dị ứng nặng sau ong đốt: nôn, tiêu chảy, yếu, nướu nhợt, sưng mặt, khó thở, ngã quỵ. Đưa tới bác sĩ thú y ngay; không cho uống thuốc của người.
Câu hỏi thường gặp
Bị muỗi đốt có gây sốc phản vệ không?
Rất hiếm. Muỗi chủ yếu gây phản ứng tại chỗ, có khi sưng to ở trẻ nhỏ. Côn trùng hay gây phản vệ là nhóm có nọc như ong mật, ong vò vẽ, ong bắp cày, kiến lửa. Dù vậy, bất kỳ ai có dấu hiệu toàn thân sau khi bị đốt đều cần được cấp cứu.
Chưa từng dị ứng thì có bị sốc phản vệ không?
Có thể. Một số người chỉ phát hiện mình dị ứng nọc ong khi lần đầu có phản ứng nặng. Vì vậy mọi người trong gia đình nên biết nhận ra dấu hiệu và gọi 115 kịp thời.
Sốc phản vệ xuất hiện sau bao lâu?
Thường trong vài phút tới khoảng một giờ sau khi bị đốt, phản ứng càng sớm thường càng nặng. Sau khi đã đỡ, triệu chứng có thể quay lại sau vài giờ, nên người bệnh cần được theo dõi tại cơ sở y tế.
Có thể tự mua bút tiêm cấp cứu để sẵn trong nhà không?
Thuốc cấp cứu phản vệ cần bác sĩ chỉ định, hướng dẫn cách dùng và loại phù hợp với cân nặng. Người đã từng phản vệ nên khám chuyên khoa dị ứng để được kê và huấn luyện. Không tự mua dùng theo lời mách.
Nên học sơ cấp cứu ở đâu?
Các tổ chức như hội chữ thập đỏ, trung tâm y tế, bệnh viện và một số trường học thường tổ chức lớp sơ cấp cứu cơ bản, có phần phản vệ và hồi sức tim phổi. Một buổi học thực hành giúp tự tin hơn nhiều so với chỉ đọc tài liệu.
Người bị dị ứng nọc ong có nên tránh hẳn ra vườn không?
Không cần tránh hẳn, nhưng nên chuẩn bị: mang thuốc cấp cứu nếu được kê, mặc quần áo dài, đi giày, không để đồ ngọt hở, nhờ người khác xử lý tổ ong, báo người đi cùng về tình trạng của mình và cách giúp.