Với nhà có thú cưng, những cách xua côn trùng an toàn nhất vẫn là các biện pháp vật lý: lưới cửa, màn, quạt, bịt khe, giữ bát ăn và khay vệ sinh sạch; còn tinh dầu, nhang muỗi, bình xịt và mọi sản phẩm hoá chất phải được cân nhắc riêng cho từng loài, vì mèo nhạy cảm với tinh dầu, chim nhạy cảm với khói và hơi bay, còn cá cảnh có thể chết vì một lượng nhỏ hoá chất diệt côn trùng rơi vào bể.
Thú cưng nhỏ hơn người nhiều lần, sống sát mặt sàn, liếm lông, liếm chân, và một số loài có cách chuyển hoá chất rất khác người. Thứ an toàn với người chưa chắc an toàn với chúng. Bài viết đưa ra bảng mức an toàn của từng biện pháp với từng nhóm thú cưng, các nguồn hút côn trùng do chính thú cưng tạo ra, và thứ tự xua côn trùng hợp lý cho nhà nuôi thú.
Vì sao thú cưng dễ bị ảnh hưởng hơn người
Kích thước là yếu tố đầu tiên: cùng một lượng hơi hay bụi hoá chất trong phòng, con mèo nặng vài ký hay con chim vài chục gram nhận một liều tính theo cân nặng cao hơn người lớn rất nhiều. Thú cưng lại sống sát sàn, nơi bụi và hoá chất lắng xuống, nằm trên thảm, nệm, và liếm chân, liếm lông — đưa thẳng những gì dính trên đó vào miệng.
Yếu tố thứ hai là sinh lý. Mèo thiếu một số enzyme gan dùng để chuyển hoá nhiều hợp chất có trong tinh dầu và một số thuốc, nên các chất này dễ tích lại trong cơ thể. Chim có hệ hô hấp rất hiệu quả trong việc trao đổi khí, nên cũng hấp thu nhanh mọi thứ có trong không khí, từ khói nhang tới hơi chảo chống dính quá nhiệt. Cá sống trong nước và rất nhạy với nhiều nhóm hoạt chất diệt côn trùng; một lượng nhỏ rơi vào bể có thể gây hại.
Yếu tố thứ ba là hành vi: chó mèo tò mò, ngửi, liếm, gặm mọi thứ mới; bả, viên chống muỗi, chai tinh dầu để thấp đều có thể bị chúng tìm thấy. Vì vậy, xua côn trùng trong nhà có thú cưng cần nghĩ theo góc nhìn của con vật, không chỉ của người.
Mức an toàn tương đối của các biện pháp xua với từng nhóm thú cưng
Bảng mang tính tham khảo, theo nguyên tắc thận trọng. "Cẩn thận" nghĩa là chỉ dùng khi đã đọc nhãn, sắp xếp cách ly, và theo dõi phản ứng của thú cưng:
| Biện pháp | Chó | Mèo | Chim cảnh | Cá cảnh | Gặm nhấm nhỏ |
|---|---|---|---|---|---|
| Lưới cửa, màn, bịt khe | An toàn | An toàn | An toàn | An toàn | An toàn |
| Quạt | An toàn | An toàn | Không thổi thẳng vào lồng | An toàn | Không thổi thẳng vào chuồng |
| Tinh dầu khuếch tán | Cẩn thận | Tránh | Tránh | Cẩn thận, che bể | Cẩn thận |
| Nhang muỗi, khói | Cẩn thận, nơi thoáng | Cẩn thận, nơi thoáng | Tránh trong phòng có chim | Cẩn thận | Cẩn thận |
| Bình xịt côn trùng | Tránh khi có mặt | Tránh khi có mặt | Tránh | Tránh gần bể | Tránh |
| Máy đuổi siêu âm | Tuỳ con | Tuỳ con | Chưa rõ | Không liên quan | Tránh gần chuồng |
Biện pháp vật lý ở hàng đầu bảng là lựa chọn mặc định. Mọi biện pháp khác cần thêm một câu hỏi: con vật của mình có ở trong vùng ảnh hưởng không, và có cách nào cách ly trong lúc dùng không.
Khói, hơi và tinh dầu: những rủi ro hay bị bỏ qua
Nhang muỗi trong phòng có chim. Chim cảnh có thể bị ảnh hưởng hô hấp bởi khói đốt trong phòng kín. Không đốt nhang muỗi, nhang thơm trong phòng đặt lồng chim; nếu cần dùng ở nơi khác, giữ cửa thông thoáng và lồng chim ở xa.
Tinh dầu khuếch tán khi có mèo. Hơi tinh dầu đọng lên lông mèo, mèo liếm vào; một số loại như tràm trà, bạc hà, quế, cam chanh, khuynh diệp được cảnh báo nhiều. Nhà có mèo nên bỏ thói quen khuếch tán tinh dầu để xua muỗi.
Bình xịt gần bể cá. Nhiều nhóm hoạt chất diệt côn trùng rất độc với cá. Hạt sương bay xa hơn bạn nghĩ và rơi xuống mặt nước; máy sục khí còn hút không khí trong phòng vào nước. Nếu buộc phải dùng ở phòng có bể, che kín bể và tắt sục khí theo hướng dẫn, rồi thông gió kỹ.
Sản phẩm trị ve, bọ chét cho chó dùng cho mèo. Một số sản phẩm dành cho chó chứa hoạt chất có thể rất độc với mèo. Không dùng chéo sản phẩm giữa các loài, và mọi sản phẩm trị ve, bọ chét cho thú cưng nên theo hướng dẫn của bác sĩ thú y.
Viên, bánh xua côn trùng đặt dưới sàn. Chó con, mèo con có thể gặm. Bất cứ thứ gì đặt thấp trong nhà có thú cưng đều nên được coi là thứ thú cưng sẽ thử ăn.
Thú cưng cũng tạo ra nguồn hút côn trùng
Bát thức ăn để cả ngày, nhất là thức ăn ướt, là thứ hút kiến và ruồi rất mạnh. Cho thú cưng ăn theo bữa, cất phần thừa sau khoảng nửa giờ, rửa bát ngay; thức ăn khô đựng trong thùng kín có nắp. Có thể đặt bát trong một khay nông có nước làm hào chặn kiến, nhưng thay nước hằng ngày để không thành chỗ muỗi đẻ.
Khay cát vệ sinh của mèo, chuồng chó, lồng chim, chuồng hamster đều có chất thải hữu cơ, thức ăn rơi vãi và độ ẩm — điều kiện để ruồi và một số côn trùng nhỏ phát triển. Dọn chất thải hằng ngày, thay cát theo lịch, lau đáy lồng, chuồng và để khô. Hạt, rau rơi vãi quanh lồng chim là món của kiến, gián và mọt; quét dọn mỗi tối.
Bát nước của thú cưng để ngoài sân hay ban công cần được thay mỗi ngày: nước đứng vài ngày là nơi muỗi đẻ. Đồ chơi bằng vải, ổ nằm cần được giặt định kỳ và phơi khô; ổ nằm ẩm, có lông và vảy da là chỗ bọ chét và mạt bụi ưa thích. Với bọ chét đã bám trên thú cưng, đó là chuyện sức khoẻ thú, cần hỏi bác sĩ thú y.
Thứ tự xua côn trùng hợp lý cho nhà nuôi thú
Đi theo thứ tự này giúp giảm côn trùng mà gần như không thêm rủi ro cho thú cưng:
- Giữ sạch khu vực của thú cưng: bát ăn theo bữa, khay cát, chuồng, lồng dọn hằng ngày.
- Chặn đường vào: lưới cửa chắc chắn đủ chịu móng mèo, bịt khe chân tường, nắp thoát sàn.
- Dọn nước đọng: bát nước ngoài trời thay hằng ngày, đĩa lót chậu cây khô.
- Dùng quạt và luồng gió cho chỗ người và thú cưng hay nằm.
- Bắt thả côn trùng lạc vào thay vì xịt; đưa thú cưng ra khỏi phòng lúc bắt để chúng không vồ.
- Nếu cần sản phẩm hoá chất, chọn loại ít phơi nhiễm, đọc kỹ nhãn về thú cưng, cách ly thú cưng theo thời gian ghi trên nhãn, che bể cá, đưa chim ra phòng khác.
- Với vấn đề lớn như ổ gián, mối, rệp giường, nhờ đơn vị có giấy phép và báo trước cho họ về thú cưng trong nhà.
Thứ tự này cũng chính là thứ tự an toàn cho trẻ nhỏ, nên nhà vừa có trẻ vừa có thú cưng không cần hai cách làm khác nhau.
Chuồng, lồng, bể: sắp xếp chỗ ở của thú cưng để ít côn trùng
Chỗ ở của thú cưng nên được nghĩ như một góc bếp nhỏ: có thức ăn, có nước, có chất thải — đủ ba thứ côn trùng cần. Đặt chuồng, lồng ở nơi thoáng, khô, có nắng nhẹ, không sát góc tường ẩm. Kê chuồng cao khỏi sàn vài phân để dễ lau bên dưới và không thành chỗ trú của gián.
Lồng chim ngoài ban công nên có khay hứng phân, hạt rơi vãi tháo ra rửa được; bọc thêm lưới mắt nhỏ quanh lồng vào mùa muỗi, vì chim cảnh cũng bị muỗi đốt. Chuồng chó ngoài sân cần mái che mưa, nền thoát nước tốt để không đọng vũng; ổ nằm bằng vải nên có hai bộ để thay phiên giặt phơi.
Bể cá đặt xa cửa sổ hướng nắng gắt để tránh rêu và nước nóng; có nắp đậy giúp bớt côn trùng rơi vào và bớt bụi. Bể, chậu nuôi cá ngoài trời có cá ăn lăng quăng thì không lo muỗi đẻ, nhưng các chậu thuỷ sinh không có cá, chậu sen nhỏ thì cần thay nước hoặc thả cá. Chuồng hamster, thỏ trong nhà thay lót chuồng đều, không để rau quả thừa qua đêm trong chuồng.
Khi thú cưng săn côn trùng và bị đốt, cắn
Chó mèo hay vồ, cắn côn trùng; phần lớn trường hợp vô hại, thậm chí là trò chơi tự nhiên. Rủi ro đến từ những loài có nọc hay chất độc: ong mật, ong vò vẽ, kiến lửa, rết, sâu có lông, kiến ba khoang, bọ xít. Thú cưng bị đốt thường ở mõm, miệng, chân trước.
Dấu hiệu cần đưa tới bác sĩ thú y ngay: mặt, mõm sưng nhanh; khó thở, thở khò khè; nôn nhiều; chảy dãi nhiều kéo dài; lừ đừ, đứng không vững; bị nhiều vết đốt cùng lúc. Không tự cho thú cưng uống thuốc của người.
Để giảm rủi ro, không để chó mèo chạy tự do ở khu vực có tổ ong, kiểm sân vườn trước khi thả thú cưng ra chơi vào mùa ong vò vẽ, và đưa thú cưng vào nhà vào những tối côn trùng bay nhiều. Chim cảnh nuôi ngoài ban công cũng nên có lồng lưới mắt nhỏ để ong vò vẽ không chui vào.
Lưu ý chung cho trẻ nhỏ và người dị ứng trong nhà nuôi thú
Trẻ nhỏ và thú cưng thường chơi chung trên sàn, nên mọi thứ an toàn cho thú cưng ở mức sàn nhà cũng là điều có lợi cho trẻ. Cất chai tinh dầu, bình xịt, viên xua côn trùng trên cao, trong tủ có khoá; dạy trẻ không cho thú cưng ăn hay ngửi những thứ lạ.
Người dị ứng với lông thú thường cũng nhạy cảm với bụi nhà và dị nguyên từ gián, mạt bụi; với họ, mỗi lần dùng hoá chất trong nhà là thêm một tác nhân kích thích đường thở. Giữ ổ nằm của thú cưng sạch, hút bụi thường xuyên và hạn chế hoá chất trong không khí giúp giảm cả hai nhóm dị nguyên cùng lúc.
Nếu thú cưng hoặc người trong nhà có biểu hiện bất thường sau khi một sản phẩm diệt hay xua côn trùng được dùng, ngừng ngay, mở cửa thông gió, đưa người và thú cưng ra khỏi phòng, giữ lại bao bì, và liên hệ cơ sở y tế hoặc bác sĩ thú y. Với người bị ngộ độc nặng, khó thở, co giật, gọi cấp cứu 115 ngay và mang theo bao bì sản phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nuôi mèo có dùng tinh dầu sả xua muỗi được không?
Nên tránh khuếch tán hoặc xịt tinh dầu trong không gian mèo sống. Nếu người trong nhà muốn dùng sản phẩm bôi da gốc tinh dầu, bôi khi ra ngoài và rửa sạch trước khi bế, vuốt ve mèo.
Đốt nhang muỗi có hại cho chó không?
Chó ít nhạy cảm hơn chim, nhưng khói đốt trong phòng kín vẫn không tốt cho đường hô hấp của cả người và vật. Nếu dùng, chỉ dùng ở nơi thoáng gió, và ưu tiên quạt, lưới, màn trước.
Bể cá có cần che khi lau nhà bằng nước tẩy không?
Nên che, đặc biệt khi dùng dạng xịt. Các chất tẩy mạnh và hoá chất diệt côn trùng đều có thể gây hại cho cá nếu rơi vào nước. Lau bằng nước xà phòng thường quanh khu bể là an toàn hơn.
Ruồi bu quanh khay cát mèo phải làm sao?
Dọn chất thải mỗi ngày, thay cát theo lịch, rửa khay và để khô, đặt khay ở nơi thoáng. Ruồi tìm tới vì chất hữu cơ; khi khay sạch, ruồi sẽ bớt mà không cần xịt gì.
Máy đuổi côn trùng siêu âm có làm hamster sợ không?
Hamster và các loài gặm nhấm nghe được dải siêu âm tốt hơn người, nên thiết bị phát liên tục gần chuồng có thể làm chúng căng thẳng. Trong khi bằng chứng về tác dụng đuổi côn trùng của máy lại yếu, nên không đáng để đánh đổi.