Một con ruồi đậu thoáng qua lên đĩa thức ăn vừa nấu xong thường không làm món ăn trở nên nguy hiểm với người khoẻ mạnh. Rủi ro tăng lên khi ruồi đậu lâu, đậu nhiều lần, khi thức ăn để ngoài nhiệt độ phòng nhiều giờ, khi đó là thức ăn ăn ngay không nấu lại (rau sống, trái cây cắt sẵn, nộm, bánh), và khi người ăn là trẻ nhỏ, người già, thai phụ hay người bệnh. Lý do là ruồi, gián sống trên rác, phân, cống rãnh và mang vi khuẩn từ đó sang thức ăn qua chân, lông, nước bọt và chất thải của chúng.
Cách phòng không cần hoá chất: che đậy thức ăn, cất tủ lạnh kịp thời, đổ rác kín hằng ngày, rửa tay và giữ bếp khô. Bài này giải thích cơ chế, có bảng giúp quyết định giữ hay bỏ, và các dấu hiệu tiêu chảy phải đi khám.
Ruồi chuyển mầm bệnh sang thức ăn bằng cách nào
Ruồi nhà đẻ trứng và giòi phát triển trong rác hữu cơ, phân người và vật nuôi, xác động vật, thức ăn thối. Ruồi trưởng thành tiếp tục bay qua lại giữa những nơi đó và bếp nhà người. Chân và thân ruồi có nhiều lông nhỏ, đầu chân có đệm dính — vi khuẩn, trứng giun sán bám vào rất dễ.
Ruồi không nhai được thức ăn rắn. Để ăn, nó nhả dịch tiêu hoá lên thức ăn cho tan ra rồi hút lại; trong lúc đó, ruồi thường thải phân ngay tại chỗ. Vì vậy một con ruồi đậu lâu trên miếng thịt, đĩa xôi không chỉ để lại dấu chân mà có thể để lại cả dịch nôn và chất thải mang vi khuẩn từ nơi nó vừa ở.
Các tài liệu y tế công cộng, trong đó có Tổ chức Y tế Thế giới, nhắc tới vai trò của ruồi trong lây truyền một số bệnh đường ruột và bệnh mắt hột ở những nơi vệ sinh kém. Nguy cơ ở từng lần ruồi đậu thường thấp, nhưng cộng dồn qua nhiều bữa, nhiều đĩa thức ăn để hở thì không nhỏ — nhất là mùa nóng, khi ruồi nhiều và vi khuẩn nhân lên nhanh.
Gián trong bếp: ít thấy hơn ruồi nhưng tiếp xúc nhiều hơn
Gián hoạt động chủ yếu ban đêm, nên người nhà ít khi thấy chúng bò trên thức ăn. Nhưng chính vì vậy chúng có cả đêm để đi qua bát đĩa úp trên chạn, mặt thớt, nồi cơm còn sót, túi bánh mở miệng. Gián sống trong cống, hố ga, thùng rác, khe tủ ẩm — và mang theo vi khuẩn từ đó, thải phân, nôn dịch tiêu hoá lên bề mặt như ruồi.
Các nghiên cứu đã phân lập được nhiều loại vi khuẩn gây bệnh đường ruột trên cơ thể và trong phân gián bắt ở nhà ở, bệnh viện, bếp ăn. Gián còn là nguồn dị nguyên gây hen như bài riêng đã nói. Vì vậy gián trong bếp vừa là chuyện vệ sinh thực phẩm, vừa là chuyện hô hấp.
Hệ quả thực tế: bát đĩa, dụng cụ để qua đêm ở nơi gián có thể bò tới nên tráng lại trước khi dùng; thức ăn để ngoài qua đêm không che đậy thì bỏ; thớt, mặt bếp lau khô trước khi đi ngủ. Phần cắt nguồn và chặn đường vào của gián nằm ở danh mục về gián, kiến, ruồi trong bếp.
Ruồi đậu vào thức ăn: giữ hay bỏ
Bảng dưới đây là cách nghĩ theo mức rủi ro, dựa trên nguyên tắc an toàn thực phẩm chung. Không có ranh giới tuyệt đối; khi nghi ngờ, nhất là với đồ ăn của trẻ nhỏ và người bệnh, bỏ là an toàn hơn.
| Tình huống | Mức rủi ro | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Ruồi đậu thoáng qua món vừa nấu, ăn ngay | Thấp | Bỏ phần nhỏ chỗ ruồi đậu nếu muốn, ăn ngay, che phần còn lại |
| Ruồi đậu lâu, nhiều con, trên món để ngoài | Trung bình tới cao | Bỏ phần bề mặt hoặc cả đĩa nếu ăn sống; món nấu được thì đun sôi lại kỹ |
| Thức ăn ăn ngay không nấu lại (rau sống, trái cây cắt, nộm, bánh kem) | Cao hơn | Che đậy từ đầu; bị ruồi đậu nhiều thì bỏ |
| Thức ăn chín để ở nhiệt độ phòng nhiều giờ, có ruồi | Cao | Bỏ; vi khuẩn đã có thời gian nhân lên |
| Đồ ăn của trẻ nhỏ, người già, thai phụ, người bệnh | Cần thận trọng hơn | Ưu tiên bỏ khi nghi ngờ; chuẩn bị phần mới |
| Gián bò qua bát đĩa, thớt qua đêm | Trung bình | Rửa lại bằng nước rửa bát và nước sạch, để khô |
Đun nóng lại làm chết phần lớn vi khuẩn nhưng không phá được một số độc tố vi khuẩn đã tạo ra trong thức ăn để lâu; vì vậy với thức ăn đã để ngoài nhiều giờ, hâm lại không phải là cách cứu an toàn.
Giữ bếp an toàn mỗi ngày: không cần thuốc xịt
Tổ chức Y tế Thế giới tóm tắt an toàn thực phẩm trong năm chìa khoá: giữ sạch, để riêng sống và chín, nấu kỹ, giữ thức ăn ở nhiệt độ an toàn, dùng nước và nguyên liệu an toàn. Áp vào chuyện ruồi, gián:
- Che đậy thức ăn ngay khi nấu xong: lồng bàn, nắp nồi, hộp có nắp, màng bọc.
- Thức ăn thừa cất tủ lạnh sớm, không để ngoài nhiệt độ phòng lâu, nhất là mùa nóng.
- Rau sống, trái cây cắt sẵn chuẩn bị gần giờ ăn, che kín.
- Rác hữu cơ bỏ thùng có nắp kín, đổ hằng ngày; rửa thùng rác định kỳ.
- Rửa bát ngay sau bữa ăn, úp ráo trong chạn có cửa lưới hoặc tủ kín.
- Lau khô mặt bếp, bồn rửa, thớt trước khi đi ngủ; không để nước đọng trong bồn.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi nấu, trước khi ăn, sau khi đổ rác.
- Lưới cửa sổ bếp, nắp chặn mùi lỗ thoát sàn, quạt ở khu ăn uống giúp ruồi khó đậu.
Đừng xịt thuốc diệt côn trùng trong bếp khi có thức ăn, bát đĩa để ngoài. Không treo bẫy dính, đèn diệt côn trùng ngay trên bàn ăn, khu chế biến — xác côn trùng có thể rơi vào thức ăn.
Bếp quán nhỏ, bếp gia đình nấu bán
Gia đình nấu đồ ăn bán ở nhà — bán xôi sáng, cơm trưa văn phòng, chè, bánh — có thêm trách nhiệm với sức khoẻ của khách. Những nguyên tắc ở trên vẫn là nền, cộng thêm vài điểm: tủ kính hoặc tủ lưới có cửa cho đồ bày bán, không bày thức ăn chín trên mâm hở ngoài vỉa hè; dụng cụ gắp thay vì dùng tay; khăn lau riêng cho bàn ăn và dụng cụ.
Rác ở quán thường nhiều và ướt, là nơi ruồi đẻ trứng. Thùng rác có nắp đạp chân, lót túi, đổ nhiều lần trong ngày khi đông khách; khu rửa bát thoát nước tốt, không đọng nước thức ăn. Cuối ngày dọn sạch vụn thức ăn dưới gầm bàn, gầm tủ — chỗ gián tìm tới ban đêm.
Quy định về điều kiện an toàn thực phẩm cho cơ sở kinh doanh ăn uống nhỏ thay đổi theo thời gian và theo địa phương; chủ quán nên tìm hiểu quy định hiện hành ở cơ quan quản lý tại địa phương. Bài này chỉ nói từ góc côn trùng: giảm ruồi, gián chủ yếu bằng che đậy, rác và khô ráo, không phải bằng phun thuốc trong khu nấu nướng.
Ai cần cẩn thận hơn: trẻ nhỏ, người già, thai phụ, người bệnh
Cùng một lượng vi khuẩn, người khoẻ có thể không sao, nhưng trẻ nhỏ, người cao tuổi, thai phụ và người có bệnh mạn tính, đang điều trị làm suy giảm miễn dịch dễ bị bệnh hơn và bệnh nặng hơn. Với nhóm này, thức ăn bị ruồi đậu nhiều, để ngoài lâu, hay gián bò qua nên bỏ đi; chuẩn bị phần mới.
Đồ ăn dặm của trẻ, sữa pha sẵn, nước uống của trẻ cần được che kín từ đầu tới cuối. Bình sữa, núm vú, bát thìa của trẻ rửa xong để trong hộp có nắp, không úp hở trên chạn qua đêm. Thai phụ cần thận trọng với thức ăn ăn ngay không nấu lại như đồ nguội, rau sống, trái cây cắt sẵn để lâu.
Thú cưng: bát thức ăn của chó mèo để ngoài là nơi ruồi tụ tập và đẻ trứng; dọn bát sau mỗi bữa, rửa sạch. Thức ăn thừa của người không đổ vào bát thú để qua ngày. Người có cơ địa dị ứng, hen nên tránh dùng bình xịt diệt ruồi, khói đốt trong bếp kín — che đậy và quạt là đủ cho phần lớn tình huống.
Hiểu lầm hay gặp về ruồi và thức ăn
"Ruồi chỉ đậu một giây thì không sao." Thời gian ngắn giảm lượng vi khuẩn truyền sang nhưng không về không. Với món ăn ngay của người khoẻ thì rủi ro thấp; với đồ ăn của trẻ nhỏ, người bệnh, nên cẩn thận hơn.
"Thức ăn cay, mặn, chua thì vi khuẩn không sống được." Gia vị không đủ để làm thức ăn an toàn sau khi bị nhiễm bẩn. Nộm, gỏi, đồ chua để ngoài vẫn có thể là nơi vi khuẩn tồn tại.
"Ruồi xanh mới bẩn, ruồi nhà thì không." Cả hai đều sống quanh rác, phân, xác động vật và mang vi khuẩn. Màu sắc không nói lên mức sạch.
"Thấy giòi trong thức ăn là do thức ăn tự sinh ra." Giòi nở từ trứng ruồi đẻ lên thức ăn để hở. Thấy giòi nghĩa là thức ăn đã bị ruồi tiếp cận từ trước, cần bỏ và tìm chỗ che đậy chưa kín.
"Lồng bàn là đủ." Lồng bàn che được ruồi khi đã đặt đúng, nhưng thức ăn để dưới lồng bàn cả buổi chiều ở nhiệt độ phòng vẫn có thể hỏng do vi khuẩn sẵn có nhân lên. Cất tủ lạnh khi chưa ăn tới.
Khi nào tiêu chảy, nôn sau bữa ăn cần đi khám
Phần lớn tiêu chảy nhẹ tự khỏi sau một hai ngày nếu được bù đủ nước. Nhưng đi khám ngay khi có:
- Trẻ nhỏ đi ngoài nhiều lần, nôn nhiều, không uống được, khóc không có nước mắt, môi khô, ít đi tiểu, li bì.
- Phân có máu, có mũi nhầy máu.
- Sốt cao, đau bụng dữ dội, bụng chướng.
- Tiêu chảy kéo dài hơn vài ngày ở người lớn, hoặc ở bất kỳ ai có bệnh nền.
- Người già, thai phụ, người suy giảm miễn dịch bị tiêu chảy, nôn.
- Nhiều người cùng ăn một món đều bị — có thể là ngộ độc thực phẩm, cần báo cơ sở y tế.
Bù nước bằng dung dịch bù nước pha đúng hướng dẫn trên bao là bước quan trọng trong lúc chờ khám. Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy, kháng sinh cho trẻ khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Khó thở, lơ mơ, co giật sau bữa ăn thì gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Ruồi đậu vào thức ăn bao lâu thì có vi khuẩn?
Vi khuẩn có thể truyền sang ngay khi ruồi chạm vào thức ăn. Điều quyết định mức rủi ro là ruồi đậu bao lâu, bao nhiêu lần, thức ăn sau đó để ở nhiệt độ phòng bao lâu và người ăn là ai. Đậu thoáng qua món vừa nấu và ăn ngay thường rủi ro thấp.
Đun sôi lại thức ăn bị ruồi đậu có an toàn không?
Đun sôi kỹ diệt phần lớn vi khuẩn, nên với món vừa bị ruồi đậu không lâu thì có thể đun lại. Nhưng thức ăn đã để ngoài nhiều giờ có thể đã có độc tố vi khuẩn không bị phá huỷ bởi nhiệt; khi đó nên bỏ.
Có nên treo túi nước trong để đuổi ruồi không?
Đây là mẹo truyền miệng, chưa có bằng chứng đáng tin cậy. Che đậy thức ăn, đổ rác kín, dùng quạt ở khu ăn uống và lưới cửa có tác dụng rõ hơn, và không tốn gì thêm.
Gián bò qua bát đĩa thì rửa thế nào là đủ?
Rửa lại bằng nước rửa bát và nước sạch như bình thường, để khô ráo. Không cần ngâm hoá chất. Quan trọng hơn là cất bát đĩa trong tủ hoặc chạn có cửa để gián không bò tới qua đêm.
Có nên dùng bình xịt diệt ruồi trong bếp không?
Không nên dùng khi có thức ăn, bát đĩa để ngoài, hay khi có trẻ nhỏ, người hen ở gần. Ruồi chủ yếu đến vì rác và thức ăn hở; cắt nguồn đó thì ruồi giảm mà không cần hoá chất.
Ruồi giấm đậu vào trái cây có nguy hiểm như ruồi nhà không?
Ruồi giấm chủ yếu sống quanh trái cây chín, đồ lên men, ít khi tới phân, rác bẩn như ruồi nhà, nên rủi ro thường thấp hơn. Vẫn nên rửa trái cây trước khi ăn và cất trái cây chín vào tủ lạnh để không thu hút chúng.