Để ngồi ngoài sân, hiên nhà buổi chiều tối mà ít bị côn trùng làm phiền, hãy kết hợp năm việc: chọn chỗ ngồi thoáng, xa bụi rậm và nước đọng; đặt một chiếc quạt thổi ngang tầm chân; mặc áo dài tay, quần dài màu sáng; đậy kín đồ ăn, đồ uống ngọt; và đặt đèn vàng ở xa bàn thay vì ngay trên đầu. Không cần hoá chất, những việc này đã giảm phần lớn muỗi đốt, ruồi bâu và ong bay vào ly.
Bữa cơm ngoài sân, ấm trà ở hiên nhà, buổi sinh nhật nhỏ trong vườn là nét sinh hoạt đẹp của nhiều gia đình Việt. Bài viết đi qua từng việc theo thứ tự, giải thích vì sao chúng có tác dụng, và những lưu ý riêng với trẻ nhỏ, người già, thú cưng và người dị ứng ong đốt.
Vì sao chiều tối ngoài sân là giờ cao điểm của côn trùng
Muỗi vằn, loài truyền sốt xuất huyết, hoạt động mạnh nhất vào sáng sớm và chiều muộn, khi nắng đã dịu nhưng trời còn sáng. Muỗi thường thì bắt đầu đi tìm mồi khi trời sập tối. Như vậy khung giờ từ chiều muộn tới đầu tối, đúng lúc gia đình hay ra sân ngồi, là lúc cả hai nhóm muỗi cùng hoạt động.
Ruồi thì bị hút bởi mùi thức ăn, nhất là thịt cá, trái cây, đồ ngọt; chúng hoạt động ban ngày và đậu nghỉ khi trời tối dần. Ong, đặc biệt là ong vò vẽ, tìm tới đồ uống ngọt và thịt vào mùa chúng nuôi con, thường từ giữa tới cuối mùa nóng. Khi trời tối, đèn sân lại kéo thiêu thân, bướm đêm, côn trùng cánh cứng tới.
Hiểu nhịp sinh hoạt của từng nhóm giúp bạn chọn giờ và cách chuẩn bị. Ngồi uống trà lúc chiều muộn thì lo muỗi vằn; ăn tối ngoài sân thì lo ruồi lúc đầu và muỗi, côn trùng bay về đèn lúc sau; tiệc có nước ngọt, trái cây thì để ý ong. Một buổi ngồi dễ chịu vì vậy không cần một biện pháp thần kỳ, mà cần vài việc nhỏ đặt đúng chỗ, đúng lúc, như các phần dưới đây.
Chọn giờ và chỗ ngồi
Tránh sát bụi rậm, hàng rào cây dày. Muỗi đậu nghỉ ban ngày trong tán lá rậm, bóng râm ẩm. Ngồi ngay cạnh những chỗ này là ngồi cạnh nơi muỗi đang chờ.
Xa chỗ có nước đọng. Bể nước, chum, chậu cây, rãnh thoát nước, ao cá nhỏ không có cá đều là nơi muỗi đẻ và đậu. Ngồi ở phía đón gió, xa những chỗ đó.
Chọn nơi có gió. Muỗi bay yếu và khó tìm người trong gió. Một khoảng sân mở, hiên trước đón gió thường dễ chịu hơn góc sân kín gió sau nhà.
Chọn bề mặt sạch, khô. Sân lát gạch, xi măng sạch ít côn trùng bò hơn bãi cỏ cao, lá rụng dày.
Ngồi trên ghế cao thay vì sát đất. Muỗi và kiến thường tìm tới chân người ngồi sát nền. Ghế có chân cao, bàn chân đặt trên bục gỗ, hoặc ngồi ở hiên lát gạch cao hơn mặt sân giúp giảm bớt.
Linh hoạt theo giờ. Nếu khu bạn có nhiều muỗi vằn, cân nhắc dời buổi ngồi ngoài trời lên sớm hơn hoặc muộn hơn khung giờ cao điểm, nhất là khi địa phương đang có dịch sốt xuất huyết.
Quạt và trang phục: hai lớp bảo vệ không hoá chất
Một chiếc quạt đứng hoặc quạt sàn đặt cạnh bàn, thổi ngang tầm chân và thân người, là thiết bị chống muỗi ngoài trời hiệu quả và rẻ nhất. Muỗi khó bay và khó tìm người trong luồng gió; chân và mắt cá, nơi muỗi hay đốt nhất khi ngồi, được bảo vệ tốt hơn. Gió còn làm hơi thở và mùi cơ thể của cả bàn bị trộn loãng, nên muỗi từ bụi cây xung quanh khó lần ra chỗ mọi người đang ngồi. Bàn dài nhiều người thì đặt hai quạt ở hai đầu. Dây điện ngoài trời phải chịu nước, ổ cắm có che, và không vắt ngang lối đi.
Trang phục là lớp thứ hai. Áo dài tay, quần dài bằng vải thoáng giúp giảm vùng da hở cho muỗi đốt mà không quá nóng. Nhiều quan sát cho thấy muỗi có xu hướng tìm tới màu tối, tương phản cao nhiều hơn màu sáng; mặc màu sáng là một lựa chọn hợp lý. Đi tất mỏng hoặc đắp một tấm khăn nhẹ lên chân khi ngồi lâu cũng giúp ích.
Với người lớn, có thể bôi sản phẩm chống muỗi đã kiểm nghiệm lên vùng da hở theo đúng nhãn, đặc biệt trong mùa dịch. Trẻ nhỏ thì dùng sản phẩm hợp độ tuổi ghi trên nhãn, người lớn thoa giúp, tránh tay và mặt trẻ. Khi vào nhà, rửa sạch vùng da đã bôi và giặt quần áo nếu sản phẩm dính lên vải.
Đồ ăn, đồ uống: không mời ruồi và ong
Đây là phần quyết định có hay không có ruồi bâu và ong bay quanh bàn:
- Bày đồ ăn ra bàn khi mọi người đã ngồi, không bày sẵn từ sớm.
- Dùng lồng bàn, nắp đậy, màng bọc cho đĩa thức ăn chưa ăn tới; ruồi đậu vào thức ăn là chuyện vệ sinh thực phẩm, không chỉ là phiền.
- Rót nước ngọt, nước trái cây vào ly trong suốt có nắp hoặc dùng ống hút; ong vò vẽ có thể chui vào lon nước ngọt đang mở, và bị đốt vào miệng, họng là tình huống nguy hiểm.
- Kiểm ly, lon trước mỗi ngụm khi có ong bay quanh.
- Đặt một đĩa trái cây chín ở xa bàn ăn nếu ong đã tới, để chúng tập trung ở đó thay vì quanh người — chỉ khi không có trẻ nhỏ chơi gần.
- Có thùng rác có nắp gần bàn; bỏ vỏ trái cây, xương, giấy ăn dính đồ ngọt vào ngay.
- Dọn bàn ngay khi ăn xong, lau sạch mặt bàn để không thu hút kiến, ruồi qua đêm.
Nếu ong bay quanh, giữ bình tĩnh, không vung tay đập; ong thường tự bay đi khi không thấy thức ăn. Nếu nhiều ong vò vẽ liên tục tới, có thể có tổ gần đó — cần quan sát và xử lý theo hướng an toàn, không tự phá tổ.
Đèn, nến và nhang muỗi ngoài trời
Đặt đèn xa bàn. Đèn ngay trên đầu kéo côn trùng bay về phía người ngồi. Đặt đèn ở xa vài bước, chiếu về phía bàn, hoặc dùng đèn ánh sáng vàng ấm, ánh sáng dịu.
Đèn trên bàn nên là ánh sáng ấm, thấp. Đèn bàn nhỏ ánh vàng đủ để ăn uống mà ít hút côn trùng hơn đèn trắng lớn.
Nến sả có tác dụng khiêm tốn. Một số thử nghiệm cho thấy nến sả làm giảm muỗi đốt ở mức nhỏ. Đây là lửa trần: đặt chắc chắn, xa khăn trải bàn, lá khô, tầm tay trẻ em, và luôn có người trông.
Nhang muỗi ngoài trời. Có tác dụng trong phạm vi khói, nhưng khói đốt ảnh hưởng tới người hen, trẻ nhỏ, người già ngồi gần. Nếu dùng, đặt ở phía dưới gió, cách chỗ ngồi, trên đế chống cháy, và tắt khi mọi người vào nhà.
Không dùng bình xịt côn trùng quanh bàn ăn. Hơi xịt rơi xuống thức ăn, ly nước và người ngồi; cách này không theo nhãn và không cần thiết khi đã có quạt, trang phục và đậy đồ ăn.
Hiên nhà phố, ban công chung cư: không gian nhỏ thì làm sao
Không phải nhà nào cũng có sân vườn. Nhiều gia đình ở phố chỉ có một khoảng hiên trước nhà sát mặt đường, hay một ban công chung cư vài mét vuông. Không gian nhỏ lại có lợi thế: dễ kiểm soát hơn, ít bụi rậm, ít chỗ đọng nước hơn sân vườn.
Với hiên nhà phố, côn trùng chủ yếu đến từ rãnh thoát nước, hố ga trước nhà, thùng rác chung và đèn đường. Đặt bàn ghế lùi vào trong, xa miệng hố ga; giữ nắp hố ga kín; không để túi rác chờ thu gom gần chỗ ngồi. Một chiếc quạt nhỏ đặt sát chân là đủ cho hai ba người ngồi uống trà.
Với ban công chung cư, kiểm đĩa lót chậu cây, khay nước điều hoà, ống thoát sàn ban công trước khi ngồi. Ánh sáng từ phòng khách hắt ra ban công kéo côn trùng; tắt đèn phòng và dùng một ngọn đèn ấm nhỏ trên bàn. Ở tầng cao, muỗi thường ít hơn, nhưng ong vẫn có thể bay tới chỗ có đồ ngọt; vẫn nên dùng ly có nắp.
Dọn sân trước buổi ngồi ngoài trời
Một hai ngày trước bữa tiệc nhỏ ngoài sân, hoặc định kỳ mỗi tuần nếu gia đình hay ngồi ngoài trời, làm những việc sau:
- Đổ nước đọng trong chậu, xô, lốp xe, đồ chơi trẻ em, máng xối; thay nước bình hoa, bát nước thú cưng ngoài trời.
- Cắt cỏ cao, tỉa bụi rậm sát chỗ ngồi để giảm chỗ muỗi đậu nghỉ.
- Quét lá rụng, dọn rác, kiểm thùng rác ngoài sân có nắp đậy kín.
- Nhìn quanh mái hiên, cành cây, bụi rậm xem có tổ ong không — đặc biệt khi có trẻ nhỏ sẽ chơi ngoài sân.
- Kiểm đèn sân: đổi bóng trắng sang bóng vàng ấm, dời đèn khỏi chỗ đặt bàn.
- Chuẩn bị sẵn quạt, dây nối điện chịu nước, lồng bàn, ly có nắp.
Việc dọn sân này cũng chính là phần lịch phòng muỗi hằng tuần theo khuyến cáo y tế, nên làm đều thì không chỉ buổi tiệc mà cả mùa mưa đều nhẹ nhàng hơn. Sau buổi ngồi, dọn hết vỏ trái cây, ly cốc ngay trong tối để sáng hôm sau sân không thành nơi tụ ruồi, kiến.
Trẻ nhỏ, người già, thú cưng và người dị ứng ong đốt
Trẻ nhỏ chơi ngoài sân lúc chiều muộn nên mặc quần áo dài nhẹ, chơi ở khu đã dọn nước đọng, xa bụi rậm, và trong tầm mắt người lớn. Dặn trẻ không uống chung lon nước ngọt đang mở để ngoài trời, không chọc vào tổ ong, không bắt ong, sâu có lông. Người già ngồi lâu một chỗ thường bị muỗi đốt chân nhiều; một chiếc quạt sàn và tấm khăn đắp chân là đủ giúp.
Người có tiền sử dị ứng nặng với ong đốt nên ngồi ở vị trí xa đồ ngọt, kiểm ly kỹ, và nếu bác sĩ đã dặn mang theo thuốc cấp cứu thì luôn để trong tầm tay. Bị ong đốt mà sưng môi, lưỡi, khó thở, chóng mặt, nổi mẩn khắp người phải gọi cấp cứu 115 ngay.
Thú cưng ngồi cùng gia đình ngoài sân cũng cần để ý: chó mèo có thể vồ ong, liếm đồ ăn rơi có ruồi đậu; bát nước của chúng nên được thay ngay sau buổi ngồi. Nếu thú cưng bị ong đốt vào mõm và sưng nhanh, đưa tới bác sĩ thú y.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi ngoài sân lúc mấy giờ thì ít muỗi?
Muỗi vằn hoạt động mạnh vào sáng sớm và chiều muộn, muỗi thường hoạt động về đêm. Không có giờ hoàn toàn không có muỗi, nhưng giữa trưa và lúc trời đã tối hẳn với quạt và đèn vàng thường dễ chịu hơn khung chiều muộn.
Nhang muỗi ngoài trời có an toàn cho trẻ nhỏ không?
Khói nhang muỗi là khói đốt; ngoài trời thoáng thì ít tích tụ hơn trong nhà, nhưng trẻ nhỏ ngồi sát vẫn hít phải. Nếu dùng, đặt xa và dưới gió so với chỗ trẻ ngồi, và ưu tiên quạt, quần áo dài.
Vì sao ong cứ bay vào ly nước ngọt?
Ong, nhất là ong vò vẽ, tìm đường và đạm vào mùa nuôi con. Ly nước ngọt mở là nguồn hấp dẫn. Dùng ly có nắp, ống hút, kiểm ly trước khi uống và không để lon mở ngoài trời.
Có cách nào xua ruồi khỏi mâm cơm ngoài sân không cần thuốc?
Có: dùng lồng bàn, đặt quạt thổi ngang qua bàn, bày đồ ăn khi đã ngồi, dọn ngay khi ăn xong và có thùng rác có nắp gần bàn. Ruồi khó đậu trong luồng gió và không còn mùi để tìm tới.
Trồng cây sả quanh chỗ ngồi có giúp không?
Có thể giúp chút ít nếu bạn vò lá khi ngồi, nhưng cây sả sống toả rất ít tinh dầu. Đừng thay quạt, trang phục và việc dọn nước đọng bằng cây.