Một số câu dân gian về côn trùng báo thời tiết có phần cơ sở khoa học: trước mưa, độ ẩm tăng và áp suất không khí giảm khiến côn trùng nhỏ bay thấp, chuồn chuồn bay thấp theo con mồi; kiến dời trứng lên cao khi đất ẩm dần; mối cánh bay ra sau những cơn mưa đầu mùa. Nhưng đó là dấu hiệu ngắn hạn, không đáng tin như dự báo khí tượng.
Còn những quan niệm coi côn trùng vào nhà là điềm báo, như bướm đen bay vào nhà, ong làm tổ, thiêu thân đậu đầy đèn, thì thuộc về văn hoá dân gian, không có cơ sở khoa học. Bài này tách hai nhóm đó ra, giải thích phần có cơ sở bằng sinh học côn trùng, và gợi ý cách đối xử với các vị khách nhỏ mà không bị nỗi lo không cần thiết chi phối.
Câu ca dao về chuồn chuồn và phần đúng của nó
Nhiều người Việt thuộc câu "Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm". Người làm ruộng xưa không có bản tin thời tiết, nên quan sát thiên nhiên là cách dự đoán quan trọng. Câu ca dao này có phần đúng, chỉ là cơ chế không nằm ở chính con chuồn chuồn.
Chuồn chuồn là thợ săn, bay theo con mồi là muỗi, ruồi nhỏ, côn trùng bay li ti. Trước cơn mưa, độ ẩm không khí tăng cao, áp suất có xu hướng giảm, gió đổi. Côn trùng nhỏ, cánh mỏng, bay khó hơn trong không khí ẩm và thường bay thấp, sát mặt đất, mặt nước. Chuồn chuồn theo con mồi xuống thấp. Hiện tượng chim én, chim nhạn bay là là trước mưa cũng được giải thích tương tự.
Ngược lại, ngày nắng ráo, không khí khô và có các luồng khí nóng bốc lên, côn trùng nhỏ bị đưa lên cao, chuồn chuồn bay cao theo. Như vậy chuồn chuồn là một chỉ báo gián tiếp của độ ẩm và chuyển động không khí, những yếu tố liên quan đến mưa. Nhưng chuồn chuồn cũng bay thấp vì nhiều lý do khác: gần ao, đang đẻ trứng, buổi chiều mát. Vì vậy câu ca dao đúng theo xu hướng, không đúng theo từng lần. Người làm nông xưa hẳn cũng biết điều đó: họ kết hợp nhiều dấu hiệu cùng lúc, như mây, gió, độ oi, tiếng ếch nhái, đàn kiến, đàn chuồn chuồn, chứ không dựa vào một dấu hiệu riêng lẻ. Sự kết hợp ấy đáng tin hơn bất kỳ con vật nào.
Kiến tha trứng, kiến dời tổ: phản ứng với độ ẩm đất
Câu "kiến tha trứng lên cao thì mưa" cũng có phần cơ sở. Những "trứng" kiến tha thường là ấu trùng và nhộng, cần được giữ ở độ ẩm và nhiệt độ phù hợp. Khi đất bắt đầu ẩm lên, nhất là trước những đợt mưa lớn khi độ ẩm không khí đã tăng, kiến thợ có thể chuyển ấu trùng, nhộng lên chỗ cao, khô hơn để tránh ngập. Nhiều loài kiến cũng dời tổ khi tổ cũ bị động, bị ngập.
Cảnh kiến kéo từng hàng dài tha trứng qua sân, leo tường, chui vào nhà trước cơn giông là hình ảnh quen thuộc ở nhiều vùng quê và cả thành phố. Điều đó cũng giải thích vì sao sau mưa lớn, nhà cửa thường có nhiều kiến hơn: kiến tìm chỗ khô ráo, và nhà là nơi khô ráo nhất.
Tuy vậy, kiến dời tổ còn vì nhiều lý do khác như tổ quá đông, nguồn thức ăn mới, bị kiến loài khác tấn công, bị xịt thuốc. Một hàng kiến tha trứng chưa chắc báo mưa. Với chủ nhà, điều đáng nhớ là khi thấy kiến kéo đàn vào nhà trong mùa mưa, hãy cất kín thức ăn và xoá vệt mùi, thay vì xịt thuốc làm đàn tản thành nhiều ổ.
Côn trùng báo thời tiết: có cơ sở đến đâu
Đặt cạnh nhau các câu dân gian hay gặp và cách giải thích khoa học:
| Quan niệm | Phần có cơ sở | Giới hạn |
|---|---|---|
| Chuồn chuồn bay thấp thì mưa | Côn trùng nhỏ bay thấp khi không khí ẩm, chuồn chuồn theo con mồi | Chuồn chuồn bay thấp còn vì nhiều lý do khác |
| Kiến tha trứng lên cao thì mưa | Kiến chuyển ấu trùng, nhộng tránh đất ẩm, ngập | Kiến dời tổ vì nhiều lý do |
| Mối bay (thiêu thân) là sắp mưa hoặc vừa mưa | Mối cánh thường bay ra sau mưa đầu mùa, khi đất ẩm, không khí ấm | Báo mùa hơn là báo cơn mưa cụ thể |
| Muỗi nhiều là trời sắp mưa | Muỗi hoạt động mạnh khi ẩm, ít gió | Số muỗi phụ thuộc nhiều hơn vào nơi đẻ quanh nhà |
| Ve sầu kêu rộ là vào hè | Ve sầu trưởng thành xuất hiện khi trời nóng | Báo mùa, không báo thời tiết từng ngày |
| Dế kêu nhanh khi trời nóng | Tốc độ kêu của một số loài dế tăng theo nhiệt độ, đã được ghi nhận từ thế kỷ 19 | Khác nhau giữa các loài, chỉ mang tính ước lượng |
Những dấu hiệu này giúp hiểu côn trùng nhạy cảm với môi trường thế nào, và có thể thú vị khi quan sát cùng trẻ. Còn để lên kế hoạch phơi lúa, đi xa hay phòng bão, hãy dựa vào bản tin dự báo của cơ quan khí tượng.
Bướm đen, ong, thiêu thân vào nhà: quan niệm dân gian
Ở nhiều vùng, người ta truyền nhau rằng bướm đen to bay vào nhà là điềm không lành, ong vào nhà hay ong làm tổ là có lộc, thiêu thân đậu nhiều quanh đèn là sắp có chuyện. Những quan niệm này là một phần của văn hoá dân gian, phản ánh cách người xưa tìm ý nghĩa trong những sự kiện bất thường. Ở các nền văn hoá khác cũng có những quan niệm tương tự về côn trùng, mỗi nơi một kiểu, có khi trái ngược nhau.
Về mặt sinh học, những sự kiện này có lời giải đơn giản. Con "bướm đen" to hay bay vào nhà buổi tối thường là một loài bướm đêm lớn, bị ánh đèn kéo vào, nhất là vào mùa mưa. Ong bay vào nhà thường do lạc đường, bị hương hoa, đồ ngọt thu hút, hoặc đang tìm chỗ làm tổ trong khe mái, hộc tường. Thiêu thân quanh đèn là mối cánh trong mùa bay. Không có cơ chế nào để côn trùng biết trước chuyện xảy ra với con người. Khi những vị khách này vào nhà, điều thật sự cần để ý là người và vật trong nhà: chó mèo hay vồ ong và bướm đêm, có thể bị ong đốt vào miệng; trẻ nhỏ tò mò dễ chạm vào ong; người dị ứng nọc ong nên tránh xa và nhờ người khác xử lý.
Tôn trọng quan niệm của người lớn tuổi trong nhà là việc nên làm, nhưng không cần để chúng gây lo âu hay dẫn đến hành động gây hại, như đập chết một con bướm đêm vô hại vì sợ điềm xấu. Cách xử lý nhẹ nhàng nhất vẫn là tắt đèn, mở cửa, dùng ly và tấm bìa đưa con vật ra ngoài.
Khi những vị khách này vào nhà: làm gì cho đúng
Bướm đêm lớn. Vô hại, không cắn, không đốt. Tắt đèn trong phòng, mở cửa sổ về phía có ánh sáng bên ngoài; hoặc úp ly và mang ra. Lớp vảy trên cánh có thể dính tay, rửa tay là xong.
Ong lạc vào nhà. Đừng đập, đừng quơ tay. Mở cửa sổ, kéo rèm cho ánh sáng tự nhiên dẫn ong ra. Người dị ứng nọc ong nên rời phòng và nhờ người khác.
Ong làm tổ trong nhà, mái hiên. Tổ nhỏ ở chỗ ít người qua lại có thể để yên một thời gian. Tổ lớn, tổ ong vò vẽ, ong bắp cày gần lối đi, cửa sổ phòng trẻ thì không tự đốt, tự phá; hãy liên hệ lực lượng cứu hộ hoặc người có kinh nghiệm di dời tổ.
Thiêu thân quanh đèn. Tắt đèn gần cửa, kéo rèm, bật đèn ở xa. Sáng hôm sau quét cánh rụng, để ý chỗ gỗ ẩm.
Đàn kiến kéo vào trước cơn mưa. Cất thức ăn, lau xoá vệt mùi, chặn khe kiến đi vào. Phần lớn sẽ rút đi khi trời khô ráo trở lại.
Quan sát côn trùng như người xưa, với hiểu biết của người nay
Những câu ca dao về côn trùng và thời tiết là kho tri thức quan sát của người làm nông qua nhiều thế hệ. Chúng không chính xác như dự báo hiện đại, nhưng chứa đựng sự chú ý tinh tế đến thiên nhiên mà người sống ở thành phố ngày nay dễ đánh mất. Cùng trẻ quan sát chuồn chuồn trước cơn mưa, đếm tiếng dế kêu vào buổi tối, theo dõi hàng kiến dời tổ là những hoạt động vừa vui vừa có tính khoa học.
Điểm cần giữ là tinh thần kiểm chứng: thấy chuồn chuồn bay thấp, ghi lại, xem chiều đó có mưa không; làm vậy nhiều lần sẽ biết câu ca dao đúng đến đâu ở nơi mình sống. Đó chính là phương pháp khoa học ở dạng giản dị nhất, và là cách tốt để trẻ tách được điều quan sát được khỏi điều chỉ là lời đồn.
Với những quan niệm về điềm báo, có thể kể cho trẻ như một phần văn hoá, kèm giải thích sinh học. Trẻ hiểu rằng ông bà có cách nghĩ riêng của thời mình, và khoa học có cách giải thích khác, hai điều này cùng tồn tại mà không ai cần bị chê cười.
Côn trùng cảm nhận thời tiết bằng cách nào
Côn trùng có nhiều cơ quan cảm giác giúp chúng phản ứng với thời tiết trước khi con người nhận ra. Các thụ thể trên râu và thân nhận biết độ ẩm và nhiệt độ rất nhạy; một số loài có thể phản ứng với những thay đổi nhỏ của áp suất không khí. Với sinh vật nhỏ bé, một cơn mưa to có thể là thảm hoạ: giọt mưa nặng hơn thân chúng, nước ngập cuốn trôi tổ, gió mạnh thổi bay. Khả năng đoán trước để tìm chỗ trú là lợi thế sinh tồn.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 của các nhà khoa học ở Brazil cho thấy một số loài côn trùng, gồm một loài bọ cánh cứng, một loài sâu bướm đêm và một loài rệp, giảm hẳn hành vi tìm bạn tình và giao phối khi áp suất không khí giảm, như thường xảy ra trước mưa bão. Các tác giả cho rằng đây là cách côn trùng tránh bị cuốn đi trong thời tiết xấu. Kết quả này phù hợp với quan sát dân gian rằng côn trùng "biết" trời sắp mưa.
Tuy vậy, phản ứng của côn trùng chỉ cho biết điều kiện đang thay đổi ở ngay chỗ chúng sống, trong vài giờ tới. Nó không cho biết mưa to hay nhỏ, kéo dài bao lâu, có thành bão hay không. Đó là lý do quan sát côn trùng có thể là một thú vui hay một kinh nghiệm bổ trợ, nhưng không thay được dự báo khí tượng hiện đại dựa trên vệ tinh, ra đa và mô hình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trước mưa giông muỗi đốt nhiều hơn?
Trước mưa, không khí ẩm, ít gió, là điều kiện muỗi hoạt động mạnh. Người cũng hay ra mồ hôi trong thời tiết oi bức, dễ bị muỗi phát hiện. Đây là lúc nên đóng lưới cửa, bật quạt và ngủ màn.
Ve sầu kêu có báo nắng nóng không?
Ve sầu trưởng thành xuất hiện và kêu nhiều vào mùa hè, khi trời nóng, nên tiếng ve gắn với mùa hè. Ve kêu mạnh hơn khi nắng nóng, nhưng đó là báo mùa và báo thời tiết đang diễn ra, không dự báo được ngày mai.
Đom đóm xuất hiện nhiều có báo hiệu điều gì không?
Đom đóm xuất hiện nhiều thường cho thấy môi trường quanh đó còn tương đối tự nhiên: ẩm, ít ánh đèn, ít hoá chất, có ốc, sên nhỏ cho ấu trùng ăn. Đó là dấu hiệu về môi trường, không phải điềm báo.
Có nên đập bướm đen bay vào nhà không?
Không cần. Bướm đêm vô hại, chỉ bị đèn hút vào. Tắt đèn, mở cửa hoặc dùng ly đưa ra ngoài là đủ. Đập bướm còn để lại vảy cánh, vết bẩn trên tường.
Kiến bò vào nhà nhiều có phải sắp có bão?
Kiến vào nhà nhiều khi trời sắp mưa lớn hoặc sau mưa, vì tổ bị ẩm, ngập. Nhưng kiến vào nhà còn vì thức ăn, nước. Để biết có bão hay không, hãy theo dõi bản tin khí tượng chính thức.
Dế kêu có thể dùng để đoán nhiệt độ thật không?
Với một số loài dế, tốc độ kêu tăng theo nhiệt độ khá đều, và người ta đã đưa ra công thức ước lượng từ thế kỷ 19. Ở Việt Nam có nhiều loài dế khác nhau, nên đây chỉ là trò quan sát thú vị, không thay nhiệt kế.