Đèn bắt muỗi và vợt muỗi điện có bắt được muỗi, nhưng ít khi làm số muỗi quanh nhà giảm rõ. Đèn dùng ánh sáng tia cực tím hút chủ yếu bướm đêm, thiêu thân, bọ cánh cứng và nhiều côn trùng vô hại; muỗi tìm người bằng hơi thở và mùi da nhiều hơn bằng ánh sáng. Vợt điện thì chỉ xử lý được từng con bạn nhìn thấy. Cả hai đều giết côn trùng chứ không xua đuổi.
Vì vậy chúng không thay được màn, lưới cửa và việc dọn nơi muỗi đẻ. Bài này giải thích vì sao, so sánh các loại máy bắt muỗi hay gặp, nêu rủi ro với trẻ nhỏ và vật nuôi, và gợi ý các lựa chọn không sát sinh cho gia đình muốn ít giết côn trùng.
Muỗi tìm người bằng gì — và vì sao đèn không phải mồi tốt
Con muỗi cái đi tìm bữa máu dựa trên một chuỗi tín hiệu: ở xa là luồng CO₂ trong hơi thở, đến gần là hơi ấm, hơi ẩm và hỗn hợp mùi trên da như axit lactic, amoniac, các axit béo do vi khuẩn trên da tạo ra. Thị giác của muỗi có vai trò — chúng hướng tới vật thể tương phản, màu tối — nhưng ánh sáng đèn không phải là thứ chính kéo chúng lại. Muỗi vằn lại hoạt động ban ngày, lúc ánh đèn gần như vô nghĩa.
Trong khi đó, nhiều loài côn trùng bay đêm khác — bướm đêm, thiêu thân, bọ cánh cứng, mối cánh — bị ánh sáng, nhất là tia cực tím, hút rất mạnh. Kết quả là đèn diệt côn trùng loại lưới điện đặt ngoài hiên thường "bắt" được nhiều côn trùng, nghe lách tách liên tục, khiến người dùng tưởng là đang diệt muỗi. Các khảo sát đếm côn trùng chết ở loại đèn này ngoài sân nhà, từng được thực hiện ở nước ngoài, cho thấy muỗi và các loài đốt người chỉ chiếm phần rất nhỏ.
Điều đó có nghĩa hai thứ. Một, đèn ngoài hiên có thể đang giết rất nhiều côn trùng vô hại và cả côn trùng có ích như thiên địch, loài thụ phấn. Hai, số muỗi đốt người trong nhà không giảm tương ứng, nên người dùng vẫn bị đốt và tiếp tục mua thêm thiết bị.
So sánh các loại máy bắt muỗi hay gặp
Trên thị trường có nhiều kiểu thiết bị với tên gọi khác nhau. Bảng dưới đây gom theo nguyên lý, không nhắc hãng cụ thể.
| Kiểu thiết bị | Nguyên lý | Bắt được muỗi? | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đèn lưới điện (đèn diệt côn trùng) | Ánh sáng UV hút côn trùng tới lưới điện cao áp | Ít; chủ yếu côn trùng bay đêm khác | Giết nhiều côn trùng có ích; mảnh côn trùng văng ra |
| Đèn có quạt hút, khay chứa | Ánh sáng, đôi khi kèm nhiệt hoặc mồi mùi, quạt hút vào khay | Có, phụ thuộc mồi; muỗi bị khô chết trong khay | Hiệu quả trong phòng kín nhỏ, kém ngoài trời |
| Bẫy dùng CO₂ hoặc mồi mùi | Bắt chước hơi thở và mùi da người | Bắt muỗi tốt hơn đèn thuần | Bắt được nhiều chưa chắc làm giảm số vết đốt nếu ổ đẻ còn |
| Vợt muỗi điện | Lưới điện trên vợt, người dùng chủ động vợt | Từng con một | Rủi ro cho trẻ nhỏ, tia lửa gần nguồn gas, cồn |
| Bẫy dính treo | Bề mặt dính, đôi khi có màu hoặc mùi hút | Một số; thường bắt ruồi, côn trùng nhỏ | Bắt cả côn trùng vô hại, thằn lằn nhỏ; con vật chết từ từ |
Điểm chung: tất cả các thiết bị này đều làm chết côn trùng bị bắt. Không có loại nào "bắt sống để thả" với muỗi trong thực tế gia đình.
Vì sao bắt nhiều muỗi chưa chắc ít bị đốt
Giả sử một máy bắt được vài chục con muỗi mỗi đêm. Nghe thì nhiều, nhưng nếu quanh nhà còn lu nước, chậu cây, khay điều hoà đọng nước, mỗi ngày vẫn có lứa muỗi mới nở. Máy đang "múc nước" trong khi vòi vẫn mở. Hơn nữa, con muỗi nào đã đậu được lên người thì máy ở góc phòng không kịp can thiệp.
Các nghiên cứu đánh giá bẫy muỗi cho thấy kết quả không đồng đều: một số bẫy mồi mùi giúp giảm muỗi trong điều kiện nhất định, nhưng không thay thế được việc dọn nơi đẻ và che chắn, và các tổ chức y tế không coi chúng là biện pháp chính phòng sốt xuất huyết. Một rủi ro tâm lý đáng kể là cảm giác an toàn giả: nhà bật máy rồi thì bỏ màn, quên lật úp chậu.
Ví dụ giả định để hình dung: một nhà bật đèn bắt muỗi cả tháng, khay đầy côn trùng, nhưng vẫn có người sốt xuất huyết vì muỗi vằn đẻ trong bình hoa trên bàn thờ và đốt vào buổi sáng, lúc máy tắt. Nhà bên cạnh không có máy nhưng ngủ màn cả ngày và thay nước bình hoa mỗi ba ngày thì ít bị đốt hơn. Câu chuyện là giả định, nhưng cơ chế thì có thật.
Rủi ro với trẻ nhỏ, vật nuôi và trong bếp
Vợt muỗi điện và đèn lưới điện tạo điện áp cao trên lưới. Thiết kế tốt có lưới bảo vệ ngoài, dòng điện nhỏ, nhưng trẻ nhỏ thò ngón tay, que, kim loại vào vẫn có thể bị giật đau, bỏng nhẹ, và hoảng sợ. Cất vợt sau khi dùng, rút sạc, để xa tầm tay trẻ; không cho trẻ chơi vợt như đồ chơi.
Tia lửa nhỏ khi côn trùng chạm lưới là nguồn cháy: không dùng vợt hay đèn lưới điện gần bếp gas đang rò, gần bình cồn, xăng, bình xịt dạng khí. Không treo đèn diệt côn trùng ngay phía trên chỗ nấu nướng hay bàn ăn — mảnh côn trùng bị nổ văng ra có thể rơi vào thức ăn. Các hướng dẫn vệ sinh an toàn thực phẩm cho bếp ăn thường dặn đặt thiết bị này xa khu chế biến.
Mèo, chó con và chim cảnh tò mò với ánh đèn và tiếng lách tách. Đặt đèn ở độ cao vật nuôi không với tới. Bẫy dính đặt ở sàn có thể dính lông, chân chó mèo, chim nhỏ, thằn lằn; nếu dùng, treo cao hoặc đặt trong hộp có lỗ nhỏ. Thạch sùng, thằn lằn trong nhà vốn đang ăn muỗi giúp bạn — đừng để chúng chết vì bẫy dính.
Một số đèn kiểu cũ dùng bóng có thể sinh mùi khét nhẹ khi đốt côn trùng; người hen hoặc dị ứng nên tránh đặt trong phòng ngủ.
Nếu vẫn muốn dùng: dùng sao cho ít hại nhất
Đặt trong nhà, không đặt ngoài vườn. Đèn ngoài trời kéo cả côn trùng từ vườn hàng xóm tới để giết, trong khi muỗi trong nhà không giảm. Trong nhà, ít côn trùng có ích bị hút vào hơn.
Ưu tiên loại có khay chứa, không lưới điện nổ. Ít văng mảnh côn trùng, ít tiếng ồn, an toàn hơn cho trẻ. Vệ sinh khay thường xuyên, đeo găng khi đổ.
Bật đúng giờ, đúng chỗ. Phòng ngủ đóng cửa, bật một lúc trước giờ ngủ rồi tắt; không cần chạy suốt đêm khi người đã nằm màn.
Không dùng thay màn khi có dịch. Mùa sốt xuất huyết, quanh nhà có người mắc: màn cả ngày lẫn đêm là bắt buộc, máy chỉ là phần phụ.
Mua thiết bị có nguồn gốc rõ ràng. Thiết bị điện rẻ, không rõ xuất xứ dễ chập cháy khi sạc. Sạc vợt ở nơi có người trông, không sạc qua đêm cạnh giường trẻ.
Những côn trùng đang bị đèn hút vào và vì sao đáng giữ
Nhìn vào khay hay lưới của một chiếc đèn diệt côn trùng đặt ngoài hiên sau một đêm mùa hè, thứ chiếm nhiều nhất thường là bướm đêm, các loại bọ cánh cứng nhỏ, phù du, ruồi nhỏ không đốt người, đôi khi cả mối cánh vào mùa vũ hoá. Phần lớn chúng vô hại với người. Nhiều loài bướm đêm thụ phấn cho cây nở hoa về đêm; một số côn trùng nhỏ là thiên địch ăn rệp, sâu hại trên cây cảnh; còn tất cả đều là thức ăn của chim sâu, dơi, ếch nhái, thạch sùng.
Vì sao côn trùng lao vào đèn vẫn là đề tài nghiên cứu; một giả thuyết được nhiều quan sát gần đây ủng hộ là côn trùng bay theo phản xạ giữ lưng hướng về phía sáng nhất (vốn là bầu trời), nên khi gặp bóng đèn thì bị rối hướng và cứ vòng quanh đèn. Dù cơ chế là gì, đèn ngoài trời ban đêm là một cái bẫy cho rất nhiều loài.
Các nhà sinh thái học lo ngại về sự suy giảm côn trùng ở nhiều nơi trên thế giới, và ô nhiễm ánh sáng được xem là một trong những yếu tố góp phần. Một chiếc đèn diệt côn trùng ngoài sân không phải thảm hoạ, nhưng nếu mục đích là bớt muỗi thì nó đang trả giá bằng rất nhiều sinh mạng khác mà không đạt được mục đích.
Đọc quảng cáo máy bắt muỗi cho tỉnh táo
"Diệt 99% muỗi". Con số này thường đo trong buồng thử kín, thả một số muỗi nhất định rồi đếm. Ngôi nhà có cửa mở, có nơi đẻ, có người đi lại là điều kiện khác hẳn. Hỏi người bán con số đó đo thế nào.
"Phạm vi hiệu quả hàng trăm mét vuông". Phạm vi hút của một thiết bị nhỏ trong thực tế hạn chế, nhất là khi có người — mồi mạnh hơn máy — ở trong phòng. Một máy không thay được lưới cho cả căn nhà.
"Không hoá chất nên an toàn tuyệt đối". Không dùng hoá chất đúng là một ưu điểm, nhưng thiết bị điện vẫn có rủi ro giật, chập cháy, và vẫn giết côn trùng. "An toàn" cần hiểu đúng phạm vi.
"Đuổi sạch muỗi, không cần màn". Đây là lời hứa nên cảnh giác nhất, vì nó khiến người dùng bỏ lớp bảo vệ thật sự hiệu quả trong mùa sốt xuất huyết.
Câu nên hỏi trước khi mua: thiết bị bắt theo nguyên lý gì, có mồi CO₂ hay chỉ đèn, có chứng nhận an toàn điện, bảo hành thế nào, tiêu thụ điện bao nhiêu. Nếu người bán chỉ nói "hiệu quả lắm" mà không giải thích được nguyên lý, nên cân nhắc.
Lựa chọn không sát sinh hiệu quả hơn
Với gia đình làm chay hoặc không muốn giết côn trùng, tin tốt là các biện pháp hiệu quả nhất với muỗi lại không cần giết con nào trưởng thành: dọn nước đọng để muỗi không có chỗ đẻ, lưới cửa để muỗi không vào, màn để muỗi không đốt được, quạt để muỗi khó đáp xuống, quần áo dài và kem xua để muỗi bỏ đi.
Khi một con muỗi lọt vào màn, có thể dùng cốc nhựa trong úp lên khi nó đậu trên vải, luồn tờ giấy cứng xuống dưới, mang ra ngoài cửa sổ thả. Cách này chậm và không phải lúc nào cũng làm được, nhưng hợp với người muốn tránh sát sinh. Với số đông muỗi, cách thực tế là chặn từ gốc chứ không phải bắt từng con.
Côn trùng bị đèn hút vào nhà buổi tối — bướm đêm, cánh cam, bọ rùa — cũng xử lý nhẹ nhàng: tắt đèn trong phòng, bật đèn ngoài hiên một lúc cho chúng bay ra, hoặc dùng cốc và tờ giấy đưa ra ngoài. Đổi bóng đèn hiên sang ánh vàng ấm giúp ít côn trùng tụ lại ngay từ đầu. Như vậy vừa bớt phiền vừa không phải giết những loài vô hại.
Câu hỏi thường gặp
Đèn bắt muỗi có diệt được muỗi vằn không?
Muỗi vằn hoạt động ban ngày và tìm người bằng mùi, hơi thở nhiều hơn bằng ánh sáng, nên đèn thuần ánh sáng ít bắt được loài này. Một số bẫy có mồi CO₂ hoặc mùi bắt được nhiều hơn, nhưng vẫn không thay được việc dọn nơi đẻ và ngủ màn.
Vợt muỗi điện có nguy hiểm không?
Với người lớn dùng đúng cách thì rủi ro thấp, nhưng trẻ nhỏ có thể bị giật, bỏng nhẹ khi thò tay vào lưới. Tia lửa có thể gây cháy gần gas, cồn. Cất vợt xa tầm tay trẻ, rút sạc khi đầy, không sạc qua đêm.
Có nên treo đèn diệt côn trùng ngoài sân?
Không nên nếu mục tiêu là giảm muỗi. Đèn ngoài trời chủ yếu giết côn trùng bay đêm vô hại hoặc có ích, kéo thêm côn trùng từ nơi khác tới. Đổi bóng hiên sang ánh vàng và dọn nước đọng ngoài sân có lợi hơn.
Máy đuổi muỗi bằng sóng siêu âm có tác dụng không?
Các đánh giá khoa học cho tới nay không tìm thấy bằng chứng đáng tin cậy rằng máy siêu âm làm giảm muỗi đốt. Không nên dựa vào loại máy này, nhất là trong mùa sốt xuất huyết.
Bẫy muỗi tự làm bằng chai nhựa và men có hiệu quả không?
Loại bẫy này dựa vào CO₂ do men sinh ra, có thể bắt được một ít muỗi nhưng không ổn định, và chai chứa dung dịch để lâu có thể thành chỗ muỗi khác đẻ nếu không xử lý. Che chắn và dọn nơi đẻ vẫn hiệu quả hơn.
Trong khay máy bắt muỗi toàn côn trùng nhỏ không phải muỗi, có sao không?
Đó là dấu hiệu máy đang bắt chủ yếu các loài khác. Nếu nhà vẫn bị muỗi đốt, cân nhắc tắt máy, tập trung vào lưới cửa, màn và nước đọng — vừa đỡ tốn điện vừa ít giết côn trùng vô hại.