Sốt xuất huyết thường bắt đầu bằng sốt cao đột ngột, đau đầu, đau sau hốc mắt, đau cơ khớp. Điều cần nhớ nhất: giai đoạn nguy hiểm hay rơi vào khoảng ngày thứ 3 tới ngày thứ 7, đúng lúc sốt bắt đầu giảm. Nếu lúc đó người bệnh đau bụng, nôn nhiều, chảy máu chân răng hay mũi, li bì hoặc vật vã, tay chân lạnh, tiểu ít — phải đưa tới bệnh viện ngay, không chờ.
Bài này viết theo các khuyến cáo y tế công cộng phổ biến (Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới), chỉ ở mức kiến thức chung để gia đình biết khi nào đi khám và chăm người bệnh thế nào cho an toàn. Chẩn đoán, xét nghiệm và thuốc là việc của bác sĩ. Phần sau cùng nói về một việc ít người nghĩ tới: giữ cho muỗi không đốt người bệnh rồi mang virus sang người khác trong nhà.
Sốt xuất huyết lây thế nào, ai dễ bị nặng
Bệnh do virus Dengue gây ra, có bốn típ huyết thanh. Muỗi vằn (chủ yếu loài Aedes aegypti, ngoài ra Aedes albopictus) hút máu người đang có virus, sau vài ngày ủ trong cơ thể muỗi thì có thể truyền virus cho người khác qua những lần đốt sau. Bệnh không lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc, ăn uống hay hắt hơi; muỗi là khâu trung gian bắt buộc.
Một người có thể mắc nhiều lần vì có bốn típ. Các tài liệu y khoa ghi nhận lần mắc sau với típ khác có nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn, dù không phải ai cũng vậy. Nhóm cần theo dõi sát gồm trẻ nhỏ, người già, thai phụ, người béo phì và người có bệnh nền như tiểu đường, bệnh tim, bệnh thận, bệnh máu.
Ở Việt Nam, bệnh xuất hiện quanh năm ở miền Nam và tăng mạnh vào mùa mưa ở cả nước. Vắc xin sốt xuất huyết đã có và đang được triển khai cho một số nhóm tuổi; việc tiêm cho ai, khi nào là phần của bác sĩ và cơ sở tiêm chủng. Vắc xin không thay được việc dọn nơi muỗi đẻ và chống muỗi đốt.
Ba giai đoạn của bệnh và việc gia đình cần làm
Theo mô tả trong các hướng dẫn y tế, bệnh thường đi qua ba giai đoạn. Thời gian là ước lượng, mỗi người một khác — dùng để biết nên để ý điều gì, không để tự chẩn đoán.
| Giai đoạn | Thường gặp | Gia đình cần làm |
|---|---|---|
| Sốt (khoảng 2–3 ngày đầu) | Sốt cao đột ngột, đau đầu, đau mỏi người, có thể mẩn đỏ da, chán ăn | Đi khám để được chẩn đoán và hướng dẫn; uống đủ nước; nằm màn |
| Nguy hiểm (thường ngày 3–7) | Sốt giảm nhưng có thể xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, thoát huyết tương, chảy máu | Theo dõi sát từng giờ; có dấu hiệu cảnh báo là vào viện ngay |
| Hồi phục | Ăn ngon dần, tiểu nhiều hơn, có thể ngứa, phát ban hồi phục | Tiếp tục theo lịch tái khám bác sĩ hẹn, không chủ quan |
Chỗ đánh lừa nằm ở giai đoạn giữa: người nhà thấy hết sốt thì mừng, tưởng đã khỏi, trong khi đây là lúc cần để ý nhất. Bác sĩ thường dặn tái khám hoặc làm xét nghiệm máu theo dõi trong những ngày này; làm đúng hẹn.
Dấu hiệu cảnh báo: đưa đến bệnh viện ngay
Danh sách dưới đây tổng hợp từ các dấu hiệu cảnh báo mà Tổ chức Y tế Thế giới và ngành y tế Việt Nam phổ biến cho người dân. Chỉ cần một dấu hiệu là đủ lý do đi viện, không cần đợi có nhiều dấu hiệu cùng lúc:
- Đau bụng nhiều, đau tăng dần, nhất là vùng gan (dưới sườn phải).
- Nôn nhiều, không ăn uống được.
- Chảy máu: chảy máu chân răng, chảy máu cam, chấm xuất huyết dày trên da, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, kinh nguyệt ra nhiều bất thường.
- Li bì, mệt lả, lơ mơ, hoặc ngược lại vật vã, bứt rứt, quấy khóc không dỗ được ở trẻ.
- Tay chân lạnh, da ẩm, vã mồ hôi.
- Tiểu ít hẳn hoặc nhiều giờ không đi tiểu.
- Khó thở, thở nhanh.
- Với trẻ nhỏ: bỏ bú, bỏ ăn, ngủ li bì khó đánh thức.
Nếu người bệnh ngất, co giật, khó thở nặng hay da tái lạnh, gọi cấp cứu 115. Khi đi viện, mang theo giấy tờ khám trước đó và kể lại ngày bắt đầu sốt — bác sĩ dựa vào mốc này để biết bệnh đang ở giai đoạn nào.
Những việc không tự làm ở nhà
Không tự mua thuốc uống. Các khuyến cáo y tế dặn đặc biệt tránh aspirin và ibuprofen vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu. Thuốc hạ sốt nào, liều bao nhiêu là do bác sĩ chỉ định theo tuổi và cân nặng; đừng dùng theo lời mách hay theo đơn của người khác.
Không tự truyền dịch, tự tiêm tại nhà. Truyền dịch trong sốt xuất huyết phải được tính toán và theo dõi bằng xét nghiệm; truyền sai có thể gây quá tải dịch, nguy hiểm. Truyền dịch ngoài cơ sở y tế đã gây nhiều tai biến.
Không cạo gió, giác hơi, chích lể. Những cách này làm tổn thương da và mạch máu nhỏ, có thể gây chảy máu dưới da và che mất dấu hiệu xuất huyết thật.
Không cho ăn đồ có màu đỏ, nâu, đen trong giai đoạn theo dõi. Khuyến cáo thường gặp là tránh các đồ uống, thức ăn sẫm màu để nếu người bệnh nôn hay đi ngoài, dễ phân biệt có máu hay không.
Không chủ quan khi hết sốt. Như phần trên đã nói, hết sốt không đồng nghĩa với khỏi bệnh. Vẫn theo dõi dấu hiệu cảnh báo cho tới khi bác sĩ nói đã qua giai đoạn nguy hiểm.
Chăm người bệnh ở nhà khi bác sĩ cho điều trị ngoại trú
Nhiều ca sốt xuất huyết nhẹ được bác sĩ cho về nhà theo dõi. Việc chăm sóc khi đó xoay quanh ba điều: nước, nghỉ ngơi và quan sát. Người bệnh cần được uống đủ nước theo hướng dẫn của bác sĩ — nước lọc, nước cháo loãng, nước trái cây, dung dịch bù nước theo đúng cách pha ghi trên bao. Ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, chia nhiều bữa nhỏ.
Lau mát bằng khăn ấm ở trán, nách, bẹn giúp người bệnh dễ chịu hơn khi sốt cao. Mặc quần áo mỏng, phòng thoáng. Với trẻ nhỏ, người lớn nên ghi lại vào một tờ giấy: giờ sốt, nhiệt độ, lượng nước uống, số lần đi tiểu, các biểu hiện lạ. Mang tờ này khi tái khám giúp bác sĩ đánh giá nhanh và chính xác hơn.
Một người lớn trong nhà nên được giao nhiệm vụ theo dõi chính, kể cả ban đêm, trong những ngày từ thứ ba đến thứ bảy. Đặt sẵn giấy tờ, túi đồ và phương tiện để nếu có dấu hiệu cảnh báo thì đi viện ngay được, không mất thời gian xoay xở. Nếu nhà xa bệnh viện, nói với bác sĩ để họ cân nhắc khi quyết định có cho điều trị tại nhà hay không.
Trẻ em, thai phụ, người có bệnh nền: để ý thêm gì
Trẻ nhỏ khó tự nói triệu chứng. Trẻ có thể chỉ quấy khóc, bỏ bú, nôn, hoặc ngược lại nằm im ít chơi. Đo nhiệt độ đều, ghi lại lượng sữa, nước uống và số lần thay tã ướt. Tã khô nhiều giờ là dấu hiệu tiểu ít, cần cho bác sĩ biết ngay.
Trẻ dễ bị mất nước nhanh hơn người lớn. Cho uống từng ngụm nhỏ, nhiều lần; trẻ còn bú mẹ thì tiếp tục bú. Không ép uống nhiều một lúc khiến trẻ nôn. Cách bù nước cụ thể và lượng bao nhiêu là đủ, hỏi bác sĩ ngay lần khám đầu.
Thai phụ bị sốt cao vào mùa dịch nên đi khám sớm. Sốt xuất huyết khi mang thai cần được bác sĩ sản khoa và bác sĩ truyền nhiễm cùng theo dõi; nhiều trường hợp được khuyên nhập viện. Không tự dùng thuốc, kể cả thuốc hạ sốt đã từng dùng trước khi có thai.
Người có bệnh nền tiếp tục thuốc đang dùng theo chỉ định. Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc tiểu đường cần báo cho bác sĩ khám sốt xuất huyết, vì một số thuốc ảnh hưởng tới nguy cơ chảy máu hay cần chỉnh. Đừng tự ngưng hay tự thêm thuốc.
Người già sống một mình là nhóm dễ bị bỏ sót. Hàng xóm, con cháu nên gọi hỏi hoặc ghé thăm mỗi ngày trong tuần đầu. Người già có thể chịu đựng giỏi, ít than, khiến người nhà không nhận ra dấu hiệu cảnh báo.
Phân biệt với cảm cúm và các bệnh sốt khác: vì sao không nên tự đoán
Những ngày đầu, sốt xuất huyết rất giống nhiều bệnh do virus khác: cúm, sốt virus thông thường, và cả các bệnh cũng do muỗi truyền như chikungunya hay Zika. Một số đặc điểm hay được nhắc — sốt cao đột ngột, đau sau hốc mắt, đau mỏi người dữ dội, ít ho và sổ mũi — chỉ là gợi ý, không đủ để tự kết luận.
Lý do không nên tự đoán là cách xử trí khác nhau. Thuốc giảm đau chống viêm mà nhiều người quen dùng khi cảm cúm lại là thứ cần tránh nếu là sốt xuất huyết. Ngược lại, có những bệnh sốt cần kháng sinh hay điều trị khác mà nghĩ nhầm là sốt xuất huyết rồi chỉ nằm nhà uống nước sẽ bỏ lỡ. Chỉ khám và xét nghiệm mới phân biệt được.
Vì vậy, quy tắc đơn giản cho mùa mưa: người trong nhà sốt cao đột ngột, nhất là khi khu phố đã có ca sốt xuất huyết, thì đi khám trong một hai ngày đầu, kể lại cho bác sĩ quanh nhà có ai mắc, có đi đâu xa gần đây không. Khám sớm không mất gì; khám muộn mới là rủi ro.
Giữ muỗi không đốt người bệnh để không lây sang người nhà
Đây là phần bị quên nhiều nhất. Trong những ngày đang sốt, máu người bệnh có virus. Một con muỗi vằn trong nhà đốt người bệnh, rồi vài ngày sau đốt người khác, là có thể truyền bệnh. Vì vậy người bệnh phải nằm màn cả ngày lẫn đêm, kể cả khi nằm nghỉ buổi trưa, kể cả khi đang ở trong phòng điều hoà.
Cùng lúc đó, cả nhà làm gấp một vòng dọn nơi muỗi đẻ trong và quanh nhà, báo cho trạm y tế hoặc tổ dân phố để họ có kế hoạch xử lý ổ dịch quanh khu vực. Người nhà mặc quần áo dài, dùng quạt, có thể dùng kem chống muỗi theo hướng dẫn trên nhãn khi chăm người bệnh. Trẻ nhỏ trong nhà ngủ màn kể cả ban ngày.
Với nhà có thú cưng: sốt xuất huyết ở người không lây qua chó mèo, nên không cần cách ly vật nuôi. Tuy nhiên, nếu nhà sắp có đợt phun hoá chất phòng dịch, hãy chuẩn bị cho vật nuôi theo bài riêng về đợt phun. Người có cơ địa dị ứng hay hen trong nhà chăm bệnh nên tránh dùng nhang muỗi, bình xịt trong phòng kín.
Câu hỏi thường gặp
Sốt xuất huyết có lây khi ăn chung, ở chung với người bệnh không?
Không. Bệnh không lây qua ăn uống, tiếp xúc hay hắt hơi; virus chỉ truyền qua muỗi vằn đốt người bệnh rồi đốt người khác. Vì vậy điều cần làm là cho người bệnh nằm màn và dọn nơi muỗi đẻ, không cần cách ly ăn uống.
Đã mắc sốt xuất huyết một lần rồi có mắc lại không?
Có thể. Virus có bốn típ; mắc một típ thường cho miễn dịch lâu dài với típ đó nhưng không bảo vệ lâu dài với các típ còn lại. Các tài liệu y khoa ghi nhận lần mắc sau có thể nặng hơn ở một số người, nên vẫn phải phòng muỗi và đi khám sớm khi sốt.
Có nên tự xét nghiệm sốt xuất huyết ở nhà không?
Một số bộ xét nghiệm nhanh có bán, nhưng kết quả phụ thuộc thời điểm làm và cách đọc. Kết quả âm tính không loại trừ bệnh. Đi khám để bác sĩ quyết định xét nghiệm gì, khi nào và theo dõi tiếp ra sao an toàn hơn tự làm.
Uống nước dừa, nước cam có giúp khỏi sốt xuất huyết nhanh không?
Các loại nước này giúp bù nước và dễ uống, nhưng không chữa được bệnh và không rút ngắn thời gian bệnh. Uống đủ nước theo hướng dẫn của bác sĩ là quan trọng; tránh đồ uống sẫm màu trong giai đoạn theo dõi chảy máu.
Trẻ sốt cao vào mùa mưa có phải là sốt xuất huyết không?
Không nhất thiết. Nhiều bệnh gây sốt cao ở trẻ. Nhưng vào mùa sốt xuất huyết, nhất là khi quanh nhà có người mắc, trẻ sốt cao đột ngột nên được đưa đi khám sớm để bác sĩ đánh giá, thay vì chờ ở nhà vài ngày.
Khi nào người bệnh được coi là qua giai đoạn nguy hiểm?
Việc này do bác sĩ đánh giá dựa trên diễn biến và xét nghiệm. Thường khi người bệnh hết sốt ổn định, ăn uống khá lên, đi tiểu nhiều hơn và các chỉ số máu cải thiện. Gia đình đi tái khám đúng hẹn để được xác nhận, không tự kết luận.