Muỗi vằn đẻ trứng ở những vũng nước trong, nhỏ, nằm sát nhà: lu khạp không đậy, đĩa lót chậu cây, bình hoa, lốp xe cũ, vỏ dừa, chai lọ, máng xối, khay nước dưới tủ lạnh và khay hứng nước điều hoà. Dọn những chỗ này đều đặn mỗi tuần một lần — đổ nước, cọ thành, úp ngược, đậy kín hoặc thả cá — là cách gốc để giảm muỗi và phòng sốt xuất huyết, được ngành y tế khuyến cáo nhiều năm nay.
Lý do là mốc "một tuần": ở thời tiết nóng ẩm, trứng nở thành lăng quăng (còn gọi bọ gậy), rồi thành quăng và thành muỗi trong khoảng một tuần đến mười ngày. Dọn đều tuần là ngắt vòng đời trước khi lứa muỗi mới bay ra. Bài này đi từng khu vực trong và quanh nhà, kèm một bảng lịch kiểm để dán lên tủ lạnh.
Vì sao muỗi vằn chọn chỗ nước nhỏ, trong và gần người
Muỗi vằn (giống Aedes) đã thích nghi với đời sống cạnh con người. Con cái không đẻ trên mặt ao rộng mà đẻ trứng rải rác lên thành vật chứa, sát mép nước. Khi nước dâng lên — sau cơn mưa hay khi ai đó đổ thêm nước — trứng ngập và nở. Vì vậy một cái chén nhỏ đọng nước mưa trong góc sân cũng đủ thành ổ.
Điều quan trọng nhất ít người biết: trứng muỗi vằn chịu khô được nhiều tháng. Đổ nước đi thôi chưa đủ nếu vẫn để nguyên vật chứa; trứng bám trên thành vẫn nằm chờ, mưa xuống là nở. Do đó với lu, khạp, xô, chậu dùng lâu dài, sau khi đổ nước nên cọ kỹ thành bằng bàn chải rồi mới đổ nước mới hoặc úp ngược.
Muỗi thường (giống Culex) thì khác: thích nước bẩn, giàu chất hữu cơ như cống rãnh, ao tù, hố nước thải. Dọn quanh nhà vì thế phải nghĩ hai nhóm: nước trong ở vật chứa (muỗi vằn) và nước bẩn ở rãnh, hố ga (muỗi thường). Bài này nặng về nhóm đầu vì đó là loài truyền sốt xuất huyết.
Trong nhà: những chỗ đọng nước ít ai để ý
Nhiều gia đình dọn sân rất kỹ nhưng bỏ sót các ổ ngay trong nhà, nơi muỗi vằn sống thoải mái nhất vì mát và tối. Đi một vòng theo danh sách này:
- Bình hoa, lọ cắm cành tươi, bát nước cúng thay nước lâu ngày: thay nước ít nhất mỗi tuần hai lần và cọ đáy bình.
- Chậu cây thuỷ sinh, cây trồng trong nước (trầu bà, phát tài): thay nước định kỳ, rửa rễ và thành lọ.
- Khay hứng nước dưới tủ lạnh: nhiều tủ có khay ở mặt sau, phía dưới; kéo tủ ra kiểm một lần, đổ và lau khô.
- Khay, ống xả nước ngưng của điều hoà: ống xả phải chảy ra ngoài trơn tru, không đọng ở khay hay đầu ống.
- Bồn cầu, bồn tắm ở phòng ít dùng: giật nước hoặc đậy nắp; nhà tắm tầng thượng, phòng khách bỏ trống lâu ngày hay bị quên.
- Xô, chậu trữ nước trong nhà tắm: đậy nắp kín hoặc không trữ nếu không cần.
- Đĩa lót chân chậu cây trong nhà: đổ nước thừa sau khi tưới, hoặc rải một lớp sỏi khô vào đĩa.
- Bể cá cảnh không có cá: bể có cá thì cá ăn lăng quăng; bể bỏ không mà còn nước thì là ổ.
Trong chung cư, ngoài các chỗ trên còn có rãnh ban công, sàn lô gia đọng nước khi mưa hắt, và chậu cây ban công. Kiểm sau mỗi trận mưa lớn.
Ngoài sân, sân thượng, mái nhà: các ổ quen thuộc
Ở nhà phố, nhà vườn và nhà ở nông thôn, phần lớn lăng quăng nằm ở các vật chứa ngoài trời. Thứ tự dưới đây đi từ chỗ dễ thấy tới chỗ khó thấy:
- Lu, khạp, phuy, bể chứa nước sinh hoạt: đậy nắp khít, nắp có thể làm bằng tôn, gỗ hoặc vải lưới buộc chặt; không để khe hở ở mép.
- Chậu, xô, thau để ngoài sân: úp ngược hoặc cất vào chỗ có mái.
- Lốp xe cũ: cất vào chỗ khô, khoan lỗ thoát nước nếu dùng làm chậu cây, hoặc bỏ đi; lốp xe là ổ rất hay bị quên vì nước đọng bên trong lòng lốp không nhìn thấy.
- Vỏ dừa, vỏ lon, chai lọ, hộp xốp, mảnh sành: gom bỏ vào thùng rác có nắp.
- Máng xối, ống thoát nước mái: thông lá cây, rác kẹt; máng tắc là một dải nước đọng dài trên cao.
- Hốc cây, bẹ lá (chuối, môn, dứa cảnh), đốt tre bị chặt ngang: lấp hốc bằng cát hoặc chặt sát xuống dưới đốt.
- Bạt phủ đồ, tấm nilon che củi: căng phẳng để nước không đọng thành túi.
- Bát nước kê chân chạn, tủ chống kiến: thay nước hằng tuần hoặc đổ một chút muối.
Mẹo kiểm tra nhanh: soi đèn pin vào vật chứa có nước; lăng quăng là những con nhỏ như đầu tăm, ngoe nguẩy, lao xuống đáy khi bị động rồi lại ngoi lên mặt nước để thở. Thấy chúng là biết vật đó đang là ổ.
Lật úp, đậy kín, thả cá: làm thế nào cho đúng
Lật úp áp dụng cho mọi vật không cần chứa nước: chậu, xô, chén, chai, vỏ lon. Úp ở chỗ có mái che càng tốt, vì úp ngoài trời lâu ngày đáy lõm vẫn có thể đọng nước mưa. Nhiều nhà gom hết đồ linh tinh vào một góc kho, vừa gọn vừa bớt ổ.
Đậy kín cho vật bắt buộc phải chứa nước: lu, khạp, bể. Nắp cần khít đến mức muỗi không chui qua được; nắp hở một khe nhỏ thì muỗi vẫn vào đẻ và còn được che mưa nắng. Với bể lớn không có nắp vừa, có thể căng lưới mịn trên miệng bể và buộc chặt quanh vành. Mỗi lần múc nước xong nhớ đậy lại — đây là khâu hay bị lơ là nhất.
Thả cá là cách cổ truyền và được các chương trình phòng chống sốt xuất huyết khuyến khích cho bể, lu lớn không đậy kín được. Các loài cá nhỏ hay dùng như cá bảy màu, cá lia thia, cá rô con ăn lăng quăng rất tốt. Đặt cá vào nước sạch không có xà phòng hay clo nồng, thả vài con cho một lu, và để ý thay khi cá chết. Cách này hợp với tinh thần ít hoá chất: không cần rắc hay đổ thứ gì vào nước sinh hoạt.
Với vật chứa đã có lăng quăng, đổ nước ra đất khô hoặc nơi nắng (không đổ xuống cống, vì lăng quăng có thể sống tiếp ở đó), rồi cọ thành vật chứa. Không cần và không nên tự đổ dầu, xăng, hay hoá chất vào nước để "trị" lăng quăng trong nhà — vừa ô nhiễm nước, vừa nguy hiểm cho trẻ em và vật nuôi.
Rãnh, cống, hố ga: nơi đẻ của muỗi thường
Muỗi thường — loại muỗi nâu vo ve bên tai ban đêm — không cần nước trong. Nó đẻ thành bè trứng nổi trên mặt nước bẩn: rãnh thoát nước sau nhà bị tắc, hố ga không có nắp kín, bể phốt nứt, ao tù cạnh nhà, chuồng trại có nước tù. Loài này ít liên quan tới sốt xuất huyết, nhưng đốt nhiều về đêm và ở một số nơi có thể truyền bệnh khác, nên vẫn đáng dọn.
Việc của hộ gia đình ở đây chủ yếu là làm cho nước chảy: khơi thông rãnh, vớt rác, lá cây, không đổ dầu mỡ thừa xuống cống (mỡ đông lại gây tắc). Hố ga, hố kiểm tra trong nhà nên có nắp đậy kín; nắp vỡ, lệch thì thay. Ống thông hơi bể phốt có thể bọc lưới mịn ở đầu ống — muỗi thường hay chui ra từ đó.
Rãnh chung của cả dãy nhà, cống ngoài đường là việc của tổ dân phố và đơn vị quản lý; phản ánh khi thấy tắc nghẽn kéo dài. Nếu nhà có ao, giữ ao có cá và cây thuỷ sinh vừa phải, phát quang bờ ao để nước có chỗ thoáng; ao có cá sống khoẻ thường ít lăng quăng hơn ao tù bỏ hoang. Một lưu ý an toàn: không để nắp hố ga mở khi dọn mà có trẻ nhỏ chạy chơi gần đó.
Lịch kiểm 15 phút mỗi tuần
Chọn một ngày cố định trong tuần, ví dụ sáng chủ nhật, và đi theo vòng dưới đây. Sau vài tuần, cả nhà quen tay, mỗi lần chỉ mất khoảng mười lăm phút.
| Vòng kiểm | Việc làm | Ai trong nhà làm được |
|---|---|---|
| Bếp và phòng khách | Thay nước bình hoa, cọ đáy; kiểm khay dưới tủ lạnh | Người lớn; trẻ lớn phụ thay nước hoa |
| Nhà tắm, nhà vệ sinh | Đậy xô chậu trữ nước, giật nước bồn cầu ít dùng | Bất kỳ ai |
| Ban công, lô gia | Đổ nước đĩa lót chậu, quét nước đọng ở rãnh | Trẻ lớn làm cùng người lớn |
| Sân, vườn | Úp chậu, thu vỏ lon, chai, kiểm lốp xe, hốc cây | Người lớn, đeo găng |
| Mái, sân thượng | Xem máng xối, bể nước mái có nắp kín | Người lớn, cẩn thận khi leo cao |
| Bể, lu có cá | Đếm sơ số cá, thay cá chết | Trẻ lớn quan sát, người lớn xử lý |
Sau một trận mưa to giữa tuần, làm thêm một vòng ngắn ở sân và ban công. Mùa mưa ở miền Nam, mùa hè–thu ở miền Bắc là lúc cần đều tay nhất.
Việc này có thể giao cho trẻ lớn tham gia như một hoạt động quan sát: tìm lăng quăng, đếm ổ đã dọn — khen sự chăm chỉ, không cần chấm điểm hay so sánh giữa các con.
An toàn khi dọn: trẻ nhỏ, người dị ứng và vật nuôi
Dọn nước đọng là việc an toàn, nhưng có vài chỗ cần cẩn thận. Lốp xe cũ, hốc tường, đống đồ phế liệu ngoài sân có thể có rết, bọ cạp hay kiến lửa trú ẩn; đeo găng tay dày và lật đồ ra phía ngoài người. Ong vò vẽ đôi khi làm tổ trong lốp xe hay chậu úp lâu ngày — thấy ong bay ra vào đều đặn thì dừng lại, đừng đập, và xem bài riêng về ong đốt.
Trẻ nhỏ thích nghịch nước; lu, khạp, bể chứa vừa là ổ muỗi vừa là nguy cơ đuối nước. Nắp đậy kín vì vậy được lợi hai lần: chặn muỗi và giữ trẻ an toàn. Đừng để trẻ dưới năm tuổi một mình gần vật chứa nước, kể cả xô chậu thấp.
Người có cơ địa dị ứng với nấm mốc, bụi nên đeo khẩu trang khi dọn góc kho ẩm, máng xối đầy lá mục. Thú cưng hay uống nước ở bát ngoài sân: thay nước bát mỗi ngày, rửa bát mỗi tuần — vừa cho vật nuôi sạch sẽ vừa không để bát thành ổ lăng quăng. Nếu dùng cá thả bể, đừng để mèo vớt cá; đặt nắp lưới.
Một lưu ý về sức khoẻ: dọn nơi muỗi đẻ là phòng bệnh, không phải chữa bệnh. Trong nhà có người sốt cao, đau đầu, đau cơ vào mùa sốt xuất huyết thì đưa đi khám sớm, đồng thời cho người bệnh nằm màn để muỗi không đốt rồi truyền sang người khác.
Câu hỏi thường gặp
Đổ muối hoặc dầu ăn vào lu nước có hết lăng quăng không?
Một lớp dầu trên mặt nước có thể làm lăng quăng ngạt, nhưng làm hỏng nước sinh hoạt và phải làm lại liên tục. Muối pha vào bát nước kê chân chạn thì được, vì nước đó không dùng để uống. Với lu nước sinh hoạt, đậy kín hoặc thả cá vẫn là cách hợp lý hơn.
Nhà ở tầng cao chung cư có cần dọn nước đọng không?
Có. Muỗi vẫn sinh ra ngay trong căn hộ từ bình hoa, chậu cây, khay tủ lạnh, khay điều hoà, rãnh ban công. Muỗi cũng theo thang máy và cầu thang lên tầng cao. Dọn trong căn hộ mình và phản ánh với ban quản lý về nước đọng ở khu chung.
Lăng quăng và quăng khác nhau thế nào?
Lăng quăng (bọ gậy) là giai đoạn ấu trùng, bơi ngoe nguẩy và ăn vụn hữu cơ trong nước. Quăng là giai đoạn nhộng, hình dấu phẩy, không ăn, vài ngày sau nở thành muỗi. Cả hai đều sống trong nước nên đổ nước, cọ thành vật chứa xử lý được cả hai.
Mùa khô có cần làm lịch kiểm hằng tuần không?
Mùa khô ít mưa nên ổ ngoài trời giảm, nhưng ổ trong nhà như bình hoa, khay tủ lạnh, lu trữ nước vẫn còn, và trứng muỗi vằn nằm khô chờ mùa mưa. Có thể giãn nhịp ở ngoài sân, nhưng vẫn giữ đều các ổ trong nhà và cọ thành lu khạp.
Cá nào ăn lăng quăng tốt mà dễ nuôi?
Các loài cá nhỏ, khoẻ như cá bảy màu, cá lia thia, cá rô con, cá mún thường được dùng. Chọn loài sống được ở nhiệt độ và nguồn nước nhà mình, thả vài con cho mỗi lu, kiểm tra hằng tuần và bổ sung khi cá chết. Không thả cá vào nước có hoá chất khử trùng nồng.
Đổ nước có lăng quăng xuống cống có được không?
Không nên. Lăng quăng có thể sống tiếp trong cống, rãnh có nước. Đổ ra đất khô, chỗ nắng hoặc bãi cỏ để nước thấm, sau đó cọ thành vật chứa để bỏ trứng còn bám. Đây là cách đơn giản và không cần dùng hoá chất.